T×
nhæng ý thÑc...
Khi còn trong bøng
m©, ch¶ ðþi ðßþc sinh ra con ng߶i
ðã phäi qu¶ quàng tñ mu¯n giäi
thoát khöi tù húng t¯i tåm. Và
r°i khi chào ð¶i, con ng߶i lÕi tiªp
tøc qu¶ quàng mu¯n giäi thoát nhæng
trói buµc phi«n løy cüa cuµc ð¶i.
Nhß thª ðó, cä hai hoàn cänh trß¾c
khi ðßþc sanh ra, sau khi ðã có m£t,
con ng߶i ð«u n¢m trong vòng cß½ng
töa m¤t tñ tÕi, an lÕc.
Khi còn là
mµt ðÑa bé thì vòng trói buµc
t¯i tåm chï có mµt lñc tác ðµng
v×a phäi có th¬ d nguôi ngoay, nhßng
khi ðã trß·ng thành, c߶ng lñc
cüa sñ trói buµc do hoàn cänh tác
ðµng vào tâm tr· nên kiên c¯,
khó mà cß·ng lÕi. Lñc tác
ðµng này ðã l£ng l¨ ng¤m ng¥m
trong tß tß·ng, càng lúc càng thâm
sâu, tinh tª, nhß nhæng r cây bám vào
ð¤t, lan tüa büa vây c¯ giæ thân
cây ðßþc væng ch¡c. Dòng tß
tß·ng do ðây sinh ra nhi«u sai bi®t, tÕo
nên nhæng ý thÑc, r°i phát sinh, th¬
hi®n qua ngôn ngæ, hành ðµng...
Cuµc s¯ng xã
hµi, nhân sinh, triªt lý ð«u huân
t§p, kh½i phát t× nhæng ý thÑc
kiên c¯ này. Có nhæng ý thÑc
xây dñng phát huy chân thi®n, cûng
có nhæng ý thÑc l®ch lÕc sai trái
dçn ðªn phá hüy chân giá tr¸
cüa ð¶i s¯ng. Dòng tß tß·ng
chánh tà, chân, ngøy ðó cÑ
mãi luân lßu nhß dòng nß¾c
chäy xiªt t× hàng hàng thª kÖ,
t× lúc kh·i nguyên cüa loài ng߶i
cho ðªn th¶i ðÕi ngày nay và ch¡c
ch¡n s¨ tiªp tøc, tiªp tøc mãi.
Thành th§t mà
nhìn nh§n v§y, có phäi là mµt
tß tß·ng bi quan? LÕc quan hay bi quan chï
là nhæng ngôn t× ð¬ nh§n ð¸nh,
th¦m xét, ðánh giá mµt hoàn
cänh hay mµt thái ðµ cüa con ng߶i,
nhßng trong hoàn cänh ðó, con ng߶i
ðó, ðã ðßa ra chân tß¾ng,
giá tr¸ ðích thñc cø th¬, thì
v§y không c¥n phäi cho là bi quan hay lÕc
quan.
Mµt cuµc s¯ng
ð©p, mµt con ng߶i nhân ðÑc,
tñ ði«u ðó, hình änh ðó
nói lên, din lên chân giá tr¸. Mµt
ði«u không hay, mµt con ng߶i sai trái
cûng tñ giá tr¸ và kªt quä nói
lên vin änh ðó. Ng߶i xßa cho r¢ng
hãy tñ nhìn nh§n nhæng gì chính
mình hành ðµng, suy xét, nhæng gì
ðang din tiªn trong dòng s¯ng liên quan ðªn
môi tr߶ng chung quanh...
Sñ thành th§t
nhìn nh§n suy xét v§y ðßa ng߶i
ðªn g¥n h½n trong cái nhìn khách
quan dung d¸.
Con ng߶i chúng
ta ngày nay cûng ðã lãnh hµi, th¦m
th¤u nhæng kiªn thÑc triªt h÷c xa
xßa, và lÕi có th¬ dung hòa, hóa
giäi ð¬ an l§p vào hoàn cänh hi®n
tÕi mµt cách tß½ng ð¯i th§t
ð©p. Nhßng dù v§y vçn phäi ð¯i
ð¥u v¾i nhi«u khüng hoäng trong ð¶i
s¯ng v« v¤n ð« an lÕc tinh th¥n.
Vi®c không an lÕc tinh th¥n ðã cho th¤y
nhæng gì con ng߶i ngày nay hi¬u biªt
v« th¶i xßa chï là hi¬u biªt theo
sñ lý giäi phân tích phÕm trù
triªt h÷c, mà không phäi hi¬u theo vi®c
tri hành thñc tÕi. Tuy nhiên ði«u
này còn nhi«u yªu t¯ cho nguyên nhân
ðó. N«n khoa h÷c v§t ch¤t ngày
càng phát tri¬n cûng có th¬ là
mµt yªu t¯ chính, ðã làm con ng߶i
chÕy theo quên m¤t khoa h÷c tâm linh;
cûng biªt r¢ng khoa h÷c v§t ch¤t s¨
không bao gi¶ kªt thúc mµt khi con ng߶i
chÆng bao gi¶ mu¯n d×ng nghï.
Chung quy lÕi, chï
tr· v« v¾i chính con ng߶i. Chính
con ng߶i là nguyên nhân và kªt
quä, dçn ðªn hoàn cänh x¤u, ð©p.
Nh¤n mÕnh ðªn danh t× con ng߶i,
là nói lên mµt sñ phân bi®t
v¾i loÕi khác, nhß là loài v§t,
và thª nghîa cüa hai chæ 'con ng߶i'
· ðây phäi là mµt cµng ð°ng,
nhân loÕi.
Có th¬ hi¬u
thêm r¢ng trong vi®c kiªn thiªt, thång hoa
cuµc s¯ng không th¬ riêng rë mµt
cá nhân nào làm nên ðßþc,
mà phäi tß½ng quan, tß½ng hþp.
Kë này là ân nhân cüa ta và
kë kia lÕi có ng߶i khác là
ân nhân, cûng nhß m²i ng߶i ð«u
là ân nhân trên phß½ng di®n góp
ph¥n có m£t trong mµt cµng ð°ng liên
h®, tÕo l§p mµt xã hµi...
Nhìn nh§n nhß
v§y con ng߶i s¨ th¤y có sñ hòa
hþp, hài hòa liên h® v¾i nhau ð¬
tÕo nên sñ g¥n gûi m§t thiªt giæa
ng߶i v¾i ng߶i, giæa cá nhân
v¾i ðoàn th¬, giæa cµng ð°ng
v¾i nhân loÕi. Và nhß v§y chính
m²i cá nhân s¨ d hòa nh§p mà tñ
xem nh© bän ngã cüa mình. Ðây là
mµt bß¾c væng ch¡c tiªn ðên
vi®c xây dñng hÕnh phúc cån bän
ð¥u tiên, cho bän thân, r°i tiªp theo
b¢ng thái ðµ c·i m· h½n s¨
hài hòa änh hß·ng ðªn xã
hµi...Trong quy¬n "Phß½ng ti®n thi®n xäo"
Ngài Tarthang Tulku ðã nêu lên tính
cách hài hòa quan tr÷ng cüa mµt
cá nhân liên h® ðªn ð¶i s¯ng
trong gia ðình và xã hµi, mà ðó
là cách ð©p nh¤t không th¬ không
thñc hành theo " S¯ng trong
m¯i liên h® hòa thu§n v¾i thª gi¾i
làm tång c߶ng sñ khai tri¬n tri thÑc
và tính sáng tÕo trong ð¶i s¯ng
mình và trong ð¶i s¯ng cüa nhæng
kë · bên cÕnh mình. Nhu c¥u ð¬
giæ gìn cái hình änh cüa mình
v« mình biªn m¤t ði, vì kë khác
ðánh giá mình ðúng mÑc nhß
thñc mình là ai thñc thø, và
v« ph¥n chúng ta thì chúng ta cûng
ðánh giá ðúng mÑc giá tr¸
cüa nhæng con ng߶i s¯ng chung quanh mình.
H÷c höi cách truy«n thông din ðÕt
ðÑng ð¡n mang ðªn mµt sñ an
bình thanh thän và ni«m vui sâu ð§m
vào ð¶i s¯ng mình. M¯i tß½ng
quan liên h® cüa ta v¾i nhæng ng߶i
cµng tác, v¾i gia ðình v¾i bÕn
bè tr· nên ¤m cúng và lâu
b«n, vì nhæng m¯i liên h® ¤y ðã
ðßþc ð£t n«n täng trong sñ
thñc và lòng chåm sóc ßu ái
t§n tøy thiªt tha."(1)
Th§t v§y chính ði«u này ðã
thång hoa cách s¯ng trong gia ðình, ðoàn
th¬, xã hµi, qu¯c gia, nhân loÕi. Ngßþc
lÕi nhß v§y con ng߶i s¨ mãi hoài
công xây dñng r°i phá hüy, phá
hüy r°i xây dñng, và chÆng bao gi¶
kiªn tÕo ðßþc hoàn cänh nhß
con ng߶i mong mu¯n. Triªt gia „n е Krishnamutri
ðã nh§n ð¸nh sñ quan tr÷ng v«
cái 'ta' ð¯i v¾i sñ hài hòa
trong môi tr߶ng s¯ng. "Chúng
ta không bao gi¶ th¤y r¢ng chúng ta là
toàn th¬ hoàn cänh b·i vì có
nhi«u thñc th¬ trong chúng ta, t¤t cä
ð«u xoay quanh cái "ta" cái ngã. Bän
ngã làm nên nhæng thñc th¬ này,
mà trong nhi«u hình thÑc khác nhau nó
chï là nhæng v÷ng døc. T× nhæng
v÷ng døc kªt hþp này n±i lên
cái hình änh trung tâm, nhà tß tß·ng,
ý chí cüa cái "ta" và cái "cüa
mình" và nhß v§y sñ phân ly ðã
thiªt l§p giæa bän ngã và cái
phi ngã, giæa cái "ta" và hoàn cänh
hay xã hµi. Sñ ly cách này là
b¡t ð¥u cüa ch¤p tranh, bên trong và
bên ngoài."(2)
Thª thì chï
có tß tßöng c·i m·, hòa nh§p
và thành th§t m¾i giúp con ng߶i
thoát khöi cái qu¶ quàng trong bóng
"t¯i" cüa dòng ð¶i, và nhß v§y
bß¾c ði t¾i cüa con ng߶i m¾i
sáng su¯t, væng chãi.
Thích Ph±
Huân
20/06/99
___________
(1) Phß½ng
ti®n thi®n xäo - PhÕm Công Thi®n d¸ch.
tr 202- Nxb Thanh Vån
(2) Giáo døc
và ý nghîa cuµc s¯ng -Hoài Khanh
d¸ch. tr 72- Nxb S¯ng m¾i.