Trong s¯ thÑ ba cüa tÕp chí "La Revolution Surrealiste" (Cách MÕng Siêu Thñc), tháng 4.1925, chúng ta b¡t g£p bän vån nhan ð« "Thß GØi ÐÕt Lai LÕt Ma": 

"Chúng tôi là nhæng ng߶i phøc vø trung thành nh¤t cüa ngài, thßa ÐÕi LÕt Ma, hãy cho chúng tôi trí tu® cüa ngài, hãy ban cho trong cách chúng tôi, trong ngôn ngæ chúng tôi ð¬ nhæng bµ óc Âu Châu ô nhi­m cüa chúng tôi có th¬ hi¬u ðßþc. Và nªu c¥n thiªt, hãy thay ð±i Tâm chúng tôi, chuy¬n hóa tâm chúng tôi toàn tri®t hß¾ng v« nhæng ðïnh cao tuy®t häo, n½i Tâm Con Ng߶i không còn kh± ðau. 

-Hãy chuy¬n hóa tâm chúng tôi không còn mµt thói quen, mµt tâm thñc sñ ðông lÕnh trong Tâm, hay là mµt Tâm v¾i nhæng thói quen cüa ngài, nhæng thói quen trong sÕch h½n, nªu nhæng thói quen này t¯t lành cho tñ do. 

-Chúng tôi b¸ vây b÷c b·i nhæng ông giáo hoàng khó ch¸u, b·i các vån gia, b·i các nhà phê bình, b·i nhæng con chó; Tâm cüa chúng tôi ð£t ð¬ giæa nhæng con chó, nhæng tay suy nghî sát t¥m m£t ð¤t, nhæng tay suy nghî mµt cách không th¬ cäi sØa hi®n th¶i. 

-Hãy dÕy chúng tôi, LÕt Ma, cách nâng cao thân xác và cách nào cho chúng tôi không còn b¸ kéo trì xu¯ng m£t ð¤t. B·i vì ngài biªt rõ sñ giäi thoát hi¬n nhiên cüa các linh h°n, biªt rõ tñ do nào cüa Tâm trong Tâm, Ô hÞi Giáo Hoàng khä nh§n, hÞi Giáo Hoàng trong tâm chân thñc, chúng tôi ðang kêu g÷i. 

-Tôi ðang nhìn lên ngài v¾i tâm nhãn, hÞi Giáo Hoàng, tÕi n½i ðïnh cao nµi tâm. Và t× t§n thâm sâu, tôi b¡t chß¾c ngài, chính tôi, phóng vào, tß tß·ng, môi, bay cao, m½, khóc, d©p bö tß tß·ng, b¸ treo giæa các hình th¬ và không còn hy v÷ng cho b¤t cÑ gì chï tr× ng÷n gió." 

Bän vån này, ðßþc viªt b·i nhi«u ngh® sî siêu thñc trë, rõ ràng ghi lÕi cái cäm xúc mà ngay cä hi®n nay cûng vçn ngßÞng mµ mãnh li®t v« loÕi Ph§t Giáo này; ðó không phäi là mµt thay ð±i ðÑc tin, nhßng là mµt chuy¬n biªn thñc sñ cüa tâm thÑc. Lá thß ngö gØi ÐÕt Lai LÕt Ma là tiªng kêu t× trái tim siêu thñc: "Và t× t§n thâm sâu, tôi b¡t chß¾c ngài" là câu rõ ràng nh¤t trong nghîa ðó. 

Nªu chúng ta khó th¬ th¤y ðßþc các nhà siêu thñc này xoay bánh xe c¥u nguy®n, thì ngßþc lÕi chúng ta có th¬ hình dung h÷ tìm kiªm "nhæng thói quen trong sÕch h½n" và mµt ph¦m ch¤t tâm thÑc cao h½n ðßa h÷ "t¾i ðïnh cao nµi tâm." Ðó chính là n½i Ph§t Giáo luôn luôn kêu g÷i. 

Dß¾i ðây là mµt chu²i ð¯i thoÕi v¾i ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 14 tÕi McLeod Ganj, g¥n Dharamsala vùng B¡c „n е tháng 2.1993-chính xác h½n là tu vi®n Thekchen Choeling, n½i ÐÕt Lai LÕt s¯ng. 

Trß¾c chuyªn ði, theo yêu c¥u cüa ÐÕt Lai LÕt Ma, tôi viªt mµt s¯ thß nêu rõ các ð« tài mu¯n ðßa ra. Nhß có th¬ ðßþc hình dung, nhæng ð« tài này v« vai trò có th¬ cüa Ph§t Giáo trong thª gi¾i hôm nay và v¾i sÑc thuyªt phøc ngày càng mãnh li®t cüa tôn giáo này. Chúng tôi mu¯n thäo lu§n v« Ph§t Giáo trong quan h® v¾i ð¶i s¯ng hàng ngày cüa chúng ta, v¾i chính tr¸, v¾i các tôn giáo hay truy«n th¯ng khác, ðßa ra các tr÷ng tâm ð£c bi®t v« bÕo lñc, môi sinh và giáo døc. T߶ng trình v« nhæng cuµc ð¯i thoÕi này, nhan ð« BÕo Lñc và T× Bi, s¨ ðßþc xu¤t bän b·i nhà Doubleday vào tháng 1.1996. 

Khi nói chuy®n, chúng tôi ng°i quanh mµt bàn th¤p, rµng trong cån phòng sáng, n½i m²i ngày Ngài tiªp khách t× kh¡p n½i trên thª gi¾i. Nhìn xu¯ng tôi là t¤m änh cüa Ph§t Thích Ca Mâu Ni, vây b÷c v¾i các hình änh và tßþng nhö khác, mµt s¯ ðßþc di tän theo t× Tây TÕng trong chuyªn ra ði bi thäm nåm 1959 cüa ÐÕt Lai LÕt Ma. 

Trong ph¥n này cüa cuµc ð¯i thoÕi, chúng tôi höi v« quan ði¬m cüa Ngài v« nhæng d¸ bi®t giæa tôn giáo và tinh th¥n, và hy v÷ng cüa Ngài cho mµt tinh th¥n tr¥n thª ph± quát. 

ÐÕt Lai LÕt Ma: Nhi«u ng߶i nghî r¢ng các sinh hoÕt tôn giáo và tinh th¥n thñc sñ chï là mµt. Các lãnh tø tôn giáo, n½i ðây và n½i khác, l¾n tiªng khÆng ð¸nh r¢ng h÷ s· hæu lînh vñc tinh th¥n, r¢ng ðó là khu vñc tài sän cüa h÷. Cûng v§y, ð¬ nghe h÷ nói chuy®n, b¤t kÏ ai phü nh§n tôn giáo, thì nhß mµt kªt quä t¤t yªu, cûng ðang phü nh§n t¤t cä kinh nghi®m tinh th¥n. 

Jean-Claude Carrière: "Nhß v§y thì hoàn toàn quá ðáng. TÕi sao ð¶i s¯ng tinh th¥n c¥n thiªt b¸ n¯i li«n vào mµt s¯ ðÑc tin siêu nhiên? Chúng ta h¥u nhß có th¬ nói ngßþc lÕi, r¢ng ðÑc tin có nghîa là loÕi bö tinh th¥n ho£c tâm thÑc. 

Vâng, bÕn có th¬ nói nhß v§y. Nhßng tôi không ðang tìm cách làm b¤t kÏ r¶i bö ðÑc tin cüa h÷, nªu h÷ thñc t§p nó v¾i lòng bao dung. Và hãy nhìn vào n½i sñ r¯i loÕn giæa tinh th¥n và tôn giáo có th¬ ðßa t¾i. 

Hãy hình dung mµt ng߶i nói v« thi®n ý hay tha thÑ, hay mµt l¥n næa v« t× bi, mµt thái ðµ mà, nhß bÕn biªt, là mµt trong nhæng n«n täng cüa Ph§t Giáo. Mµt ng߶i khác, không quan tâm gì v« tôn giáo, l¡ng nghe ng߶i trên, và nói v¾i cái nhún vai: M÷i chuy®n ðó chï là tôn giáo, không hÑng thú gì v¾i tôi. 

Anh ta sai hoàn toàn. Anh ta ðã r½i vào trong cái bçy ngæ vñng thô s½! Các chæ "t× bi" hay "t× thi®n" ðã b¸t m¡t anh ta. 

Ði«u ðó thñc sñ là các ph¦m cách con ng߶i, thu¥n túy con ng߶i. Chúng ta không c¥n t¾i mµt m£c khäi linh thiêng nào ð¬ khám phá ho£c tìm l¤y nó. Dî nhiên, v« m£t lý thuyªt t¤t cä các tôn giáo ð«u ð« cao t× bi và bao dung, ðµ lßþng, say mê kiªn thÑc, t¤t cä nhß các ph¦m cách t¯t cüa con ng߶i. 

-Nhßng ng߶i ta không có th¬ gi¾i hÕn ph¦m ch¤t con ng߶i chï nhß v§y. 

Không cách nào ðßþc. Ðó là mµt thái ðµ không hþp l¨. Hãy nhìn vào loài thú: Ng߶i ta có th¬ nói r¢ng chúng cûng bi¬u lµ mµt tß½ng trþ nào ðó, mµt mÑc bao dung nào ðó, và ngay cä r¢ng chúng cûng thß½ng nhau næa. Nhßng rõ ràng r¢ng trong lînh vñc này, cäm xúc con ng߶i thì thâm sâu h½n và væng vàng h½n. 

Khi con ng߶i ðÕt t¾i ði¬m cüa ph¦m ch¤t cao nh¤t, h÷ cûng có th¬ lµ ra ni«m không hÑng thú, mà ð¯i v¾i tôi nhß d߶ng hiªm hoi h½n, nªu không phäi là hoàn toàn không có, giæa các thú v§t. Trên cái cån bän con ng߶i ð£c bi®t ðó, chúng ta ðã d¥n d¥n xây dñng nhæng khái ni®m nào ðó, mà nhæng khái ni®m này biªn ð±i t× n«n vån hóa này sang vån hóa khác, thí dø nhß thßþng ðª sáng tÕo, thiên ðàng, ð¸a ngøc, niªt bàn, ho£c giäi thoát, nghîa là giäi phóng mình ra khöi các phi«n não, và các khái ni®m khác næa. Nhæng khái ni®m này có th¬ ðßþc khÆng ð¸nh nhß ph± quát, giá tr¸ cho m÷i ng߶i, không h« phân bi®t chüng tµc, truy«n th¯ng, ho£c cá tính. 

-KhÆng ð¸nh, và th߶ng là áp ð£t, b¢ng sÑc mÕnh. 

Vâng, b¤t hÕnh là v§y. Nhßng ng߶i ta cûng có th¬ nói r¢ng, nhß v¾i tr߶ng hþp Ph§t Giáo, nhæng khái ni®m ðó không phäi ðßþc tôn tr÷ng cách nghiêm ng£t chï tr× nhæng ng߶i tu t§p. BÕn có th¬ ð« ngh¸ chúng v¾i ng߶i khác mà không c¥n áp ð£t. Ngay cä nªu chúng ta xem chúng là ph± quát, chúng ta vçn tôn tr÷ng trong nhæng ng߶i khác m÷i phß½ng di®n ð£c bi®t nào ðó ðang ngån cän h÷ ch¤p nh§n chúng. M÷i ng߶i phäi ðßþc tñ do ch¤p nh§n ho£c phü nh§n ði«u này hay ði«u n÷, ni«m tin này hay khái ni®m kia. 

-Ng߶i ta vçn ðßþc tñ do g¡n bó vào ði«u h÷ mu¯n? 

Dî nhiên. 

-T× lâu r°i, phß½ng Tây vçn th¡c m¡c v« cái khái ni®m tñ do. Chúng không ðang b¸ quy ð¸nh b·i cµng ð°ng n½i ta sinh ra, b·i nhæng ni«m tin quanh mình, b·i th¶i th½ ¤u, b·i t¤t cä các ph¥n tØ hình thành chúng ta sao? 

Ch¡c ch¡n là v§y. Và ðó là lý do tÕi sao sñ vi®c lÕi khó khån nhß v§y. Nhßng tôi có th¬ nói r¢ng · mµt mÑc ðµ nào ðó chúng ta luôn luôn có ðßþc lña ch÷n. Chúng ta có th¬ n¡m l¤y tñ do ðó, và tách r¶i mình ra khöi m÷i thÑ ðang ngån cän chúng ta. Và chúng ta phäi làm nhß v§y. Tôi mµt l¥n ðã nói r¢ng nhß d߶ng v¾i tôi Thßþng Ъ ðã ngü quên n½i nào. Tôi ðang ðùa, nhß bÕn có th¬ hình dung, b·i vì chúng tôi không công nh§n mµt thßþng ðª sáng tÕo. Nhßng sñ thñc là nªu Thßþng Ъ ngü quên, thì công vi®c chúng ta là ðánh thÑc ngài d§y. 

-Ng߶i ta không th¬ quy trách m÷i r¡c r¯i cüa ta cho Thßþng Ъ. 

Cûng không th¬ quy cho ð¸nh m®nh, cho nghi®p lñc-tÑc ð¸nh lu§t nhân quä. T¤t cä thái ðµ quy trách ð«u do mµt thái ðµ khá là hèn nhát. Nªu ði«u sau ðây ðúng, nhß tôi tin tß·ng, r¢ng tính ða dÕng cüa các thái ðµ tôn giáo là mµt phän ánh trung thành cüa tính ða dÕng cüa con ng߶i, thì r°i chúng ta không phäi tìm sñ th¯ng nh¤t trong mµt s¯ ni«m tin. 

-Nhßng trong hành ðµng? 

Trong hành ðµng có suy nghî và trách nhi®m. Trong mµt lînh vñc nhß v§y cüa môi tr߶ng sinh hoÕt, nhß d߶ng v¾i tôi r¢ng t× cách suy nghî bình th߶ng, t¤t cä chúng ta phäi ð°ng ý, nhß tr߶ng hþp nhæng ðÑa con khi sinh m®nh cüa bà m© g£p nguy hi¬m. 

-Chúng ta cûng có th¬ s¯ng còn mà không c¥n t¾i tôn giáo? 

Dî nhiên là có th¬. Hãy th¤y nhß v¥y: Có h½n 5 tï ng߶i trên quä ð¤t. Ba tri®u ng߶i không theo tôn giáo nào cä. Trong 2 tri®u ng߶i mà chúng ta xét là theo tôn giáo, tôi có th¬ nói r¢ng chï có 1 tri®u là tín ð° thu¥n thành cüa các tôn giáo. Mµt trên nåm, ðó là thi¬u s¯. Hi¬n nhiên là chúng ta phäi làm vi®c hôm nay cho 4 tri®u ng߶i còn lÕi. 

M÷i thÑ b¡t ð¥u v¾i chúng ta, v¾i t×ng ng߶i chúng ta. Các ph¦m ch¤t chü yªu là bình tâm và t× bi. Không ðßþc v§y thì ð«u là vô ích. Nhæng ph¦m ch¤t ðó là chü yªu, và cûng là t¤t yªu. Tôi ðã nói v¾i bÕn: chúng ta ch¡c ch¡n s¨ tìm ra trong chính mình, nªu chúng ta ch¸u tìm kiªm. Chúng ta có th¬ t× ch¯i m÷i hình thÑc tôn giáo, nhßng không th¬ t× ch¯i và d©p bö bình tâm và t× bi. 

-Nhßng, hình nhß mµt s¯ ng߶i ðÕt ðßþc ði«u ðó khá d­ dàng. 

Dî nhiên, và vì mµt s¯ lý do, mµt trong các lý do ðó là vô minh. Tôi không bao gi¶ nói v« t¤t cä m÷i ng߶i. Tôi biªt minh bÕch r¢ng con ng߶i có nhæng d¸ bi®t ðôi khi ði t¾i nhæng méo mó cñc ðoan. Tôi nói v« nhæng ng߶i nam ng߶i næ có thi®n ý, nhæng ng߶i mong mu¯n làm ði«u gì ðó trong ð¶i. 

-G¡n bó vào mµt Thßþng Ъ không th¬ biªt ðßþc và không th¬ ðÕt t¾i-ðó không phäi là tránh né cái trách nhi®m mà ngài ðã nói t¾i? 

Có l¨, trong vài tr߶ng hþp. Nhßng không c¥n thiªt. Ý nghî v« Thßþng Ъ cûng có th¬ ðßa t¾i các hành ðµng ð©p cüa lòng t× bi. 

-Và cä các hành ðµng c¤m ðoán, ngån c¤m, giªt ng߶i. 

Ðó là sñ nguy hi¬m cüa b¤t kÏ ni«m tin nào. 

-Ðó có th¬ ðßa t¾i cäm xúc ràng buµc nµi tÕi vào vi®c lôi kéo ng߶i khác chia së, b¢ng m÷i phß½ng ti®n, ði«u mà ng߶i ta cho là sñ th§t vînh cæu, và cûng là cái chÆng là gì cä mà là cái tß½ng ð¯i... 

Nhß m÷i sñ th§t! 

Có th¬ có mµt thßþng ðª, nhßng chúng ta không phäi hy v÷ng gì t× ð¤ng này. 

-Nói cách khác, dù Thßþng Ъ hi®n hæu hay không, trong b¤t kÏ biªn c¯ nào thì ð¤ng này ð«u không hi®n hæu? 

Vâng-nhßng có th¬ ð¤ng này là v¸ ðã mang chúng ta t¾i nhau hôm nay! 

Nªu chúng ta gÕt qua mµt bên cái khái ni®m không chÑng minh ðßþc v« mµt thßþng ðª sáng tÕo và chánh án t¯i cao, chúng ta t¾i ði«u có th¬ g÷i là "mµt tôn giáo con ng߶i," khai sinh t× nhæng phän ánh con ng߶i ð¬ ðáp Ñng nhu c¥u con ng߶i. Tôi tin tß·ng thâm sâu r¢ng chúng ta phäi tìm, t¤t cä chúng ta cùng nhau, phäi tìm mµt tinh th¥n m¾i. 

-Cái ðó s¨ không là "tôn giáo"? 

Ch¡c ch¡n r¢ng không. Khái ni®m m¾i này nên ðßþc ðào sâu thêm song song các tôn giáo, trong cách mà m÷i ng߶i thi®n tâm có th¬ g¡n bó v¾i nó. 

-Ngay cä nªu h÷ không theo tôn giáo, ho£c ch¯ng lÕi tôn giáo? 

Tuy®t ð¯i là v§y. Chúng ta c¥n mµt khái ni®m m¾i, mµt tinh th¥n cß sî. Chúng ta phäi ð« cao khái ni®m này, v¾i giúp ðÞ cüa các khoa h÷c gia. Nó có th¬ ðßa chúng ta dñng l§p cái chúng ta ðang tìm kiªm, mµt ðÕo ðÑc tr¥n gian. Tôi tin vào ði«u này thâm sâu. Và tôi nghî chúng ta c¥n nó ð¬ thª gi¾i có th¬ có mµt tß½ng lai t¯t ð©p h½n. 

M²i ngày, tôi kinh nghi®m nhæng lþi ích cüa vi®c bình tâm, ði«u r¤t t¯t cho c½ th¬. Nhß bÕn có th¬ hình dung, tôi là ng߶i khá b§n rµn. Tôi tñ cho mình nhi«u trách nhi®m, sinh hoÕt, du hành, di­n vån. Hi¬n nhiên ðó là mµt gánh quá n£ng, và nhßng tôi vçn có mµt áp lñc máu cüa mµt em bé s½ sinh. 

Nåm ngoái · Washington, tÕi B®nh Vi®n Quân еi Walter Reed, ng߶i ta ðo áp su¤t máu cho tôi. Và ông bác sî nói, "Wow, tôi m½ có ðßþc áp su¤t máu nhß v§y!" 

Ði«u t¯t cho tôi thì cûng t¯t cho ng߶i khác. Tôi không ng¶ vñc gì v« ði«u này. Thñc ph¦m trong lành, chiªn ð¤u ch¯ng m÷i ß¾c mu¯n quá ðáng, thi«n m²i ngày, t¤t cä có th¬ ðßa t¾i bình tâm; và bình tâm thì t¯t cho c½ th¬. M£c dù m÷i khó khån trong ð¶i, nhæng khó khån mà tôi cûng chia së, chúng ta t¤t cä có th¬ cäm nghi®m ðßþc hi®u quä ðó. 

-Và con ð߶ng vçn là t× bi? 

Ðúng v§y. T× bi. Ðó là cái cäm xúc thu§n lý mà ta tìm ra trong chính mình nªu chúng ta tìm ðü thâm sâu, và ði«u ðó phäi ðßþc thñc t§p hß¾ng v« m÷i chúng sinh khác. Ngay cä nªu ðôi khi nó nhß d߶ng khó khån. 

Nªu chï cho các møc tiêu ích kÖ. B·i vì tôi t§p lòng t× bi, t× bi cûng ð«n bù làm cho tôi t¯t ð©p h½n. Ðó là sñ bäo v® t¯t nh¤t, và tôi là ng߶i hß·ng kªt quä ð¥u tiên cüa nó. Nó bäo ðäm cho tôi bình yên nµi tâm, sÑc khöe t¯t, nhæng ngày vui, cuµc s¯ng tr߶ng th÷. Không c¥n nói t¾i chuy®n kiªp sau. 

Bình tâm gia ½n r¤t nhi«u cho chúng tôi. Яi v¾i chúng tôi, ðó là mµt sñ th§t tñ nhiên.