Có nhæng n²i nh¾ khác nhau th߶ng khi ðªn v¾i tôi. Có khi hình dung lÕi khuôn m£t cüa m©, cüa cha, cüa nhæng ðÑa em, n²i nh¾ hình nhß là cái gì cø th¬, s¶ ðßþc, chÕm ðßþc, bóp l¤y da th¸t, l¦n qu¤t trong gi¤c ngü r°i lÕi hi®n ra trß¾c m£t giæa trßa n¡ng xÑ ng߶i cûng nhæng khuôn m£t ¤y, nø c߶i ¤y. Có khi n²i nh¾ nhß hi®n thân ðßþc nhæng thân xác ¤y, tß·ng nhß tôi ðang ði lüi thüi theo chân cha, ho£c ðang n¡m l¤y tay m© chÕy lon ton, ho£c b¤t chþt quay ð¥u giæa ph¯ ð¬ mong th¤y ðÑa em ðang bß¾c sau mình. M© cha tôi m¤t lâu r°i, còn nhæng ðÑa em thì vçn ðang quanh qu¤t · Saigon loay hoay bæa ðói bæa no. Có khi nh¾ t¾i khóc ðßþc, nß¾c m¡t tñ nhiên Ña ra, thß½ng cho ng߶i thân và thß½ng cä cho cuµc ð¶i. жi mình còn là vô minh thì xúc chÕm ð«u là chiêm bao, biªt cách nào cÑu mình cÑu ng߶i, hu¯ng gì là nhæng ng߶i ðã m¤t. 

Có khi ðang ði bµ trên ph¯ nØa khuya chþt nghe nhß ai g÷i tên mình, có khi g÷i to, có khi g÷i thì th¥m, tôi lÕi quay nhìn. Nhßng ph¯ vçn tr¯ng, không có ai quanh mình cä. Tôi lÕi c¯ g¡ng nh¾ lÕi coi gi÷ng g÷i cüa ai. Có vë quen l¡m, nhßng không cách nào hình dung ðßþc. Hay có phäi cÑ tu Thi«n thì cÑ ßa g£p äo giác, hay phäi chång quÖ th¥n ðùa ch½i tí chút? Tôi không biªt. Nhßng m²i l¥n nhß v§y thì lÕi r½i vào mµt cäm giác lÕ lùng, nhß nh¾ cái gì xa l¡m, không hình dung ðßþc, mµt n²i nh¾ m½ h° v« cái gì lung linh ti«n kiªp và lÕi cäm ðßþc cái gì r¤t mñc mong manh cüa thân xác mình, ð¸nh m®nh mình. Nhæng khi nhß v§y, không phäi là tôi ðang ði qua cuµc ð¶i mà là th¤y nhß r¤t rõ cuµc ð¶i ðang ði qua tôi, lß¾t bên cÕnh tôi, trôi chäy l×ng læng quanh tôi. Cái g÷i là tôi nhß là cái gì b¤t ðµng v¾i cuµc ð¶i, tách hÆn ra ðÑng riêng xa lìa m÷i chuy®n trong ð¶i nhßng lÕi là cái gì d­ cäm xúc, d­ t±n thß½ng, d­ chäy nß¾c m¡t. Và chÆng bao gi¶ hi¬u ðßþc cái gì trong ð¶i cä. 

*** 

Ðã · trong mµng thì làm gì cûng là chiêm bao, ði ðÑng n¢m ng°i cûng là chiêm bao thôi. Tôi lÕi ðßþc h÷c thêm, dù có tu t§p giäi thoát cûng chï là g¡ng ch½i cho hªt cuµc vô minh thôi. Nhßng không th¬ không ch½i ðßþc, vì không có gì thñc sñ ngoài cuµc ch½i này cho dù có hi®n thân làm Ph§t hóa 32 tß¾ng t¯t, 80 vë ð©p thì cûng ð¬ làm vui h½n cho cuµc t°n sinh, cho ng߶i ð¶i có n½i nß½ng tña, cho kë thi®n tâm thêm gi¤c mµng lành. V§y ðó, nhßng h­ s½ x¦y, th¥y tôi th߶ng nói, thì là luân h°i, thì là miên vi­n v¾i vô minh, thì là v§t vã v¾i kiªp trß¾c kiªp sau, thì là c¡n ð¡ng cùng tài tØ giai nhân. Cuµc ð¶i sao bÑc bách nhau quá th¬. Ni®m Ph§t mµt câu, trì chú mµt biªn, không phäi ð¬ tôi yên tâm nhßng chï ð¬ cho mình th¤y lòng ¤m lÕi giæa giòng ð¶i lÕnh lùng b¤t tuy®t. Có cái gì r¤t mñc tàn nhçn trong ð¶i mà tôi sþ hãi. Thì cûng g¡ng ch½i cho hªt cuµc vô minh nhßng ðã có cái gì không thích thú, không ±n, biªt sao bây gi¶. 

Có khi vçn m£c áo ån c½m, ra ph¯ xu¯ng ð߶ng, cûng làm ðü m÷i chuy®n nhß ng߶i mà vçn th¤y có gì vô ích. R°i cûng v§y thôi. Nghìn nåm trß¾c không ch×ng mình cûng làm nhß v¥y, còn nghìn nåm sau cûng chßa hÆn khác ðßþc. Tôi d­ có nhæng cäm giác m½ h° nhß v§y. Cûng ðÑng nói chuy®n v¾i b¢ng hæu, cûng g¡ng làm cho ng߶i vui, cûng ðùa dåm ba câu nói, mà th¤y ng߶i sao nhi®t tâm, còn mình cÑ th¤y xa lÕ, lÕnh nhÕt v¾i cuµc ð¶i. Có gì gßþng g§p ðó, không ±n thöa ðó trong ð¶i này. S¯ng cÑ không th¤y gì làm vui thì biªt nói nång gì v¾i cuµc ð¶i. Tôi ðã cäm ðßþc nhæng ði«u này t× khi còn r¤t nhö, th§t nhö, khi chßa qua b§c Ti¬u h÷c. CÑ luôn luôn r½i vào mµt thÑ ßu s¥u m½ h°, tñ nhiên và ðeo ðÆng, nhß không dính líu gì mình hªt nhßng cÑ l¦n qu¤t bên mình. Cuµc ð¶i cÑ nhß mµt v· k¸ch, biªt bao gi¶ m¾i tr÷n vai trò này. Khi cäm giác này d¥y ð£c nhß sß½ng mù bao phü l¤y mình, tôi lÕi nghî t¾i m©, ng߶i có trách nhi®m sinh ra tôi. Biªt bây gi¶ m© ðang · ðâu và ðang ch½i v· k¸ch m¾i nào. Thôi thì cûng g¡ng ch½i cho hªt cuµc vô minh, và còn bao nhiêu ng߶i phäi nghî t¾i. Nhßng không l¨ kiªp nào cûng cÑ phäi l£p lÕi nhæng gì muôn ð¶i ðã l£p lÕi. Phäi nhìn cho qua màn sß½ng mù này. Và cÑ th¤y quanh mình, ai cûng tìm theo ti«n, theo tên tu±i, theo ðàn bà, theo nhæng bu±i tiªp tân thßþng lßu ð¬ ðßþc ð°ng hoá v¾i mµt gi¾i nào ðó, tôi lÕi th¤y nhæng nét nhþt nhÕt trên khuôn m£t h÷, sñ sþ hãi không ðßþc công nh§n. Còn tôi, kë xa lÕ b¤t khä hòa nh§p v¾i m÷i thÑ trên ð¶i này vçn ðÑng ðó, kinh ngÕc nhìn không hi¬u chi v« cuµc ð¶i. Bß¾c ra ngoài hiên, ng°i xu¯ng v® ð߶ng, hít th· gió ðêm, ði«u này làm tôi vui h½n, không phäi là vui h½n nhßng là hÕnh phúc h½n. Ðúng ra là chÕy tr¯n n²i sþ, tôi sþ nhìn th¤y nét nhþt nhÕt trên m£t kë khác. Nhßng còn nhæng nét nhþt nhÕt trên m£t mình? 

*** 

Ðôi khi ðÑng nói chuy®n v¾i ng߶i và tôi b¡t g£p ðßþc suy nghî cüa kë khác. LÕi tiªc, phäi chi mình ð×ng biªt h÷ ðang suy nghî nhæng gì. Thà cÑ ngu ng½, cÑ b¸t m¡t che tai ð×ng biªt ng߶i ðang tính toán gì. May ra cuµc ð¶i vui h½n, nªu không thì cûng có th¬ là ðÞ b§n tâm h½n. Biªt ng߶i mu¯n ðßþc nh¡c t¾i, mà mình không nh¡c t¾i thì nhß d߶ng có l²i. Biªt ng߶i mu¯n ðßþc n¸nh vài câu, mà mình tính ngay thì nhß d߶ng không phäi. Giây phút này ð¬ qua ði, lÕi tiªc phäi chi mình làm ng߶i vui mµt tí. CÑ n¸nh mµt vài câu, có sao ðâu. Nhßng th§t sñ vçn là có sao ðó, vì không bao gi¶ tôi m· l¶i ðßþc ð¬ nói nhæng ði«u tñ mình không tin. Ông Ph§t không cho v÷ng ngæ, Ö ngæ, lßÞng thi®t nhßng cÑ im l£ng thì ð¶i không hài lòng. Biªt sao bây gi¶. Nhæng khi nhß v§y tôi lÕi nh¾ t¾i nhóm bÕn · Saigon, nhæng ng߶i không c¥n viªt dòng nào tôi vçn g÷i h÷ là nhà th½. Mà h÷ cûng nhß tôi chÆng bao gi¶ mu¯n v§t lµn chi v¾i ð¶i này. CÑ tà tà ð÷c sách làm th½ cä ð¶i là vui thôi. Chï còn m²i v¤n ð« duy nh¤t là kiªm ðü c½m ån h¢ng ngày. Không khó chi chuy®n này · häi ngoÕi, nhßng · Saigon m¾i thñc sñ là khó. LÕi còn chuy®n giäi thoát næa. Nhßng ðây không là chuy®n bÑc bách h¢ng ngày nhß áo c½m, ít nh¤t thì cûng ð¯i v¾i nhi«u ng߶i. Phäi chi sau này ð¤t nß¾c bình yên, tôi cÑ nghî t¾i ði«u này luôn, v« lang thang v¾i anh em cä ph¥n ð¶i còn lÕi, viªt thêm dåm ba quy¬n sách, cùng nhau bàn chuy®n Thi«n khi nào ðó. Ho£c cÑ ng°i ð÷c sách cä ð¶i ðü vui r°i, b¤y gi¶ s¨ quên hªt m÷i chuy®n bñc d÷c trên ð¶i. Có bÕn thân, có sách hay, v§y là ðü vui r°i. C¥n chi phäi làm ðü thÑ chuy®n nhì nh¢ng khi ð¤t nß¾c bình yên. C¥n chi phäi là chü nhi®m, chü bút, phäi là uÖ viên v¾i chü t¸ch, hay bàn chuy®n nhân quy«n v¾i dân quy«n v¾ v¦n. Mình th§t sñ ðâu có yêu nß¾c ðªn v§y. Và cûng chÆng c¥n b§n tâm ðªn chuy®n kë khác suy nghî gì hay là mình phäi xØ thª nào. Mà cûng chÆng c¥n quan tâm chi ðªn chuy®n nhà chùa. Th¥y tôi ðã dÕy r°i, cÑ · trong Tánh su¯t mµt ð¶i là ðü, chÆng c¥n phäi làm chi. Thoát ðßþc chuy®n nß¾c là tôi vui r°i, thoát ðßþc chuy®n giáo hµi thì lÕi càng vui g¤p m¤y næa. Mình ðâu có phäi là B° tát ðâu, sao cÑ ð¬ vô minh lÕi ch°ng ch¤t vô minh. Thì cûng phäi ch½i cho tr÷n cuµc vô minh nhßng mình phäi ðßþc quy«n ch÷n cách ch½i chÑ. 

*** 

Hình nhß ch÷n cách ch½i cûng không d­. B·i vì ch÷n ð¤t ch½i th¤y cûng m®t r°i. Tñ nhiên sinh vào Vi®t Nam là th¤y ðã hÑa h©n chiªn tranh v¾i ðü thÑ r¡c r¯i. May mà còn g£p Th¥y nghe Pháp, còn giæ ðßþc h½i th· sau bao nhiêu nåm máu lØa. Bao nhiêu tên bÕn chªt r°i. Chªt ðü ki¬u. Vì chiªn tranh có, vì b®nh cûng có, vì tai nÕn cûng có. жi g÷i nhß v§y là chªt trë, nghîa là chßa t¾i tu±i tÑ th§p nhi b¤t ho£c mà ðã thåm ông bà. Ðó là chßa nói t¾i thª h® thiªu niên sau này, nghe ðâu tØ su¤t ðã cao vßþt h½n nhi«u thª h® trß¾c. Nªu ai cûng ch÷n ðßþc ð¤t ch½i hÆn là nhi«u ng߶i né Vi®t Nam r°i. Không ch×ng tôi ðã ch÷n làm mµt tên "baby boom" · ðâu ðó trên nß¾c MÛ. Dî nhiên nªu ch÷n ðßþc, mµt cách nghiêm trang tôi mu¯n làm kë c¡t cö trên ð°i Ojai chï ð¬ nghe t¤t cä nhæng gì Krishnamurti nói. Không có ði«u gì làm tôi b§n tâm h½n. Nhßng l¸ch sØ ðã làm mình phi«n quá sÑc. 

Ch÷n ðßþc ð¤t ch½i cûng ðü chÕy tr¯n nhi«u ði«u r¡c r¯i. Chiªn tranh, ðói nghèo, b®nh hoÕn và ðü thÑ tai h÷a cüa mµt nß¾c chßa phát tri¬n. Nhßng m÷i chuy®n ðã an bài r°i, chï còn vi®c ch÷n cách ch½i thôi. Duy khó là lòng không mê ð¡m chuy®n chi hªt, thì ch½i cách nào cûng là không vui, cûng là d· t®, cûng là gßþng nói gßþng c߶i. Cûng phäi vào n½i gió cát giä v¶ bàn chuy®n nß¾c non, cûng phäi vô c±ng chùa góp l¶i v« ho¢ng pháp cÑu ðÕo cÑu ð¶i, mà vçn nh¾ l¶i kinh dÕy v« hß huy­n mµng äo cüa ð¶i mình. Cu¯i cùng tôi không biªt phäi làm ði«u gì khác h½n. Nhæng ði«u thñc sñ mu¯n nói hình nhß không ai mu¯n nghe, mà cûng là nhæng ði«u tôi ðã nói mµt cách khó khån, lúng túng, vøng v« và khó hi¬u. Thôi ðành viªt ra, mà cûng chßa tr÷n l¶i hªt ý. Mà v¯n th§t có gì bí ¦n ðâu, t¤t cä ð«u n¢m trong kinh ði¬n cä r°i. 

*** 

Phäi lo chuy®n giäi thoát, ÐÑc Ph§t ðã dÕy minh bÕch v§y. Ngoài ra t¤t cä nhæng gì khác ð«u là trò ch½i cüa vô minh. Giäi thoát, nói cho cùng, cûng chính là trò ch½i cu¯i cùng cüa vô minh. Thôi thì cûng g¡ng ch½i cho tr÷n cuµc vô minh. Thì cûng phäi ði ðÑng chÕy nhäy v¾i ng߶i, phäi nói c߶i cho ð¶i vui tí chút, phäi giä v¶ thöng tay vào chþ, dù th§t sñ mình chÆng có gì trong tay cho ng߶i. Có l¨, chï tr× t¤m lòng mà cûng không biªt tìm l¶i ð¬ nói. Nhßng t¤m lòng kia cùng v¾i nhæng l¶i tìm ðßþc thì cûng chï là vô minh thôi. Biªt sao bây gi¶. Vàng ròng có l¨ · n½i ch± không l¶i ð¬ thßa v§y. Giäi thoát, × thì giäi thoát, nhßng sao lÕ, ngay cä ðªn nhi«u b§c ð¥u tròn áo vuông cûng chÆng quan tâm. V§y thì làm sao ch½i cho hªt cuµc vô minh ðßþc? Chúng ta ðang ði giæa nhæng màn sß½ng mù và vçn cÑ thän nhiên thoäi mái qu¶ quÕng tay chân lung tung. May ra ðßþc häi ngoÕi, lÕi không lo chuy®n T± ðình bên nhà, riêng thân mình cûng chÆng thèm tu h÷c thì u±ng phí biªt ch×ng nào. 

Tôi còn nh¾ mµt cuµc ð¯i thoÕi ngày còn · Vi®t Nam. 

*** 

- Thßa Th¥y, chùa mình cû kÖ quá, vách møc lung tung mà chÆng biªt làm sao. 

- V§y là con chßa th¤y. 

- Thßa Th¥y, th¤y cái gì? 

- Con chßa th¤y ngôi chùa cüa Th¥y. 

Tôi ngçm nghî. 

- Lúc nào con cûng ch§m hªt. Chùa cüa Th¥y th§t sñ là vô tß¾ng. 

*** 

Có l¨ bây gi¶ là lúc chúng ta phäi lo xây nhæng ngôi chùa vô tß¾ng v§y. Nhæng trë nhö ngü ngoài bªn xe, nhæng ch¦n y vi®n · chái sau chùa, nhæng nhóm hµ ni®m bß¾c t× nhà này qua nhà kia ð¬ gìn giæ ni«m tin Chánh pháp cho ng߶i, chß tång ni ðang tr°ng lúa trên nhæng ð°i cö cháy cho bæa ån ng÷ cüa chùa, và vân vân. Tß½ng lai Ph§t giáo Vi®t nam s¨ b¡t ð¥u b¢ng t×ng viên gÕch nhö ð£t xu¯ng hôm nay. Chuy®n có th¬ b¡t ð¥u b¢ng m÷i cách. Ho£c là nghî ðªn chuy®n xây dñng T± ðình bên nhà qua c½n ðói kh±, ho£c là giúp các l¾p Ph§t h÷c bên nhà, ho£c là tñ mình quyªt tâm ðóng cØa lo chuy®n thñc tu thñc h÷c... Phäi ch÷n mµt cách ch½i cho hªt cuµc vô minh này. Phäi nhìn cho th¤y ðßþc ngôi chùa vô tß¾ng cüa mình. Thôi thì chuy®n xây dñng Ph§t giáo bên nhà l¾n quá, phäi ð¬ cho nhi«u ng߶i lo v§y. Nhßng còn chuy®n tu h÷c ð¶i mình hÆn chï riêng mình m¾i lo ðßþc. Nhßng than ôi, h÷c không lo h÷c, mà tu cûng chÆng tu thì làm sao bây gi¶. Xßa Thi®n Tinh tÏ kheo Ö h÷c thuµc 12 bµ kinh còn r½i xu¯ng иa ngøc vì không ch¸u tu. Nay không lo chuy®n xu¤t thª gian lÕi còn lµn xµn chuy®n thª gian thì sao g÷i là con Ph§t. 

Hình nhß không có chuy®n gì là d­ cä. B·i vì nªu d­ thì ðã chÆng còn ai nói t¾i hay suy nghî t¾i. Ngay nhß làm mµt cß sî bình th߶ng v¾i nåm gi¾i ðã còn là khó, hu¯ng gì mu¯n làm b§c B° tát ði vào n½i ác thª ngû trßþc. Nhßng nªu cÑ cho là khó r°i ð¬ vô minh ch°ng ch¤t vô minh thì lÕi là l×a mình d¯i ng߶i thôi. Ch¡c cûng phäi t¾i lúc quay ð¥u r°i v§y. Mµt hôm nào ði trên ð߶ng nghe g÷i tên mình, quay lÕi th¤y h¢ng ngàn oan gia biªt nói nång gì bây gi¶. Có g÷i tên mµt tri®u v¸ Ph§t cûng ch§m r°i. 

Th߶ng khi tôi là ng߶i mê tín nh¤t thª gi¾i. Tôi tin vào cä nhæng chuy®n ma v¾ v¦n næa kia. Mµt l¥n xem phim Dreams và cÑ b¸ ám änh b·i hình änh chàng sî quan Nh§t v« làng v¾i cä ðÕi ðµi ma theo sau. Tôi ðoán m²i ng߶i chúng ta ð«u ðang ði giæa nhæng ðÕi ðµi ma, nhæng hình bóng ðang nhìn t¾i, ðang ch¶ ðþi, ðang ðßa tay ra, ðang kÏ v÷ng ði«u gì ðó vào mình. Ngoài ðÕi ðµi ma ðó, hÆn là vçn còn hàng tråm, hàng ngàn, và ngay cä hàng tri®u ng߶i s¯ng cûng ðang nhìn t¾i, cûng ðang ch¶ ðþi,cûng ðang ðßa tay ra, cûng ðang kÏ v÷ng ði«u gì ðó vào mình. 

Than ôi, làm thª nào bây gi¶, trong ðó có m© có cha có nhæng ðÑa em chúng ta v§y. Và t¤t cä ð«u ðang quay cu°ng trong kh± ðau, trong vô minh. Và dî nhiên chính mình cûng v§y. 

T¾i mµt lúc r°i chúng ta s¨ nhìn th¤y nhæng ðÕi ðµi ma kia, và phäi ð¯i thoÕi v¾i h÷. CÑ giä thiªt là chúng ta ra ðßþc häi ngoÕi và thoát ðßþc nhæng cuµc ð¯i thoÕi v¾i bao nhiêu tri®u ng߶i s¯ng. Chúng ta s¨ nói gì nhï? Ngôi chùa vô tß¾ng có th¬ hình thành ðßþc t× nhæng cuµc nói chuy®n nhß v§y. 

Và ngôi chùa vô tß¾ng chính là cuµc ch½i cu¯i cùng cüa vô minh v§y.