Chß½ng 2

Änh Tr¥m Hàn Thüy

Bài này ð¬ chú giäi bài th½ "Änh Tr¥m Hàn Thüy" cüa Thi«n Sß Hß½ng Häi, thuµc Thi«n Phái Trúc Lâm, trong mµt pháp thoÕi v¾i vua Lê Dø Tông. Riêng cûng ð¬ trä l¶i cho câu höi cüa mµt ng߶i bÕn cách nay g¥n 3 nåm, mà lúc ðó chßa th¬ nói hªt ý, vì thÑ nh¤t là khó giäi bày nhæng hình änh Thi«n cho ng߶i bÕn Thiên Chúa giáo, thÑ nhì là câu höi ðó do trß¾c là mµt hiªu kÏ vån h÷c, sau là mµt tò mò v« Thi«n, chÑ không ð¬ tâm v« ch² thñc tham thñc ngµ, dù v§y nay cûng có l¶i ð¬ cäm ½n tri ngµ. Nªu có l¶i nào trong bài này hþp ý T± thì ðó là nh¶ ½n sâu day d² cüa Thi«n Sß TrÕm Nhiên T¸ch Chiªu, chùa Tây TÕng (Vi®t Nam); nªu có l¶i nào chßa phäi, xin tr÷n lòng sám h¯i trß¾c ba ð¶i chß Ph§t.

B¤y gi¶ Thi«n Sß Hß½ng Häi ðã 78 tu±i, ðßþc vua Lê Dø Tông m¶i vào nµi ði®n l§p ðàn c¥u tñ vì hiªm con. Vua höi Sß:

- Trçm nghe Lão Sß h÷c rµng nh¾ nhi«u, v§y xin Lão Sß thuyªt pháp cho Trçm nghe ð¬ Trçm ðßþc li­u ngµ.

Sß ðáp:

- Xin b® hÕ chí tâm nghe cho th§t hi¬u 4 câu k® này:
 

Phän vån tñ kÖ m²i th߶ng quan
Th¦m sát tß duy tØ tª khan
MÕc giáo mµng trung t¥m tri thÑc
Tß½ng lai di®n thßþng ð± sß nhan.

Thßþng T÷a Thanh T× d¸ch là:
 

H¢ng ngày quán lÕi chính n½i mình
Xét nét kÛ càng ch¾ d­ khinh
Trong mµng tìm chi ng߶i tri thÑc
M£t Th¥y s¨ th¤y trên m£t mình.

Qua cách ð£t câu höi cüa mµt ng߶i nào ðó, chúng ta có th¬ xét ð¸nh ðßþc t¥m nhìn, t¥m hi¬u cüa ng߶i höi. — ðây ta th¤y vua Lê tìm Sß là do ý ð¸nh c¥u tñ tìm con trai, chÑ kh·i tâm không có ý ð¸nh c¥u pháp giäi thoát. Ng߶i xßa mu¯n hi¬u ðÕo phäi trèo núi vßþt sông, tìm ðü thi®n tri thÑc, không tiªc thân m®nh mình, chÑ có ðâu quan liêu thoäi mái nhß ông vua này. Ta th¤y ngay ðµng c½ tìm nhau ðã là chßa ±n r°i. Nhßng vì lòng t× bi, Thi«n Sß cûng mßþn phß½ng ti®n thi®n xäo, gi· trò phù thüy l§p ðàn c¥u tñ, ð¬ tìm c½ hµi hóa ðÕo.

Vua nói: "...Lão Sß h÷c rµng nh¾ nhi«u..." Thª là höng, không có câu nào phï báng mµt Thi«n Sß hay ho ðªn nhß v§y. Nói câu này v¾i mµt Giäng Sß, Pháp Sß hay Lu§n Sß thì th§t là tuy®t di®u, không l¶i khen ngþi nào h½n. Nhßng tai hÕi thay, ng߶i trß¾c m£t lÕi là mµt Thi«n Sß, th§t là höng bét. Nh¡m ngay mµt ng߶i chü trß½ng b¤t l§p vån tñ mà không ch¸u höi ch² không l¶i mà nói, không tâm mà n¡m, không ý mà truy«n, lÕi khen r¢ng sao ð¥u Th¥y nh°i nhét l¡m chæ thª... Không gì nhäm h½n. Ngay câu ð¥u m· mi®ng, vua ðã hi®n tß¾ng ch°n hoang r°i, biªt t¾i kiªp nào m¾i thành sß tØ.

Kª tiªp, vua nói "... ð¬ Trçm li­u ngµ." V§y là cûng có hùng tâm l¡m, can ðäm l¡m, dám ðòi ngµ ngay sau mµt bài pháp. Nhßng cån bän ðã sai r°i, nªu bài pháp này do ch² "h÷c rµng nh¾ nhi«u" thì không th¬ nào có mµt Thi«n Sß ðÑng trß¾c m£t nhß v§y và cûng không th¬ nào vua li­u ngµ sau mµt l¶i ðßþc. Mµt bài pháp thích ðáng phäi là do ch² không có gì ð¬ h÷c và cûng không có gì ð¬ nh¾.

Яi v¾i m²i cån c½, các Thi«n Sß s¨ có nhæng cách dÕy khác nhau. Ngay cä ð¯i v¾i hàng cån c½ cñc cao, các Sß cûng phäi chu¦n b¸ m÷i chuy®n thu¥n thøc r°i m¾i nói chuy®n t¾i. — ðây, ta th¤y Sß Hß½ng Häi ðã dùng nhi«u l¶i cho thích hþp v¾i ông vua höng ki¬u này.

Ý cüa Sß qua 4 câu ðó là, m²i giây phút trong ð¶i, vua phäi quán sát, nghe ngóng tâm mình. Mình ðang · trong mµt gi¤c mµng l¾n (ý là cuµc ð¶i nhß huy­n này) này ðâu c¥n phäi tìm chi thi®n tri thÑc (cûng là ng߶i mµng trong gi¤c mµng này thôi). CÑ quán sát tñ tâm nhß v§y hoài t¾i mµt lúc s¨ th¤y ðßþc khuôn m£t cüa Th¥y (ý là m£t Ph§t) trên khuôn m£t cüa mình. Rõ ràng · ðây chÆng có gì là bí hi¬m cä, cûng chÆng có ðánh ð§p la hét gì cho có Thi«n v¸ cä. Câu chuy®n chï là cÑ vi®c theo dõi các ni®m trong tâm liên tøc nhß v§y, t¾i mµt lúc s¨ th¤y m£t Th¥y (hay m£t Ph§t, Tánh Ph§t hay Tâm Ph§t) trên m£t mình (hay tñ tâm).

T× phän vån tñ kÖ cho t¾i th¦m sát tß duy vçn chßa ðúng là Thi«n Яn Ngµ. Hay nói ðúng h½n, ðó m¾i chï là Nhß Lai Thi«n chÑ chßa thñc là T± Sß Thi«n. Trß¾c khi phân bi®t hai thÑ Thi«n này, chúng ta nên nói thêm v« cách trä l¶i cüa các Thi«n Sß. Giáo pháp cüa ðÑc Ph§t ðßþc ví nhß ngón tay chï m£t trång. Các Thi«n Sß th߶ng không ßa nói v« ngón tay mà th߶ng ch£t phång ngón tay ð¬ nói thÆng t¾i m£t trång. B·i vì cái con ð߶ng có giá tr¸ nh¤t phäi là cái con ð߶ng không có ð߶ng, cánh cØa vào nhà T± trñc tiªp nh¤t phäi là cØa không cØa. Có gì ðâu phäi loanh quanh ði tìm ð߶ng lên Niªt Bàn hay cØa vào nhà T±, trong khi chï c¥n ch¾p m¡t cho røng tí bøi ðã th¤y ngay ta vçn h¢ng ng°i yên trong Thanh T¸nh Pháp Thân. Mà v¯n th§t có chi g÷i là bøi ðâu mà phäi ch¾p m¡t nhß¾ng mày hay là lau sÕch ðài gß½ng.

Hai cách g÷i Nhß Lai Thi«n và T± Sß Thi«n th߶ng ít ðßþc dùng vì th§t sñ cä hai ð«u t× mµt g¯c mà ra. Nhßng sñ phân bi®t chï là ð¬ nh¤n mÕnh h½n mµt nghîa khác bi®t. Nhß Lai Thi«n là nhæng pháp môn Thi«n do t× l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t. T± Sß Thi«n là pháp môn Thi«n không do t× l¶i dÕy mà do t× cØ chï cüa Ph§t khi c¥m ðóa hoa ðßa lên và mïm c߶i. B¤y gi¶ chï duy có ngài Ca Diªp hi¬u ðßþc và nh§n truy«n th×a. Các T± truy«n ðång pháp nay qua nhi«u ð¶i, t¾i khi g£p nhæng c½ may cüa ð¶i sau m¾i phát tri¬n rµng · các nß¾c Tây TÕng, Trung Hoa, Vi®t Nam, Nh§t Bän... T± Sß Thi«n còn nhi«u tên g÷i khác ð¬ chï nhß là Яn Ngµ Thi«n, Trñc Chï Thi«n, Ph§t Tâm Tông, Tâm Tông... Quan ni®m cüa Nhß Lai Thi«n là phäi huân t§p t× t× (ti®m) ð¥y ðü gi¾i, ð¸nh, hu® m¾i thành Ph§t ðßþc. Quan ni®m cüa T± Sß Thi«n là ð¯n, là ngay tÑc kh¡c, là mµt nhäy li«n vào ð¤t Nhß Lai nhß cách nói cüa Thi«n Sß Huy«n Giác trong ChÑng ÐÕo Ca:

Яn giác li­u Nhß Lai Thi«n.

(Nªu ð¯n ngµ ðßþc thì là hoàn thành hªt cä Nhß Lai Thi«n)

B·i vì Trong Tñ Tánh ðã sÇn ðü gi¾i, ð¸nh, hu®. Vä lÕi, gi¾i, ð¸nh, hu® do sñ tu t§p làm sao b¢ng ðßþc gi¾i, ð¸nh, hu® cüa Thanh T¸nh Pháp Thân. V¤n ð« chï còn là làm sao nhäy ðßþc vào ð¤t Nhß Lai. Cách t¯t nh¤t vçn là tìm cho ðßþc mµt v¸ th¥y có bän s¡c cüa Tông môn.

B¯n câu k® trên cüa Sß Hß½ng Häi vçn còn dña vào Nhß Lai Thi«n. Nhæng gì là phän vån v¾i th߶ng quan v¾i th¦m sát tß duy chßa có gì là trñc chï hªt. Ðây vçn còn là ngón tay chÑ chßa là m£t trång, vçn là con ð߶ng có ð߶ng và cánh cØa có cØa. Sß có thß½ng vua Lê cûng không th¬ nói khác h½n ðßþc vì ông vua này m¾i m· mi®ng ðã b¯c mùi ch°n hoang r°i, chßa ðßþc chu¦n b¸ ð¬ húc ð¥u vào vách bÕc t߶ng s¡t. Ngay cä câu cu¯i, nói s¨ th¤y m£t Ph§t trên m£t mình cûng chï m¾i là Nhß Lai Thi«n. Cái chæ tß½ng lai ð¥u câu b¯n ðã làm höng cä nhæng ki¬u nói cüa Hu® Nång, Huy«n Giác... Làm sao nhäy ðßþc vào ð¤t Nhß Lai v¾i c£p nÕng cüa phän vån v¾i th¦m sát nhï. Ðây là ch² không mµt tâm có th¬ n¡m b¡t ðßþc thì l¤y tâm nào là tâm tß½ng lai ð¬ th¤y ðßþc tâm Ph§t trong tâm mình. C¯t yªu cüa T± Sß Thi«n còn · ch² này: Còn th¤y ðßþc tâm Ph§t trong tâm mình vçn chßa là thñc ngµ.

Vua Lê Dø Tông vçn còn ng½ ng½ ngác ngác. Cái này là ðß½ng nhiên, có ðánh thêm ba mß½i g§y vçn còn là höng ki¬u. Vua lÕi höi thêm:

- Thª nào là ý cüa Ph§t?

Sß ðáp:
 

NhÕn quá tr߶ng không
Änh tr¥m hàn thüy
NhÕn vô di tích chi ý
Thüy vô lßu änh chi tâm.

Thßþng T÷a Thanh T× d¸ch nghîa:
 

NhÕn bay trên không
Bóng chìm ðáy nß¾c
NhÕn không có ý ð¬ d¤u
Nß¾c không có tâm lßu bóng.

Mµt l¥n næa, chúng ta phäi l¡c ð¥u ðªn nän vì ông vua này. L¥n ð¥u phäi g÷i là ch°n hoang, l¥n này không biªt g÷i là gì cho ðáng. ÐÑng trß¾c m£t mµt ng߶i dÕy T± Sß Thi«n mà höi ý cüa Ph§t là nhäm nhí không gì b¢ng. Mu¯n biªt ý Ph§t cÑ vi®c l§t kinh ði¬n ra ð÷c là ðü. Ph§t ðã nói hªt cä, ðâu có gi¤u gì ðâu. Duy có ði«u không nói ðßþc là không nói ðßþc m¾i ðáng höi chÑ. Câu ðáng lý ra phäi höi là "Ý cüa T± Sß là gì?" vçn ðßþc các Thi«n sinh th¡c m¡c t× ð¶i này qua ð¶i n÷. Ь cho có vë chính quy sách v· h½n thì là nhß hà th¸ T± Sß Tây lai ý, ý cüa T± Sß (B° Ы ÐÕt Ma) t× phß½ng Tây t¾i là gì. Ð¥u thai ba mß½i kiªp næa biªt Lê Dø Tông có th¤m n²i tr§n ðòn này chßa, kh± quá, höng không gì b¢ng, chï m®t cho ng߶i ð¶i sau phäi lôi pháp thoÕi này ra chú giäi.

Sau khi nghe bài th½ cüa Sß, vua khen ngþi:

- Lão Sß thông su¯t thay.

Kh± quá, hi¬u không n±i, höi không xuôi, mà lÕi khen nhß th¥y ng߶i ta ¤y, nhß th¬ v×a c¯ tâm b¡t bí h÷c trò. Nào có biªt ðâu Lão Sß v×a m¾i b¡t bí ðªn cä m¤y chøc ð¶i sau. N¡m ðßþc di®u nghîa cüa m¤y câu này cûng ðü ð¬ ði hiên ngang giæa dòng ð¶i b¤t tuy®t mà không dính mµt tí bøi vào thân.

Chúng ta có th¬ th¤y thÑ tñ câu chuy®n nhß v¥y. Ð¥u tiên vua khen Sß h÷c rµng nh¾ nhi«u r°i xin nghe mµt bài pháp ð¬ ðßþc li­u ngµ. Sß t£ng cho b¯n câu chï pháp Nhß Lai Thi«n. B¯n câu này d­ hi¬u quá, Tr¶i ½i, vua tß·ng b· th×a th¡ng xông lên, höi thêm mµt câu tr§t chìa næa. Sß vçn r¤t mñc t× bi, ph½i m· t§n cõi lòng, t£ng thêm b¯n câu chï pháp T± Sß Thi«n. T¾i ðây vua m¾i choáng váng m£t mày, biªt là khó ån, m¾i khen mµt l¶i, ý là ð¬ xin thôi.

Ta th¤y bài này ð¬ chï pháp cho hàng thßþng cån, chï ngay cänh gi¾i cüa chß Ph§t. — ðây Sß ðã r¤t mñc t× bi, vua höi ý cüa Ph§t, Sß chï ngay cänh gi¾i chß Ph§t, nào có khó tính nhß các Sß khác. Ðúng ra nh¢m mµt câu höi tr§t cách Tông môn nhß v§y, câu trä l¶i ðáng là bäo vua v« l§t kinh ði¬n mà tìm ý cüa Ph§t. Hi¬u ðßþc ý cüa Ph§t chßa ch¡c ðã hi¬u ðßþc l¶i cüa các Thi«n Sß. Nhßng hi¬u ðßþc l¶i cüa các Thi«n Sß ch¡c ch¡n hi¬u ðßþc ý Ph§t.

Cánh chim nhÕn bay trên không. Änh cüa chim hi®n trong nß¾c. Änh chï hi®n ðúng ðßþc khi sóng (ni®m) l£ng. Chim nhÕn (hay v§t, hay cänh, hay là pháp) không có ý lßu d¤u (ðây là ch² mây r°i s¨ bay qua ði, sóng r°i s¨ l£ng xu¯ng, bøi v¯n không th§t là bøi, ni®m v¯n th§t vô tñ tánh).

Nß¾c (hay là Tánh cüa Tâm, ðây là ch² ThÑc ðã chuy¬n thành Trí) cûng không có tâm (ðây là tâm vô tâm, hay tâm cüa kë giác ngµ, g÷i khác là tâm ðã không còn mµt hi®n tßþng) lßu bóng chim nhÕn (ðây là ch² cänh tñ trø cänh, ni®m cÑ vi®c kh·i, bøi cÑ vi®c bay, nhßng gß½ng Trí ðã sáng, sñ th§t là v¯n h¢ng sáng, thì l¤y ðâu là n½i cho ni®m lßu, cho bøi bám). Sß ðã r¤t mñc t× bi, bài toán này không thích hþp cho ông vua ða tình hiªm con này.

Ðây là cänh gi¾i cüa vô tâm, nhßng H° ðªn thì hi®n H°, Hán ðªn thì hi®n Hán (nhß cách g÷i cüa Sß Lâm Tª).

Cánh chim nhÕn (hay là cänh, hay pháp) th¤y ðßþc là không (pháp v¯n tñ tánh) r°i, và nß¾c (khi b£t sóng, hay tâm vô tâm, hay Tánh cüa Tâm, hay tánh vô tñ tánh cüa tâm) ðß½ng nhiên hi®n änh (nhÕn ðªn thì hi®n nhÕn) mà không h« kh·i tâm (tâm ðã không thì l¤y gì ð¬ kh·i), mà cûng không có tâm lßu änh (th¤y ðßþc tánh cüa pháp là vô tñ tánh, tánh cüa ni®m là vô tñ tánh, vào n½i vô ni®m mà ni®m vçn h¢ng sinh, hay · n½i ni®m mà vçn h¢ng vô ni®m - tâm cüa kë giác ngµ - thì l¤y tâm nào ð¬ mà lßu änh).

Nhßng l¤y ðâu làm viên gÕch dµng cØa ð¬ vào nhà T± ðây, l¤y gì làm tr¾n ð¬ mµt nhäy li«n vào ð¤t Nhß Lai, ðÑng thÆng · cänh gi¾i này? Яi v¾i hàng thßþng cån, m÷i chuy®n th¥y ðã chu¦n b¸ thu¥n thøc, thì b¯n câu này là ðü. Ngoài ra thì hoàn toàn không có viên gÕch nào dµng cØa trong b¯n câu này cä, không mµt phß½ng ti®n thi®n xäo nào ð¬ vin l¤y mà ði cä. Cánh cØa ðã m· rµng t¾i hß không thì biªt ðâu là cØa ð¬ mà vào, quan äi ðã quét sÕch (trong 4 câu này) t§n hß không thì làm sao ng߶i Thi«n sinh biªt ch² mà mµt ðao qua äi?

Mµt khi ðã th¤y pháp (hay cänh, hay nhÕn) v¯n vô tñ tánh (không ý lßu bóng) và nß¾c (tâm) v¯n vô tñ tánh (nên không tâm lßu änh) thì ðã vßþt qua cä cänh gi¾i tâm cänh nh¤t nhß (cänh gi¾i thÑ ba cüa TÑ Li®u Giän, pháp không và tâm không). Ðây là cänh gi¾i thÑ tß cüa TÑ Li®u Giän, tâm tñ trø tâm, cänh tñ trø cänh; pháp và tâm ðã không (vô) tñ tánh ðßþc r°i lÕi t¾i ðây (trong 4 câu này) ngay ðªn cái không (vô) ðó cûng không dñng l§p lên thì l¤y ðâu mà không v¾i có næa. B¤y gi¶ là cänh gi¾i ni®m kh·i m£c ni®m mà tâm vçn h¢ng vô ni®m, l¤y gì mà dñng l§p Niªt Bàn v¾i sinh tØ, thiên ð߶ng hay ð¸a ngøc.

Nói tr· lÕi, tâm ðã không và pháp ðã không thì hi®n tß¾ng tâm cänh nh¤t nhß, chï còn mµt cái th¤y biªt mình ng߶i không cách nhau t¾i mµt sþi tóc, th¤y tính bình ðÆng cüa vÕn pháp (phÕm trù thÑ ba nh¡c trên). Nhßng trong b¯n câu này, cái ða (mình ng߶i, tâm pháp, nß¾c và nhÕn) ðß½ng nhiên ðã không dñng l§p (v¯n không ý không tâm thì l¤y gì mà dñng v¾i l§p), mà ngay ðªn cái nh¤t (mình ng߶i, tâm pháp vô phân bi®t) cûng không h« có (cái vô phân bi®t cûng không h« dñng l§p) thì l¤y gì mà g÷i nh¤t nhß v¾i nhß nh¤t næa. Nói tr· lÕi l¥n næa cho rõ h½n, không th¤y cái ða thù (phân bi®t) thì th¤y cái nh¤t nhß (tính bình ðÆng hay tâm vô phân bi®t), nhßng · ðây (b¯n câu cüa Sß Hß½ng Häi) trong cänh gi¾i này ngay ðªn cái nhß ¤y còn không dñng l§p thì còn ch² ðâu mà ða v¾i nh¤t, mà g÷i là phân bi®t hay vô phân bi®t. Nói cho ðúng thu§t ngæ nhà chùa là, · ch² này, l¤y gì ð¬ mà ðoÕt v¾i b¤t ðoÕt.

Trong b¯n cänh gi¾i th¤y tánh vô tñ tánh cüa TÑ Li®u Giän, Thi«n Sß Hß½ng Häi lÕi l¤y ngay cänh gi¾i thÑ tß chï cho vua Lê Dø Tông thì làm sao ông vua ða tình hiªm con này li­u ngµ ðßþc. Kh± quá, ai bäo ðòi biªt ý Ph§t làm chi. Cái tß¾ng ða thù ðã không còn mà ngay ðªn cái tß¾ng nh¤t nhß cûng không th¤y næa, ngay ðªn cûng không th¤y các ðÆng ðâu ð¬ hi®n tß¾ng bình næa thì l¤y ðâu cØa mà vào. Còn nhß nªu vua tr· lÕi b¯n câu Nhß Lai Thi«n (Phän vån...) ð¬ tìm cØa vào thì t¾i kiªp nào m¾i thành sß tØ. Nhß v§y, v¤n ð« cüa vua Lê cûng nhß cüa chúng ta hôm nay là phäi ði tìm chìa khóa (hay viên gÕch dµng cØa) ð¬ vào nhà T±.

Theo quan ni®m cüa chß T± là nói nhi«u v« viên gÕch dµng cØa thñc sñ không có lþi cho ng߶i mu¯n thñc tham thñc ngµ. Riêng b¯n câu th½ Änh Tr¥m Hàn Thüy cûng ðã quá ðü r°i, ði l¯i b£t ð߶ng chim không phäi là ðã à. Còn mu¯n chi tiªt h½n, ðó là v¤n ð« cüa các dòng Lâm Tª, Tào еng, Tây TÕng... Vä lÕi, bài chú giäi này cûng ðã là chi tiªt r°i.

Nªu bài này có chút gì sai hay ngã mÕn v¾i vua Lê, xin tr÷n lòng sám h¯i. Nªu có chút gì công ðÑc, xin biªn cùng t§n pháp gi¾i ðßa t¤t cä chúng sinh ð°ng thành Ph§t ðÕo.