LÕm Bàn V« "Tánh Không"

Vô ThÑc

Trß¾c tiên chúng tôi xin thanh minh cho hai chæ "lÕm bàn", hai chæ này ðßþc dùng · ðây vì chuy®n chúng tôi s¡p sØa làm là mµt vi®c bàn không chính ðáng, mµt vi®c làm mang tính cách "lÕm". Vì sao g÷i là không chính ðáng? vì "Tánh không" không phäi là ð¯i tßþng ð¬ chúng ta bàn ðªn, không phäi là thÑ mà qua m± xë ð¬ hi¬u ðßþc, vì thª g÷i là không chính ðáng. Ngày xßa t± Nagarjuna (Long Th÷) ðã dùng mµt kÛ thu§t ngôn ngæ g÷i là "Phü ð¸nh cách", có nghîa là ð¸nh nghîa cái gì không phäi là "Tánh Không" ð¬ làm tö rõ cái "Tánh Không" cho ng߶i h÷c. KÛ thu§t này là mµt s· tr߶ng cüa ngài, và là mµt phß½ng pháp tuy®t xäo ð¬ nói v« "Tánh Không" (nói b¢ng cách không nói ðªn). Tuy nhiên, chúng ta là nhæng ng߶i s¯ng trong th¶i ðÕi cüa xã hµi khoa h÷c kÛ thu§t, mµt xã hµi chï ch¤p nh§n nhæng gì ðßþc chÑng minh qua hi®n hæu cüa nó. Nhân ðây chúng tôi cûng xin cänh tïnh mµt s¯ ðµc giä "mê tín khoa h÷c", chúng ta r¤t d­ ch¤p nh§n nhæng gì mà các nhà khoa h÷c nói, vì "h÷" ðã th¤y và chÑng minh ðßþc, nhßng trên thñc tª "chúng ta" không th¤y và chÑng minh ðßþc (M¤y ai trong chúng ta ðã th¤y các vi khu¦n, nhßng vçn tin là các vi khu¦n có th§t; hay nói xa h½n là ðã th¤y các nguyên tØ hay ði®n tØ); trong khi ðó thì chúng ta luôn ng¶ vñc nhæng gì chß t± th¤y và chÑng thñc trong ð¶i s¯ng nµi tÕi cüa các ngài. Dî nhiên vi®c ðánh d¤u höi v¾i t¤t cä các sñ ki®n là ðúng vì ðÑc Ph§t ðã t×ng dÕy nhß v§y, nhßng vi®c làm này phäi ðßþc Ñng døng cho m÷i hoàn cänh và · m²i phß½ng di®n chÑ không phäi chï trên phß½ng di®n tâm linh mà thôi.

Xin tr· v« chính ð«. Trong chæ "Tánh Không" chúng ta rõ ràng th¤y hai vª: "tánh" và "không". Chæ tánh là mµt trÕng t× chï rõ bän ch¤t cüa chæ "không" ði theo sau nó, và chæ "không" là mµt "tính t×", vì là mµt tính t× nên nó không th¬ có hình s¡c. Ðây là ði«u ðáng chú ý thÑ nh¤t: "Tánh Không" không có hình s¡c, ngay cä các thuµc tính khác cüa mµt ch¤t v§t lý (ngay cä không khí cûng ðßþc xem là mµt ch¤t v§t lý) nó cûng không có n¯t (nhß mùi, v¸ v.v).

Vì là mµt "tính t×", hay nói cách khác là mµt t× ð¬ di­n tä bän ch¤t cüa các hi®n hæu, nó không phü ð¸nh sñ t°n tÕi cüa hi®n hæu. Ðây là ði«u ðáng chú ý thÑ hai: "Tánh Không" không phü ð¸nh sñ hi®n hæu là mµt t°n tÕi v§t lý.

Vì là mµt "tính t×" "Tánh Không" không th¬ cäm nh§n ðµc l§p ngoài các hi®n hæu mà nó bi¬u hi®n bän ch¤t. Ví dø nhß tánh cÑng không th¬ cäm nh§n ngoài các v§t mang bän ch¤t cüa nó, tánh cÑng không th¬ cäm nh§n · tinh th¬ löng chÆng hÕn. Nhßng khác v¾i các tánh khác, "Tánh Không" là mµt thuµc tính cüa t¤t cä các hi®n hæu. Ðây là ði«u ðáng chú ý thÑ ba: "Tánh Không" là bän ch¤t cüa t¤t cä các hi®n hæu bao g°m cä vô hình và hæu hình, và không t°n tÕi ngoài nhæng v§t mà nó bi¬u hi®n thuµc tính.

Vì là mµt "tính t×" và mµt thuµc tính, nó chï hi®n hæu qua mµt dÕng duy nh¤t chÑ không th¬ ða dÕng, ví dø nhß löng là löng, cÑng là cÑng, nªu löng mà ít löng mµt chút, thì ta ðã g÷i là s®t, cÑng mà ít cÑng mµt chút thì ðã là dëo, vì v§y "Tánh Không" mà sai l®ch mµt chút thì nó là mµt thuµc tính khác chÑ không còn là "Tánh Không" næa. Do ðó mà chúng tôi hoàn toàn không ð°ng ý v¾i quan ni®m là có mµt "Tánh Không" theo Ph§t Giáo và nhæng "Tánh Không" theo các tôn giáo khác. Ðây là ði«u ðáng chú ý thÑ tß: "Tánh Không" là mµt thuµc tính hoàn toàn ðµc l§p không b¸ änh hß·ng b·i ý thÑc h® hay tôn giáo h®.

V¤n ð« kª tiªp làm chúng ta phäi suy nghî chính là sñ hi®n hæu cüa "Tánh Không" nhß là mµt thuµc tính. Ph¥n nhi«u các thuµc tính ð«u có th¬ cäm nh§n ðßþc qua nåm giác quan: m¡t th¤y ðßþc tròn, méo, vuông, ð©p, x¤u v.v.; tai nghe ðßþc tiªng hay, dÞ, nhö, to v.v.; mûi ngØi ðßþc mùi th½m, th¯i, n°ng, ngÕt v.v.; lßÞi nªm ðßþc v¸ m£n, ng÷t, ð¡ng, cay v.v.; thân cäm nh§n ðßþc v§t m«m, cÑng, thô, m¸n v.v.; thª thì chúng ta dùng giác quan nào ð¬ cäm nh§n "Tánh Không"? Trong sinh v§t h÷c chúng ta chia ra thân th¬ g°m tÑ chi và nåm giác quan. Nhßng trong ph§t h÷c con ng߶i có ðªn sáu cån ð¬ xúc chÕm v¾i sáu tr¥n: s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc và pháp. "Tánh Không" thuµc v« pháp tr¥n, nhß sß¾ng, vui, kh±, bu°n v.v. chúng ta không cäm th÷ chúng b¢ng nåm giác quan kia mà phäi dùng ðªn ý thÑc. Ý thÑc h® cho chúng ta nhæng cäm th÷ ð¶i s¯ng tâm linh, · ðây chæ tâm linh không ð½n thu¥n miêu tä phÕm vi cüa tôn giáo mà tâm linh phäi ðßþc hi¬u nhß chính nghîa cüa nó, chính là ð¶i s¯ng nµi tÕi. Thông th߶ng khi nói ðªn tâm linh chúng ta li«n liên ð¾i v¾i tôn giáo, nhßng ðó là l¯i ð¸nh nghîa h©p và không chính ðáng. жi s¯ng nµi tÕi cüa chúng ta thuµc v« ð¶i s¯ng tâm linh, vì v§y trong bài giäng ð¥u tiên ðÑc Ph§t ðã ðßa cái kh±, mµt thñc tÕi cüa ð¶i s¯ng thuµc v« nµi tÕi (tâm linh), ra làm ð« tài ð¬ giäng.

PhÕm vi cüa bài viªt này chï nh¡m vào hai chæ "Tánh Không" chÑ không có tham v÷ng làm sáng tö cái bän ch¤t cüa "Tánh Không" vì v§y quý ðµc giä nào sau khi ð÷c bài này mu¯n tìm hi¬u v« tánh không c¥n phäi ð÷c trñc tiªp bài lu§n "Trung Quán" cüa ngài Nagarjuna (Long Th÷) hay bài lu§n "Ð߶ng vào Trung ÐÕo" cüa ngài Chandrakirti (Nguy®t XÑng); chúng tôi xin trân tr÷ng gi¾i thi®u tác ph¦m này cüa ngài Chandrakirti vì nó ðßþc viªt mµt cách tuy®t di®u và làm sáng tö ð« tài cüa ngài Nagarjuna (Long Th÷) mµt cách xu¤t s¡c.

Tr· v« v¾i sñ cäm th÷ tánh không. Khi nói ðªn cäm th÷ chúng ta phäi hi¬u nó là kinh nghi®m cüa cá nhân không th¬ h÷c höi hay ðßþc truy«n lÕi t× b¤t cÑ nhân v§t nào khác. Cûng nhß các thuµc tính khác v« cäm th÷, "Tánh Không" cûng c¥n phäi ðßþc chín mu°i b·i môi tr߶ng; vui, kh±, sß¾ng v.v. cûng ð«u có nguyên nhân cüa nó chÑ không phäi ð½n thu¥n "..tôi bu°n không hi¬u vì sao tôi bu°n..", nhßng cûng nên chú ý là không hi¬u chÑ không phäi không có nguyên nhân. T¤t cä cäm th÷ vì v§y ð«u ðßþc tác ðµng b·i nhæng nhân và duyên nh¤t ð¸nh. Ь cäm nh§n "Tánh Không", mµt hành giä c¥n phäi dùng ý thÑc cüa mình ð¬ phân tích hi®n hæu (chúng tôi xin ðßþc phép dùng chæ hành giä n½i ðây, vì không nghî r¢ng mµt ng߶i bình th߶ng lÕi bö công hàng vài nåm hay vài mß½i nåm ð¬ tÕo cái nhân duyên chín mu°i cho "Tánh Không", mµt thñc tÕi mà ph¥n ðông chúng ta ð«u sþ hãi trß¾c nó). Cách phân tích hay nh¤t (theo thi¬n ý cüa tôi) ðßþc trình bày trong tác ph¦m "Ð߶ng vào Trung ÐÕo", tuy nhiên chúng ta cûng có th¬ áp døng nhæng phß½ng thÑc cån bän thông th߶ng là giä ð¸nh. Trong toán h÷c có mµt th¬ loÕi là ð¬ giäi bài toán chúng ta ðßa ra mµt ví dø g¥n nh¤t v¾i ðáp s¯, r°i dùng ví dø ðó ð¬ giäi bài toán, cu¯i cùng chúng ta có th¬ xác ð¸nh là ví dø ðó ðúng hay sai. Giäi ðáp "Tánh Không" cûng thª, chúng ta b¡t ð¥u b¢ng ví dø, hay nói cách khác b¢ng lòng tin, · ðây có hai cách ð¬ tin: tin là "Tánh Không" có th§t, và tin là "Tánh Không" không có th§t (chúng tôi không dùng phß½ng thÑc cüa cµng sän: ng߶i công dân có quy«n có ni«m tin tôn giáo và có quy«n không tin - trên thñc tª thì không tin vçn là mµt cách tin theo l¯i khác mà thôi, tin r¢ng nhæng ði«u kia không có hay không ðúng; nhßng vì chª ðµ cµng sän là mµt chª ðµ phi tôn giáo, hay nói cách khác "phi ni«m tin" nên h÷ phäi dùng ðªn cøm t× không tin!).

B¢ng vào ni«m tin hay giä ð¸nh t¤t cä hi®n hæu ð«u có thuµc tính mà ta g÷i là "Tánh Không", chúng ta nghiên cÑu hi®n hæu, vi®c làm này cûng gi¯ng nhß khi phân tích mµt hþp ch¤t, các nhà hóa h÷c gia phäi ði t× quan ði¬m hþp ch¤t ðó chÑa t¤t cä các hóa ch¤t và dùng cách thØ t¤t cä các hóa ch¤t ð¬ xác ð¸nh sñ hi®n di®n hay không hi®n di®n cüa hóa ch¤t ðó trong hþp ch¤t. Trß¾c tiên ð¬ có th¬ xác ð¸nh "Tánh Không" cûng thª chúng ta phäi biªt t¤t cä các bän ch¤t cüa tính không, các ð¸nh nghîa v« "Tánh Không", ð¬ r°i chúng ta có th¬ xác ð¸nh t×ng bän ch¤t ¤y là có hay không n½i t¤t cä các hi®n hæu mà ta giao tiªp trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày. Cái khó · ðây là "Tánh Không" lÕi là mµt thuµc tính v« cäm th÷ nên không th¬ giäi thích qua ngôn t× ðßþc, trong chúng ta nªu có ai ðã thØ giäi thích cho ng߶i khác v« cái kh±, cái vui cüa mình thì hi¬u ðßþc tr߶ng hþp này; chúng ta chï có th¬ giäi thích cái tác ðµng cüa tâm trÕng kh±, vui v¾i chúng ta chÑ không th¬ nào di­n tä mÑc ðµ cüa kh± hay vui. "Tánh Không" cûng thª, chï có th¬ di­n tä qua nhæng tác ðµng hay nhæng nhân duyên cäm th÷ nó mà thôi. Vì v§y khi giä ð¸nh "Tánh Không" có th§t, hành giä b¡t ð¥u nghiên cÑu và tÕo các nhân duyên chín mu°i cho sñ xu¤t hi®n cüa "Tánh Không" trong ý thÑc h® ð¬ cäm th÷ "Tánh Không", và cu¯i cùng có th¬ xác quyªt là giä ð¸nh cüa mình là ðúng hay sai.

Giä ð¸nh thÑ hai là "Tánh Không" không thñc có. Ь chÑng minh giä ð¸nh này hành giä cûng phäi träi qua nhæng công ðoÕn gi¯ng nhß · giä ð¸nh trên, vì giä ð¸nh chï là ð« møc kh·i ð¥u, nhßng kÛ thu§t giäi quyªt v¤n ð« vçn không sai bi®t · hai tr߶ng hþp.

Nhß ðã nói, bài viªt này không nh¢m giäi thích "Tánh Không". Không nh¢m hß¾ng dçn ðµc giä quán tß·ng và tu t§p v« tánh không vì theo thi¬n ý thì chß t± ðã có nhæng bài lu§n tuy®t v¶i, nhæng hß¾ng dçn xác thñc ð¬ hành giä có th¬ theo ðó mà tu t§p và nghiên cÑu, v¾i khä nång cüa chúng tôi mình không nghî r¢ng có th¬ làm sáng tö v¤n ð« h½n các b§c ti«n nhân ðã làm. — ðây chúng tôi chï nh¢m gi¾i thi®u "Tánh Không" ðªn v¾i quý ðµc giä nhß gi¾i thi®u mµt thuµc tính mà chúng tôi "giä ð¸nh" là có th§t (chúng tôi dùng cøm t× này ð¬ chung thï v¾i nµi dung bên trên, thñc tª chúng tôi tin ch¡c r¢ng "Tánh Không" là mµt thñc tÕi hi®n hæu). Ngoài ra, ðôi khi chúng ta ði vào nghiên cÑu v¤n ð« mà s½ ý quên ði ð¸nh nghîa v¤n ð« trß¾c, ð¬ r°i b¸ lúng túng trong quá trình tìm hi¬u, vì v§y chúng tôi c¯ g¡ng trình bày "Tánh Không" nhß là mµt nguyên lý thñc tÕi, ð¬ nhæng v¸ có ð¥u óc khoa h÷c hi®n ðÕi có th¬ cäm th¤y g¥n gûi v¾i "Tánh Không" h½n, ch¾ không chï nghî "Tánh Không" chï là mµt mê tín, hay mµt triªt lý Ph§t Giáo.

Cu¯i cùng chúng tôi mong r¢ng bài viªt này ðã mang lÕi cäm hÑng cho nhi«u ðµc giä và làm ch¤t xúc tác ð¬ quý v¸ mÕnh dÕn h½n trên quá trình ði tìm hi¬u "Tánh Không". Vì "Tánh Không" không n¢m ngoài thñc tÕi hi®n hæu, nên "Tánh Không" có th¬ cäm nh§n ðßþc nhß các cäm th÷ sß¾ng vui trong cuµc s¯ng chúng ta. "Tánh Không" cûng không phäi là s· hæu cüa riêng Ph§t Giáo vì v§y nhæng ðµc giä không phäi ph§t tØ vçn có th¬ tìm hi¬u "Tánh Không" mà không nghi ngÕi và b¡t buµc phäi cäi ðÕo, hay cäi tß tß·ng (ð¯i v¾i nhæng ng߶i theo chü thuyªt cµng sän, phi tôn giáo), vì "Tánh Không" cûng không phäi là mµt chü thuyªt tôn giáo mà là mµt sän ph¦m trí tu® ðßþc phát hi®n qua tri kiªn cüa sñ giác ngµ, hay nói cách khác ðßþc phát hi®n qua sñ nghiên cÑu cäm th÷ cüa các v¸ có trí thông minh tuy®t v¶i v¾i mµt cái nhìn sáng su¯t h½n ng߶i.

Nguy®n c¥u nhæng công ðÑc có ðßþc qua sñ trình bày bên trên hß¾ng v« sñ khä nång cäm th÷ "Tánh Không" cho t¤t cä hæu tình và vô tình.