Nga (Liên Xô cû), mµt qu¯c gia n¢m giæa · hai châu : Âu và Á châu. Di®n tích 22,4 tri®u km2 ; dân s¯ : 287,7 tri®u ng߶i. Thü ðô Moscow. M§t ðµ dân cß : 8,6 ng߶i/km2. Hi®n nay, sau khi giäi th¬, 15 nß¾c cµng hòa Xô Viªt XHCN ðã tr· thành các nß¾c ðµc l§p riêng r¨. Ph§t giáo (PG) tÕi Nga ðßþc xem là tôn giáo l¾n thÑ ba ðÑng sau Chính Th¯ng giáo và H°i giáo.

Ngu°n G¯c Ph§t Giáo tÕi Nga 

Theo truy«n thuyªt, Ph§t giáo ðßþc truy«n vào Nga vào khoäng giæa thª kÖ thÑ nh¤t Tây l¸ch, trß¾c tiên và chü yªu là · vùng Trung Á, nhæng n½i n¢m trên con ð߶ng t½ løa n¯i li«n giæa Ðông và Tây. Lúc ¤y PG ðßþc truy«n ðªn Khoroza, r°i lan ra t× b¶ bi¬n Laspien, bi¬n Aral cho ðªn t§n b¶ bi¬n Thái Bình Dß½ng. Trong mµt ð¸a bàn rµng l¾n này, nhi«u Trung Tâm Ph§t Giáo (TTPG) ðã ðßþc xây dñng. Vào ð¥u th¶i kÏ Trung c±, nhæng thành ph¯ l¾n · các vùng Trung Á ð«u có các tñ vi®n PG. Các TTPG · Koutcha và Khotan ð«u n±i tiªng t× lúc b¤y gi¶. Ðã t×ng có nhi«u cao tång „n е ðã ðªn t§n Khotan ð¬ sßu t¥m lÕi nhæng kinh sách PG quí hiªm ðã m¤t d¤u tÕi „n е.

Tuy nhiên, theo các tài li®u hi®n có, thì nhæng Tång sî truy«n giáo ng߶i Tây TÕng và Mông C± ðªn Nga ð¥u tiên là vào bán thª kÖ thÑ m߶i bäy, nhæng n½i các Ngài d×ng chân ð¥u tiên là phía Ðông cüa Lake Baikal, mµt vùng g¥n v¾i biên gi¾i Mông C±. V« sau, n½i này ðã tr· thành mµt trong nhæng trung tâm PG l¾n nh¤t · Nga.

Sau cuµc cách mÕng tháng m߶i Nga (1917), ng߶i ta ðã tiªn hành nhi«u công cuµc khai qu§t khäo c± quan tr÷ng · Trung Á, nh¶ ðó ðã phát hi®n ra nhi«u di tích l¸ch sØ PG tÕi Nga nhß nhi«u chùa chi«n, tranh tßþng.... ChÆng hÕn, · vùng Termez ðã tìm th¤y nhi«u tßþng Ph§t b¢ng ðá, thuµc tr߶ng phái ngh® thu§t Gandhara, nhæng di tích cüa mµt ngôi chùa v¾i nhæng tßþng sß tØ b¢ng ð°ng ðen. — thung lûng sông Tchou, phía B¡c Kingizie có r¤t nhi«u di tích chùa và tranh tßþng Ph§t. TÕi thành ph¯ c± Djoul, ðã phát hi®n ra mµt tu vi®n l¾n v¾i nhi«u thi«n th¤t nhö dành cho các thi«n sinh tu t§p.... — phía B¡c thành ph¯ Bairamalia, thuµc nß¾c cµng hòa Xô Viªt Turkmenistan, các nhà khäo c± ðã khai qu§t mµt ð«n th¶ Ph§t và mµt bình ð° g¯m có nhi«u hoa vån PG và trong bình có nhi«u tßþng Ph§t nhö b¢ng ðá.

Nhæng nåm g¥n ðây, ng߶i ta lÕi phát hi®n thêm nhi«u TTPG n¢m · Seniretchié tÕi thành ph¯ c± Krasnoretchenskoie và mi«n Nam nß¾c cµng hòa Tadjikistan và · thung lûng Ferghara thuµc mi«n Nam nß¾c cµng hòa Takjik. Уc bi®t, g¥n ðây, các nhà khäo c± h÷c ðã phát hi®n trong nhæng vùng này có ðªn hai mß½i vån ki®n c± PG viªt b¢ng chæ Brahmi và chæ Kharoshti.

T¤t cä nhæng phát hi®n trên chÑng tö PG ðã có m£t tÕi Nga vào giæa thª kÖ thÑ nh¤t Tây l¸ch và ðã có mµt ð¸a bàn hoÕt ðµng PG rµng l¾n · vùng Trung Á. M£c dù, PG ðßþc truy«n vào Nga · mµt th¶i ði¬m xa xßa nhß v§y, nhßng t¥m änh hß·ng sâu rµng trong ð¶i s¯ng tinh th¥n cüa dân tµc Nga chï m¾i b¡t ð¥u vào khoäng thª kÖ thÑ 18.

Gi¾i Trí ThÑc Nga Và Ph§t Giáo 

Sñ quan tâm ðªn PG tÕi Nga s¾m h½n các nß¾c phß½ng Tây, vì các qu¯c gia láng gi«ng · phía Ðông và phía Nam cüa nß¾c này có mµt truy«n th¯ng PG r¤t th¸nh hành. Th§t khó xác ð¸nh ðßþc th¶i ði¬m chính xác là nó b¡t ð¥u t× lúc nào, nhßng ng߶i ta biªt r¢ng vào nåm 1876 ÐÕi Ъ Peter ðã g·i mµt phái ðoàn Tång sî ðªn B¡c Kinh ð¬ nghiên cÑu PG Trung Hoa và Tây TÕng. Sau ðó, phái ðoàn này ðã viªt mµt cu¯n sách nhö v« cuµc ð¶i cüa ÐÑc Ph§t b¢ng tiªng Nga. Nhà sØ h÷c n±i tiªng ng߶i Nga G. Miller cûng nghiên cÑu v« PG. Trong th¶i kÏ này ng߶i ta th¤y có nhæng tác ph¦m giá tr¸ v« vû trø quan PG, chân dung và l¯i s¯ng · các tu vi®n PG, ti¬u sØ v« Thái TØ T¤t ÐÕt Ða và cuµc ð¶i tu ðÕo và hành ðÕo cüa ÐÑc Ph§t Thích Ca ðßþc viªt b·i Vi®n sî hàn lâm Nga Palas.

N«n täng cüa vi®c nghiên cÑu PG tÕi Nga ðßþc ð£t trên mµt mô hình b·i vi®n sî hàn lâm Vasily Vasiliyey, mµt trong nhæng ðÕi di®n xu¤t s¡c nh¤t cüa phong trào nghiên cÑu tß tß·ng Ðông Phß½ng.

Ông Vasily Vasiliyey, con cüa mµt giáo sî, sanh ngày 20 tháng 2 nåm 1818 tÕi Nizhlm Novgorod. Nåm 16 tu±i ông theo h÷c ngành Ðông phß½ng thuµc khoa triªt tÕi ðÕi h÷c Kazan ; · ðây ông h÷c tiªng Mông C±. Theo l¶i khuyên cüa th¥y, Kovalevsky, ông ch÷n môn ý thÑc h® Ðông Phß½ng, ð£c bi®t là PG, mµt môn h÷c mà lúc ðó hoàn toàn chßa ðßþc khai phá. Nåm 19 tu±i, ông bäo v® thành công lu§n án cao h÷c v¾i chü ð« là "Tinh th¥n nhæng tác ph¦m PG cüa Altan Gerala".

Làm vi®c không m®t möi, ông Vasiliyey ðã sßu t§p ðßþc nhi«u tài li®u PG Tây TÕng, „n е và Trung Hoa. Ông ðã mang v« Nga toàn bµ kinh sách PG b¢ng tiªng Trung Hoa ðßþc d¸ch rút g÷n và tu chïnh cûng nhß nhæng trích dçn t× vô s¯ sách v« triªt h÷c và l¸ch sØ Trung Hoa và Tây TÕng. Nåm 1855, ông ðªn St. Petersburg, ông ðã bäo v® thành công lu§n án tiªn sî "N«n täng triªt h÷c cüa Ph§t Giáo". Ông ðßþc b¥u làm vi®n sî thông t¤n và không lâu trß¾c khi qua ð¶i ông ðßþc ch÷n làm vi®n sî hàn lâm khoa h÷c Nga. Ông m¤t ngày 27 tháng 4 nåm 1900 tÕi St. Petersburg, hß·ng th÷ 82 tu±i. Nhæng tác ph¦m Ph§t h÷c n±i tiªng cüa ông g°m có "Ph§t Giáo, nguyên lý, l¸ch sØ và vån chß½ng" ; "Tñ ði¬n Ph§t H÷c Makhavjutpatti" ; "Giäng lu§n v« các tr߶ng phái vån chß½ng Ph§t Giáo" ; "L¸ch sØ Ph§t Giáo Tây TÕng" ; "L¸ch sØ Ph§t Giáo „n е" ; Уc bi®t là "Phß½ng pháp nghiên cÑu PG" v.v..., trong tác ph¦m này ông ðã ðßa ra hình thÑc ng¡n g÷n, v« cách nhìn cüa ông ð¯i v¾i PG và nhæng phß½ng pháp nghiên cÑu Ph§t h÷c, chÑa ðñng nhæng ý tß·ng m¾i, nhæng giä thuyªt táo bÕo, và cách giäi thích ðµc ðáo. Nó làm n«n täng cho vi®c nghiên cÑu khoa h÷c v« Ph§t Giáo tÕi châu Âu v« sau này.

Ivan Minayev, h÷c trò ông Vasiliyey tiªp tøc công vi®c cüa th¥y. Ông h÷c tÕi ðÕi h÷c St. Petersburg, khoa ngôn ngæ Ðông Phß½ng. Ông r¤t quan tâm ðªn h® th¯ng Tôn Giáo và triªt lý PG. Khác v¾i nhæng nhà khoa h÷c trß¾c, ông chï chú tr÷ng nghiên cÑu Ph§t Giáo Nam Truy«n, ông là h÷c giä ð¥u tiên ng߶i ðÑng ra ðßþc g÷i là ng߶i sáng l§p xu hß¾ng m¾i trong vi®c nghiên cÑu PG Nam truy«n tÕi Nga. Ông dành hªt th¶i gian và công sÑc vào vi®c nghiên cÑu t¤t cä nhæng di tích và vån chß½ng c± cüa PG Nam tông trong tiªng Pali và cä Sanskrit và nhæng ngôn ngæ „n hi®n ðÕi. Nåm 1862, sau khi t¯t nghi®p ðÕi h÷c, ông ra nß¾c ngoài ð¬ nghiên cÑu PG. Trong nåm nåm làm vi®c tÕi vi®n bäo tàng Luân Ðôn, thß vi®n Bá Linh (ÐÑc qu¯c), thß vi®n Pari ð¬ nghiên cÑu kinh ði¬n viªt b¢ng tiªng Pali. Ông quan tâm ðªn l¸ch sØ ngôn ngæ và truy«n thuyªt dân gian PG „n ðµ. B¢ng vi®c nghiên cÑu này, ông Minayey có ðßþc sñ nh§n ð¸nh sâu s¡c h½n v« h® th¯ng triªt lý tôn giáo phÑc tÕp này. Ông m¤t · tu±i 49 và ð¬ lÕi h½n 130 tác ph¦m. Ông ðßþc xem là mµt trong nhæng ng߶i Nga ð¥u tiên thu hút sñ chú ý cüa các nhà khoa h÷c Nga và phß½ng Tây vào h® th¯ng triªt lý PG.

Sergei Oldenburg (1863-1934) là mµt nhà Ðông phß½ng h÷c n±i tiªng kh¡p thª gi¾i, ðã dành hªt cuµc cüa mình vào vi®c nghiên cÑu l¸ch sØ, ngh® thu§t và vån h÷c PG. Ông h÷c tiªng Ba Tß và Sanskrit tÕi khoa ngôn ngæ Ðông phß½ng thuµc ðÕi h÷c St. Petersburg. Nåm 1894 ông bäo v® lu§n án Cao h÷c v« ð« tài các truy«n thuyªt Ph§t giáo. Kiªn thÑc rµng v« dân ca „n giúp ông hi¬u rõ ý nghîa nhæng hình änh ðßþc kh¡c trên bäo tháp Eharhut và trên các bia ðá Borobodura tÕi Java. Nåm 1897 ông b¡t ð¥u in mµt loÕt các tác ph¦m triªt lý và Ph§t h÷c cüa cä Ph§t giáo B¡c và Nam truy«n v¾i sñ góp sÑc cüa các nhà Ph§t h÷c n±i tiªng kh¡p thª gi¾i do chính ông ðÑng ð¥u, t±ng cµng ¤n hành ðßþc h½n 30 bµ sách. V¾i thành tích ðóng góp cüa ông, Oldenburg ðßþc b¥u làm hµi viên danh dñ Hµi châu Á cüa hoàng gia Anh, Hµi châu Á cüa Pháp. Chü t¸ch danh dñ hµi nghiên cÑu vån h÷c Ph§t giáo tÕi Heidelberg. Vi®n sî thông t¤n vi®n hàn lâm Bá linh và Gottingen và hµi viên danh dñ cüa vi®n khäo c± „n е. Vào nhæng nåm cu¯i ð¶i vi®n sî Oldenburg làm giám ð¯c vi®n nghiên cÑu Ðông phß½ng cüa vi®n hàn lâm khoa h÷c Liên Xô.

Fyodor Ippolitovich Shcherbatskoy (1866-1942), mµt nhà Ph§t h÷c Nga l×ng danh trên thª gi¾i, sáng l§p viên và làm vi®n trß·ng ð¥u tiên Vi®n Vån Hóa Ph§t Giáo (Institute of Buddhist Culture), sang ngày 16 tháng 09 nåm 1866 tÕi mµt ngôi làng nhö · Nga. Ông h÷c ngành l¸ch sØ triªt h÷c tÕi ðÕi h÷c St. Petersburg. Nåm 1910, ông ðªn „n е ð¬ tiªp tøc nghiên cÑu v« PG. Ông viªng thåm Bombay, Culcutta, Benares và nhæng thánh tích khác. Mµt trong nhæng tham v÷ng cüa ông là khám phá các thß vi®n „n е và Tây TÕng ð¬ løc tìm các bän kinh c± nguyên g¯c tiªng Sanskrit ðã b¸ th¤t lÕc. Kªt quä, ông ðã biên soÕn mµt tác ph¦m n±i tiªng là Lô-gích h÷c Ph§t Giáo (Buddhist Logic, g°m hai quy¬n, dày h½n 1000 trang, do Vi®n Hàn Lâm Khoa H÷c Xô Viªt xu¤t bän l¥n ð¥u tiên vào nåm 1930 và tái bän nåm 1963, bµ sách này có lßu hành tÕi VN nhßng chßa ðßþc chuy¬n ngæ), nó ðßþc xem là ðïnh cao cüa sñ phát tri¬n lâu dài cüa triªt h÷c PG „n và ðµc l§p v¾i lu§n lý Hy LÕp. Ng߶i dân „n biªt ½n ông vì sñ ðóng góp to l¾n cüa ông trong vi®c phát tri¬n tß tß·ng triªt h÷c „n. Không mµt cu¯n sách PG hi®n tÕi nào mà không nh¡c ðªn tên tu±i cüa ông. Ông là hµi viên danh dñ cüa Hµi nghiên cÑu PG · Anh, Pháp, ÐÑc.... Và là vi®n sî thông t¤n vi®n hàn lâm Gottingen. Ông tÕ thª vào nåm 1944.

Mµt nhà Ph§t h÷c Nga n±i tiªng khác và cûng là ng߶i h÷c trò thân tín và xu¤t s¡c nh¤t cüa Giáo sß F. I. Shcherbatskoy, là tiªn sî Eugene Obermiller (1901-1935), sáng l§p viên Tr߶ng „n е h÷c và Ph§t h÷c Nga và có công r¤t l¾n trong vi®c làm l¾n mÕnh hÕt gi¯ng B° ð« trên ð¤t nß¾c Nga. Tiªc thay, ông ðã b®nh n£ng và qua ð¶i · 46, ð¬ lÕi phía sau mình g¥n 20 tác ph¦m và d¸ch ph¦m ph§t h÷c.

Mµt trong nhæng chuyên gia hàng ð¥u thª gi¾i v« Ph§t h÷c ðßþc biªt ðªn · Nga là ông Yury Roerich, ng߶i nh§n ðßþc sñ giáo døc tÕi Nga và hoàn t¤t tÕi London, Paris và MÛ. Ông dành nhi«u nåm · Mông C±, Trung Hoa, Tây TÕng, Tích Lan, Nepal, Miªn Ði®n và „n е ð¬ chiêm bái thánh tích và nghiên cÑu PG. Ông thông thÕo sáu thÑ tiªng · châu Á và b¯n ngôn ngæ khác · châu Âu và s· hæu mµt v¯n kiªn thÑc bách khoa v« l¸ch sØ, triªt h÷c, lu§n lý h÷c, ðÕo ðÑc h÷c, vån chß½ng và ngh® thu§t PG. Ông ðã phiên d¸ch và xu¤t bän quy¬n kinh Pháp Cú b¢ng tiªng Nga. Ông ðã ðµt ngµt qua ð¶i vào nåm 1960.

Các T± ChÑc Ho¢ng Pháp tÕi Nga 

Nåm 1741, hai tu vi®n PG ðßþc xây dñng và ðßþc næ hoàng Nga Elizabeth Petrovna chính thÑc công nh§n Giáo Hµi Ph§t Giáo Nga (Russian Buddhist Church), ðây là chuy¬n ðµng quan tr÷ng cu¯i cùng cüa PG Nga trong mµt qu¯c gia s¡p bß¾c qua th¶i hi®n ðÕi.

Nåm 1895, Thßþng t÷a Agvan Dorzhiev, khai s½n mµt tu vi®n · St. Petersburg, Ngài là mµt ng߶i có công gìn giæ truy«n th¯ng tông phái Hoàng MÕo (mµt tông phái theo truy«n th¯ng PG Tây TÕng) và nghiên cÑu PG nghiêm m§t. Ngài sinh nåm 1854 trong mµt gia ðình theo ÐÕo Ph§t tÕi Khara Shibin. Ngài ðã ðªn Tây TÕng ð¬ xu¤t gia tu h÷c và tr· thành mµt Tång sî n±i tiªng. Sau khi t¯t nghi®p tiªn sî Ph§t h÷c tÕi ðÕi h÷c Gormang và ðßþc chï ð¸nh làm c¯ v¤n vi®c h÷c cho ÐÑc Dalai Lama thÑ 13. Sau nhi«u nåm tu h÷c và làm vi®c tÕi Tây TÕng, Ngài tr· v« Nga và b¡t ð¥u thñc hi®n công tác truy«n giáo cüa mình, Ngài b¡t tay cäi cách và phát tri¬n PG tÕi Buryatia, Kalmykia và Volga. Ð¥u thª kÖ 20, TT Dorzhiev nh§n th¤y ð¶i s¯ng tu vi®n suy thoái nghiêm tr÷ng. Trong n² lñc nâng cao ph¦m ch¤t cho hàng xu¤t gia, Ngài ðã cho xây dñng thêm nhi«u tu vi®n m¾i, nh§n nhi«u ng߶i vào tu và t± chÑc l­ truy«n gi¾i cho h÷. Nåm 1909, Ngài kh·i công xây dñng mµt tu vi®n l¾n v¾i sñ tham gia t§n tøy cüa hai ph§t tØ Nga, là Vasilyevich Baranovslay, mµt kiªn trúc sß n±i tiªng và h÷a sî Nicholas Roerich. Ъn nåm 1915, tu vi®n ðã hoàn thành và nó ðã tr· thành mµt tu vi®n PG t¥m c· ð¥u tiên tÕi châu Âu.

R°i cách mÕng ðªn, m÷i hoÕt ðµng Ph§t sñ ð«u b¸ ngßng lÕi. Th§p niên hai mß½i là th¶i kÏ yên tïnh cüa PG Nga. Chùa Leningrad ch§m chÕp phøc h°i. Nåm 1929, Hµi Truy«n Giáo Mông - TÕng (Tibetan - Mongolian Mission) ðßþc thành l§p. Dß¾i sñ lãnh ðÕo cüa TT Dorzhiev, nhi«u tñ vi®n ðã ðßþc xây dñng. Tháng 01 nåm 1927, Hµi Ngh¸ Ph§t Giáo Xô Viªt (Congress of Soviet Buddhists) ðßþc t± chÑc tÕi Mátc½va.

Mµt ng߶i có công l¾n phøc h°i lÕi PG Nga là nhà Ph§t h÷c George Nicholas Roerich tr· v« t× „n е. Roerich là mµt chuyên gia nghiên cÑu v« PG Tây TÕng và Mông C±, ðßþc chï ð¸nh là khoa trß·ng PG thuµc vi®n Ðông phß½ng tÕi Mátc½va. TÕi ðây ðã tÕo ra làn sóng m¾i v« nghiên cÑu Ph§t h÷c. T× nåm 1958, Roerich g£p nhà Ph§t h÷c Dandaron và hai ng߶i ðã hþp tác, các kinh Ph§t b¡t ð¥u ðßþc phiên d¸ch tr· lÕi và các bài báo lÕi xu¤t hi®n trên các t¶ chuyên khäo v« nghiên cÑu triªt h÷c PG. Nåm 1960 ông Roerich còn t± chÑc in ¤n kinh sách và t± chÑc mµt hµi ngh¸ hþp m£t các nhà Ph§t h÷c Nga. Уc bi®t, ông kªt hþp v¾i tiªn sî G. P. Malalasekera (sáng l§p viên Hµi Liên hæu PG Qu¯c Tª (The World Fellowship of Buddhists), là ðÕi sÑ Tích Lan tÕi Liên Xô lúc b¤y gi¶) 𬠤n hành bän d¸ch kinh Pháp Cú tiªng Nga. Cu¯n sách ðßþc tung ra rµng rãi và ðó là mµt thành công l¾n cüa Roerich. Ông m¤t vào ngày 21 tháng 5 nåm 1960 · tu±i 58 vì b®nh nh°i máu c½ tim.

Cu¯i th§p niên nåm mß½i, mµt phong trào truy«n bá khác xäy ra · Nga. Ðó là các tác ph¦m giáo lý tiªng Nga ðßþc quay rônêo và phát hành dß¾i hình thÑc ph± biªn nµi bµ. R°i cu¯i th§p niên 60 nhæng tác ph¦m thi«n cüa tiªn sî D. T. Suzuki, Alan Watts ; nhæng sách v« PG Tây TÕng W. Y. Evan Wets, Alexandra David Neel và LÕt Ma Govinda b¡t ð¥u ph± biªn · Nga. Ð¥u th§p niên 70 thì phong trào h÷c Ph§t · Nga tuy âm th¥m nhßng r¤t mÕnh và có mµt s¯ ít Tång sî nß¾c ngoài ðªn Nga ð¬ thuyªt giäng.

Ð¥u nåm 1985, v¾i không khí cäi cách và ð±i m¾i mµt dòng ng߶i Nga kéo ðªn Buryatia ð¬ nghiên cÑu PG. Nåm 1987, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ghé sang Leningrad trên ð߶ng ðªn Mông C±. Nåm 1989, TT Bakula Rinpoche là mµt ðÕi sÑ „n е tÕi Mông C± ðã ðªn di­n thuyªt tÕi Mátc½va. T× nåm 1989 ðªn nay, ðã có nhi«u cuµc tiªp xúc giæa Ph§t tØ Nga và các hµi ðoàn PG phß½ng Tây và Hoa KÏ, t¤t cä các pháp sß ðã quan tâm và th߶ng xuyên ðªn ho¢ng pháp tÕi Nga. Trong s¯ này có cä nhæng Tång sî ng߶i Vi®t, ðó là Thi«n sß Nh¤t HÕnh, Hòa Thßþng Minh Tâm, TT. Nhß Ði¬n .

Hi®n nay có khoäng 300 ngàn Vi®t ð¸nh cß tÕi Nga (di cß ðªn Nga nhi«u giai ðoÕn khác nhau, nhßng kh·i ði¬m là vào giæa nhæng nåm nåm mß½i cüa thª kÖ này) và mµt ngôi chùa Vi®t là Hµi Ph§t Giáo Thäo Ð߶ng, do TT. Nhß Ði¬n thành l§p, ð¸a chï liên lÕc và giúp ðÞ là : Mrs. Malkhanova Inna, Thi®n Xuân, Thi®n Mçn, Leninsky Prospekt 144-4-8, 117526, Moscow, Russia. Tel/Fax: 7.096.434 01 13.

Tháng 8 nåm 1992, ÐÑc Dalai Lama viªng thåm chính thÑc Nga. TÕi Buryatia và Kalmykia, Ngài ðã truy«n gi¾i sadi cho 30 ng߶i Nga và cø túc gi¾i cho 13 tång sî Nga, t± chÑc khóa tu ng¡n ngày cho hàng ngàn tín ð° Nga và làm l­ ð£t ðá xây dñng hai tu vi®n c· l¾n. Уc bi®t cu¯i chuyªn viªng thåm là ðã nói chuy®n tÕi ÐÕi h÷c Mátc½va.

Ъn ngày 23 tháng 4 nåm 1993, TT. George Churinoff, mµt thi«n sß ng߶i MÛ, ðã t± chÑc chuyªn ho¢ng Pháp 3 tháng tÕi Nga, kªt quä có r¤t nhi«u ng߶i theo Quy Y sau khi nghe bài pháp cüa Ngài là "Nhæng c½ s· khoa h÷c v« PG và sñ thích Ñng cüa nó v¾i sñ phát tri¬n kinh tª xã hµi tÕi Nga sau th¶i cµng sän".

Mµt thª h® m¾i các h÷c giä Ph§t h÷c Nga xu¤t hi®n · St. Petersburg, trong ðó nhi«u ng߶i ðã ði tu và nhi«u ng߶i khác làm công tác nghiên cÑu và d¸ch thu§t. 

Ðáng chú ý nh¤t là bän d¸ch kinh Pháp Hoa ra tiªng Nga cüa giáo sß Alexander Ignatovich v×a hoàn thành nåm 1996.

Sñ ki®n m¾i ðây có ý nghîa nh¤t, nåm 1989, chính quy«n ð¸a phß½ng ðã trä lÕi ngôi Chùa Leningrad cho cµng ð°ng Ph§t tØ thành ph¯. Trong th§p niên sáu mß½i ngôi chùa này ðßþc dùng nhß c½ s· thí nghi®m cüa vi®n еng v§t h÷c Leningrad. Tuy nhiên, nåm 1970, nó ðßþc công nh§n nhß là mµt công trình kiªn trúc c± quan tr÷ng cüa thành ph¯ và ðßþc chuy¬n sang s· hæu nhà nß¾c. Tháng 9 nåm 1990, ÐÕi ÐÑc Tenzin Khetsun Samayev, mµt Tång sî trë ng߶i Nga ðßþc m¶i làm trø trì.

Bß¾c vào tòa nhà ng߶i ta ngÕc nhiên b·i nhæng mäng cüa sñ hùng vî trß¾c ðây cüa nó, nhæng cánh hoa sen b¢ng kim loÕi · nhæng b® cµt c¦m thÕch ðö s§m · vòm c±ng, ðà cØa g± kh¡c, nhæng hoa vån s£c s· cao khó chÕm ðªn · nhæng ðïnh cµt.... Tuy nhiên ¤n tßþng n±i b§t nh¤t là sñ bö hoang không ðßþc sØa chæa. Cái giàn thô k®t nhô ra nhæng tr¥n nhà nguy hi¬m. L¾p s½n vàng và xám cüa vån phòng, phªt ðÕi lên nhæng màu s¡c Tây TÕng s¯ng ðµng, b¸ bong tróc ði. Cùng v¾i v¸ sß trø trì Samayev là 18 Tång sî trë Nga, bµ y ðö tß½i cüa h÷ là nhæng d¤u hi®u duy nh¤t cüa ¤m áp d­ ch¸u, và hình änh ðó nhß nh¡c lÕi cho m÷i ng߶i nh¾ ðªn mµt nß¾c Nga t×ng có mµt truy«n th¯ng hào hùng v« truy«n th¯ng truy«n bá và nghiên cÑu Ph§t h÷c ngang hàng v¾i b¤t cÑ n½i nào trên thª gi¾i và hôm nay, m÷i ng߶i lÕi có quy«n lÕc quan v« mµt tß½ng lai sáng lÕn cho PG trên toàn cõi ð¤t nß¾c Nga./.

T±ng Hþp t× các tài Li®u 
- Buddhist for Peace, Mongolia, tháng 05/1988
- Religion in the Soviet Republics, USA, 1991
- Mandala Journal, USA, tháng 07/1993
- Wakening of the West, USA, 1994