Sáu Ngày H÷c ÐÕo

Vô ThÑc (Ðông 1996)

Mùa ðông nåm nay ðªn th§t s¾m, ngay cä tÕi „n е mà th¶i tiªt cûng có l¨ lÕnh h½n m÷i nåm. Sau mµt chuyªn ði hành hß½ng cùng v¾i mµt phái ðoàn l¾n g¥n 120 v¸ tôi có nhu c¥u c¥n mµt th¶i gian ð¬ sÕt lÕi cái bình tâm linh cüa mình. Dî nhiên trong th¶i gian hành hß½ng tôi cûng có nhi«u lþi lÕc, nhßng vi®c hß¾ng dçn mµt phái ðoàn l¾n nhß v§y thì không nhi«u cûng ít nhæng biªn chuy¬n nµi tâm vçn xäy ra trong tôi. Thª là tôi quyªt ð¸nh v« lÕi B° Ы ÐÕo Tràng.

Quä nhiên mµt vi®c làm ð¥y lþi lÕc. N½i ðây, vào tháng này, vô cùng nhµn nh¸p; hàng ngàn ng߶i Tây TÕng ðã ð± xô v« ð¬ dñ l­ "Monlam", mµt l­ tªt theo truy«n th¯ng cüa h÷. L­ này l¥n ð¥u tiên ðã ðßþc t± chÑc b·i ðÑc Tsong Khapa, t± sß dòng phái Gelug, cách ðây h½n bäy tråm nåm. L­ này ðã ðßþc t¤t cä các tr߶ng phäi Ph§t Giáo Tây TÕng tiªp nh§n và thñc hành. Nåm nay cä hai tr߶ng phái Kargyug và Nyingma ð«u t± chÑc tÕi B° Ы ÐÕo Tràng, phái Kargyug t± chÑc trß¾c trong vòng 10 ngày và có khoäng nåm ngàn tång ni tham dñ, sau ðó h½n tu¥n ðªn phái Nyingma v¾i h½n bäy ngàn tång ni. L­ Monlam là mµt l­ l¾n và có ý nghîa g¥n nhß l­ Vu Lan cüa ta. L­ này là mµt d¸p t¯t ð¬ các Ph§t tØ có c½ hµi phát ðÕi tín tâm, gieo nhi«u công ðÑc b¢ng cách cúng d߶ng tång già. Ngßþc lÕi tång ni ðã thành tâm c¥u nguy®n cho sñ lþi lÕc cüa t¤t cä chúng sanh trong su¯t 10 ngày t× sáu gi¶ sáng cho ðªn nåm gi¶ chi«u, chï nghï ån trßa hai tiªng mà thôi.

Trong phái ðoàn hành hß½ng nåm nay thßþng t÷a Minh Tuyên ðã tö ra vô cùng xúc ðµng và ð¥y quyªn luyªn không nÞ r¶i ð¤t Ph§t nên ðã hai l¥n d¶i lÕi chuyªn bay v« MÛ. Sau hai tu¥n hành hß½ng thßþng t÷a ðã tr· lÕi n½i Ph§t thành ðÕo và phát nguy®n tu t§p dß¾i g¯c b° ð« h½n b¯n tu¥n, trong th¶i gian này th¥y ðã làm cho nhi«u ng߶i Âu Á cäm phøc và hình änh ng߶i tu sî Vi®t Nam b²ng tr· nên thân thuµc hÆn n½i vùng ð¤t linh thiêng này. Vi®c tu t§p cüa th¥y ðã sách t¤n tôi và th¥y Minh Tánh không ít.

Vào d¸p · B° Ы ÐÕo Tràng nåm nay tôi ðã ðßþc h÷c höi r¤t nhi«u, trong ðó vi®c mang nhi«u lþi lÕc nh¤t có l¨ là vi®c ðßþc tham dñ mµt khóa giäng sáu ngày. Tuy chï h÷c m²i ngày hai tiªng v« mµt bän vån r¤t ng¡n cüa ngài Atisa mà tôi cäm th¤y nhi«u thay ð±i trong cuµc ð¶i tu t§p cüa mình, nên cûng mu¯n sang së nó v¾i t¤t cä m÷i ng߶i, âu cûng có ng߶i hæu duyên v¾i bän vån này s¨ cäm nh§n nó gi¯ng nhß tôi.

Trß¾c hªt tôi xin lßþc k¬ v« l¸ch sØ ngài Atisa và sñ ki®n ngài ðªn Tây TÕng ð¬ m÷i ng߶i có th¬ hình dung ðßþc sñ trân quý cüa bän vån. Ngài Atisa sanh ra tÕi vùng Bengal thuµc ðông „n е, lúc ðó còn là mµt vß½ng qu¯c ðµc l§p, cha ngài là vua Kalyanaschri, m© ngài là hoàng h§u Prabhavati. Khi m¾i sanh, thái tØ ðã có nhi«u ði«u kÏ lÕ mà nhæng ðÑa trë khác không có. Cha m© ngài ðã ð£t ngài tên Chandragarbha (Nguy®t TÕng). M¾i 11 tu±i ngài ðã có ý xu¤t tr¥n và xin cha m© ði h÷c ðÕo v¾i nhæng v¸ ðÕo sß l²i lÕc th¶i b¤y gi¶. Mãi ðªn nåm 21 ngài m¾i ðßþc sñ ð°ng ý cüa cha m© cho xu¤t gia và theo h÷c v¾i ngài Avadhutipha, trong su¯t bäy nåm li«n ngài ðã ra công chiêm nghi®m v« lu§t nhân quä. Các nhà sØ gia cho r¢ng sñ nghi®p ðª vß½ng cüa Atisa có l¨ cûng l¾n nhß Lý Thª Dân, vua thành l§p nhà Ð߶ng, nhßng th§t ngÕc nhiên và cao cä khi ngài ðã t× bö nó ð¬ ð±i l¤y cuµc s¯ng mµt nhà tu tìm giäi thoát.

Nåm 29 tu±i ngài ðã th÷ ðÕi gi¾i tÏ kheo v¾i ngài Shilaraksa (Gi¾i Hµ), mµt tu vi®n trß·ng thuµc bµ phái Mahasamghika (Ma Ha Tång KÏ Vñc). Sñ ki®n th÷ gi¾i cüa ngài cûng là mµt ði«u ðáng nói, tuy có h½i mang tính cách huy«n thoÕi nhßng cûng có th¬ giúp ta ðánh tan nhæng ng¶ vñc trong mµt s¯ v¤n ð« cüa tr߶ng phái m§t tông. Vào th¶i ðÕi cüa ngài, M§t giáo (thuµc Ph§t Giáo và cä „n Giáo) r¤t th¸nh hành, ðang lúc ngài phân vân không biªt có nên tu t§p theo phép giao hþp nam næ hay không, thì b§c ðÕo sß cüa ngài lúc b¤y gi¶ Rahulagupta, ðã dùng th¥n thông ði xuyên t߶ng và dÕy: "sao? Con ðã quên chúng sanh r°i à? Hãy th÷ trì gi¾i pháp ngay, vì ði«u ¤y m¾i mang lÕi lþi lÕc cho ph§t pháp và cho chúng sanh". Ngay cä th¥n Heruka cûng ðã hi®n ra trong thi«n ð¸nh cüa ngài và thïnh c¥u tß½ng tñ. Trong su¯t nhæng nåm sau khi th÷ ðÕi gi¾i ngài ðã giæ gìn gi¾i th¬ và gi¾i tß¾ng vô cùng trang nghiêm thanh t¸nh. Ь sñ tu t§p ðÕt ðßþc kªt quä cao ngài ðã vßþt trùng dß½ng ði Indonesia c¥u h÷c v¾i ngài Suvarnadvipi, mµt b§c th¥y n±i tiªng v« B° Ы Tâm lúc b¤y gi¶. Cuµc hành trình gian kh± kéo dài 13 tháng! Trong chúng ta nhæng ng߶i vßþt biên ði tìm tñ do hãy tß·ng tßþng mµt cuµc hành trình nhß thª. Chúng ta có th¬ nói, sñ ra ði cüa ngài ðßþc chu¦n b¸ chu ðáo, thuy«n ngài l¾n h½n v.v. nhßng chúng ta ðã ði vào thª kÖ hai mß½i và chï lênh ðênh trên bi¬n ðôi khi ðªn h½n tháng, trong khi · thª kÖ thÑ m߶i ngài ðã thä mình theo sóng nß¾c h½n mµt nåm tr¶i. Qua ðó ta có th¬ kªt lu§n v« t¥m quan tr÷ng cüa b° ð« tâm r°i phäi không? Sñ ki®n ngài ðã hªt mình c¥u pháp cûng ðã là mµt t¤m gß½ng rÕng ng¶i cho chúng ta noi theo.

Trong khi ðó thì tÕi Tây TÕng, Ph§t Giáo ðang ði trên con ð߶ng di®t vong. Sau khi ngài Padmasambhava (Liên Hoa Sanh) và ngài Shantarakshita ðem Ph§t Giáo vào Tây TÕng thì giáo pháp cüa Nhß Lai ðã träi qua h½n hai tråm nåm vàng son ð¬ r°i b¸ hüy di®t vào tay vua Lan Dharma. Tây TÕng sau ðó cûng ðã b¸ phân hóa thành nhi«u bµ tµc. V¸ tù trß·ng vùng Ngari là mµt ph§t tØ chân chính ðã phái h½n m߶i v¸ tu sî ßu tú lúc b¤y gi¶ sang „n е tu h÷c v¾i sÑ mÕng mang giáo lý v« lÕi Tây TÕng. Trong m߶i v¸ chï còn hai v¸ s¯ng sót tr· v«, v¸ n±i tiªng là ðÕi d¸ch giä Rinchen Chenpo chính là mµt trong hai v¸ ¤y. Ngài ðã bö công xây dñng h½n tråm ngôi chùa vùng Himachal Pradesh (B¡c „n) trß¾c khi v« lÕi Tây TÕng. V« nß¾c, ngài ðã tâu lên tù trß·ng cüa mình: "Nªu b® hÕ thïnh ngàn vÕn v¸ sß „n е v« Tây TÕng, thì Ph§t Giáo cûng không th¬ vãn h°i ðßþc · xÑ ta, duy chï c¥n thïnh ðÕi hành giä Atisa là ðü". Tù trß·ng li«n tñ thân mình ði tìm vàng ð¬ làm l­ v§t cung thïnh. Trên ð߶ng vân du ngài ðã b¸ mµt tµc trß·ng khác b¡t giam và ra ði«u ki®n phäi ðem s¯ lßþng vàng b¢ng tr÷ng lßþng cüa ngài ðªn chuµc và phäi bö hÆn ý ð¸nh ði thïnh pháp sß „n е. Cháu cüa tù trß·ng là Changchub O ðã ðem vàng ðªn nhßng lÕi chï b¢ng tr÷ng lßþng ngài tr× cái ð¥u. Changchub O khóc than cho s¯ ph§n cüa chú, nhßng tù trß·ng ðã bäo: "hÞi cháu ta, ð×ng khóc mà hãy ðem s¯ vàng này sang „n е ð¬ thïnh ngài Atisa. Hãy thßa v¾i ngài ta dùng s¯ vàng này cµng v¾i cái ð¥u cüa mình ð¬ thïnh ngài ch¤n hßng Ph§t Giáo Tây TÕng". Sau ðó tù trß·ng ðã vì c¥u pháp mà tñ hüy mình. Khi nhæng ng߶i Tây TÕng sang „n е, m£c d¥u ðã cúng d߶ng h§u hï và k¬ lÕi sñ hy sinh cao cä cüa tù trß·ng, tu vi®n trß·ng tu vi®n Vimakrashila chï cho phép ngài Atisa sang Tây TÕng ba nåm, sau ðó buµc phäi tr· v«. Ngài Atisa cûng ðã ð¡n ðo nhi«u v« vi®c này, trong mµt linh änh ngài ðã nh§n ðßþc sñ tiên ðoán, nªu ngài sang Tây TÕng thì th÷ mÕng cüa ngài s¨ giäm m¤t 12 nåm, ngßþc lÕi Ph§t Giáo s¨ hßng th¸nh trong nhi«u ð¶i tÕi n½i ðó. Thª là ngài nh¤t quyªt ra ði.

Ba nåm thoáng ch¯c trôi, ngài ðã phäi lên ð߶ng v« lÕi „n е m£c d¥u lòng không mu¯n, khi ðªn Nepal thì chiªn tranh bùng n±, nhân c¾ ¤y ngài ðã v« lÕi Ngari và g·i tác ph¦m Lam Don (Ng÷n ðu¯c soi ð߶ng giäi thoát) cùng nhæng tác ph¦m khác v« „n е ð¬ xin phép ðßþc · thêm lÕi Tây TÕng. Lúc b¤y gi¶, nhæng tác ph¦m Ph§t Giáo mu¯n ðßþc xu¤t bän phäi qua mµt hµi ð°ng ki¬m duy®t, nhæng bän vån dÞ ðã phäi b¸ buµc vào ðuôi chó và b¸ chó tha kh¡p xÑ ð¬ thiên hÕ chª gi­u. Nhæng bän vån cüa ngài Atisa ðã làm các h÷c giä „n е ngÕc nhiên và tán thán: "th§t là vi di®u, nªu Atisa · lÕi „n е thì ngài ðã không viªt ðßþc nhæng bän vån súc tích này, vì ng߶i xÑ ta thích lý lu§n dài dòng vån tñ". Trong ð¶i chánh pháp còn tß½ng ð¯i mÕnh, giá tr¸ bän vån cüa ngài ðã ðßþc ðánh giá cao nhß thª thì ngày nay gía tr¸ cüa nó càng ðßþc tång lên theo c¤p s¯ nhân.

Có l¨ „n е là vùng ð¤t ð¬ tu t§p tâm linh. Nó luôn luôn cho ta th¤y nhæng sñ hi¬n linh, nhæng ði«u trùng hþp, ð¬ ta có th¬ chiêm nghi®m giáo lý cüa Thª Tôn mÕnh m¨ h½n. Trong tr߶ng hþp bu±i giäng này cûng thª, nó ðßþc trình bày b·i mµt v¸ tái sanh theo truy«n th¯ng Tây TÕng và ðßþc xem là h§u thân cüa chính ngài Rinchen Chenpo, ng߶i ðã ðßa ý kiªn cung thïnh ngài Atisa v« Tây TÕng. Trong ð¶i này ngài mang tên là Lochen Rinpoche (v¸ Lochen (Lochen = tâm l¾n) quý báu). Tôi có di­m phúc quen biªt Rinpoche trß¾c ðây h½n nåm. L¥n này g£p Rinpoche tÕi cµi b° ð«, ngài vui m×ng nói: "tôi v×a phát hi®n ra mµt bän vån r¤t quý cüa ngài Atisa và ðã d¸ch sang tiªng Anh, khi nào v« lÕi Delhi tôi s¨ t£ng th¥y mµt bän". Thª là tôi cûng hý hØng, nhßng có l¨ tánh nóng näy vçn còn nên tôi th¥m m½ mình có ngay tác ph¦m ¤y trong tay ð¬ nghiên cÑu thì th§t là tuy®t. Vì b§n b¸u v¾i v¤n ð« tu t§p tôi ðã không có d¸p g£p lÕi Rinpoche næa. Sau h½n hai tu¥n, trung tân Root, mµt trung tâm nh§p th¤t do ngài Lama Zopa Rinpoche l§p ra, ðã thông báo mµt khóa giäng do chính Lochen Rinpoche thñc hi®n. Vì ðßþc (hay b¸? Vì ngài ðªn B° Ы ÐÕo Tràng d¸p này không mu¯n cho ai biªt hành tung ð¬ ti®n vi®c tu t§p) trung tâm m¶i, nên Rinpoche ðã mang bän vån này ra giäng. Ðây là mµt bän vån vô cùng quý báu, trß¾c tôi xin d¸ch lÕi nguyên vån, sau ðó s¨ ði vào t×ng chi tiªt:

L¶i Khuyên Cho Nhæng Ng߶i Có Ý Chí MÕnh Tìm C¥u Giäi Thoát 

"E-Ma-Ho. Sau hai nåm · tÕi vùng Ngari, Atisa ðã giäng dÕy nhi«u ði«u lþi ích cho vua Changchub O và ng߶i dân xÑ ¤y, ngài ðã phäi chu¦n b¸ ð¬ v« lÕi „n е. Vua Changchub O ðã cung thïnh ngài thuyªt pháp l¥n cu¯i, nhßng ngài bäo ðã dÕy hªt nhæng gì c¥n dÕy. Vua tuy v§y, vçn vô cùng thiªt tha c¥u thïnh, nên ngài ðã ban cho nhæng l¶i sau ðây:

1. Tôi nghî, mµt ng߶i ngu muµi và không có khä nång tñ chåm sóc mình nhß tôi, làm mµt vi®c xúc phÕm khi góp ý v¾i nhæng ng߶i bÕn trí thÑc cao và tâm thanh t¸nh nhß bÕn. Nhßng vì bÕn là mµt ng߶i bÕn t¯t và tôi quý bÕn h½n cä tim tôi và vì bÕn ðã yêu c¥u nên tôi ðành phäi nói. Vì v§y tôi, mµt ng߶i non n¾t v¾i trí thÑc hÕn h©p, xin góp nhæng ý này ðªn các bÕn.

2. BÕn hÞi, bÕn phäi có mµt v¸ th¥y hß¾ng dçn cho ðªn khi bÕn giác ngµ, vì thª bÕn c¥n phäi nß½ng tña vào b§c th¥y. BÕn phäi liên tøc h÷c höi ðªn khi nào bÕn th§t chÑng ðßþc chân nhß pháp gi¾i, b·i v§y bÕn c¥n phäi l¡ng nghe nhæng l¶i chï giáo cüa các v¸ thi®n tri thÑc. Mµt kiªn thÑc suông v« giáo lý s¨ không dçn ðªn quä v¸ Ph§t, ði«u ¤y th§t sñ chÆng ðáng gì! BÕn hãy tu t§p giáo pháp. Hãy lánh xa t¤t cä nhæng gì làm t±n hÕi tâm bÕn và tìm ðªn nhæng thÑ làm giá tr¸ ðÕo ðÑc bÕn gia tång.

3. Khi bÕn chßa ðÕt ðßþc ðÕo giäi thoát thì t¤t cä nhæng hoÕt ðµng ð«u có hÕi, nên bÕn phäi tìm ðªn n½i thanh v¡ng ð¬ s¯ng ð¶i ¦n cß cüa núi r×ng. Hãy tránh nhæng ng߶i bÕn, làm tång trß·ng các v÷ng tß·ng và g¥n gûi nhæng ng߶i bÕn, làm tång trß·ng ðÕo hÕnh. N¡m ch£t cái tß tß·ng ¤y. Nhæng vi®c làm cüa thª gian thì nhi«u vô cùng t§n, hãy lìa bö chúng và s¯ng an nhiên. Hãy thu th§p công ðÑc ngày và ðêm, và hãy luôn quan sát tâm cüa bÕn.

4. Nhæng l¶i hß¾ng dçn nào có giá tr¸ gì, nªu bÕn không tß duy v« chúng? Vì v§y hãy tu t§p nhæng ði«u th¥y ðã dÕy. Nªu ta có ðßþc tâm kính tr÷ng v¾i mµt ni«m tin sâu xa thì sñ tu t§p cüa ta s¨ mang ðªn kªt quä mµt cách mau chóng. D߶ng nhß nhæng ng߶i th§t tâm tu t§p không bao gi¶ phäi b¸ lo l¡ng nhi«u vì thiªu phß½ng ti®n sinh s¯ng. BÕn à, døc v÷ng s¨ không bao gi¶ ðßþc thöa mãn, gi¯ng nhß vi®c bÕn u¯ng nß¾c mu¯i, hãy s¯ng trong sñ biªt ðü.

5. Hãy k«m chª các tâm c¯ng cao ngã mÕn, kiêu hãnh và tâng b¯c; hãy hòa nhã và s¯ng theo gi¾i lu§t. Ngay cä nhæng vi®c làm ðßþc g÷i là phß¾c thi®n cûng là mµt chß¾ng duyên trên con ð߶ng tu t§p, vì v§y hãy tiªt chª chúng. Lþi và danh là nhæng nanh vu¯t cüa ma vß½ng, hãy t¯ng khÑ chúng nhß d©p bö nhßng hòn ðá nh÷n trên ð߶ng ði. Nhæng l¶i khen t£ng và ca tøng r¤t d­ ðßa ta vào con ð߶ng l¥m lçn, hãy phun chúng th§t xa nhß nß¾c b÷t.

6. Ngay cä ni«m vui, tài sän và h÷ hàng, t¤t cä hi®n hæu n½i ðây, cûng chï là cüa phút ch¯c; hãy quay lßng lÕi v¾i chúng. Tß½ng lai dài h½n hi®n tÕi, hãy tích lûy gia tài cho cuµc hành trình dài trß¾c m¡t. Nên biªt, mµt khi ta ra ði thì phäi bö lÕi t¤t cä và không th¬ thay ð±i gì næa, hãy ð×ng vß¾ng m¡c vào mµt thÑ gì. Hãy tu t§p lòng t× bi v¾i nhæng ng߶i th¤p h½n bÕn, ð×ng bö m£c và lång mÕ h÷ næa.

7. Ð×ng bao gi¶ thiên v¸, ð¬ tâm mu¯n chiªn th¡ng kë thù và thß½ng yêu nhæng ng߶i thân có th¬ b¸ kh·i lên. Ð×ng ghanh t¸ v¾i nhæng ng߶i giöi h½n bÕn; thay vào ðó, hãy tôn tr÷ng h÷ và c¯ g¡ng h÷c höi ð¬ b¢ng h÷. Ð×ng tìm nhæng l²i l¥m n½i ng߶i, hãy tìm l²i n½i chính bÕn và xóa bö chúng, gi¯ng nhß n£n nhæng máu ðµc ra khöi vªt thß½ng.

8. Ð×ng nghî t¯t v« chính mình, hãy nghî ðªn ði«u t¯t cüa ng߶i và tñ nghî mình phäi phøc vø t¤t cä. Hãy biªt r¢ng m÷i ng߶i ð«u là cha m© mình và thß½ng h÷ nhß con mình. Hãy luôn nói sñ th§t mà không gi§n dæ, luôn luôn v¾i tâm thß½ng mªn và nø c߶i trên môi. Nói nhi«u ði«u thiªu liên h® s¨ ðßa ðªn sai l¥m, hãy biªt khi nào là nói ðü và nói trong sñ tiªt chª.

9. Nhæng vi®c làm không c¥n thiªt s¨ làm gián ðoÕn công phu tu t§p cüa bÕn, hãy bö qua bên t¤t cä các công vi®c không ðßa ðªn kªt quä phát tri¬n tâm linh. Ð×ng tham tiªc nhæng vi®c làm vô b± không mang mµt sñ tinh túy nào cä, chúng chï là nhæng trò trói buµc vô nghîa. T¯t nh¤t là bÕn t× bö sñ kÏ v÷ng vì không có gì xäy ra theo ý mu¯n cüa bÕn ðâu, mà ðßþc quyªt ð¸nh b·i nhæng nghi®p quá khÑ lâu xa. Này! Nªu bÕn tñ khoác cho mình mµt chiªc vö thánh nhân thì chÆng khác nào bÕn ðã chªt; ð×ng nên thü ðoÕn ranh ma, hãy thành th§t.

10. Nhæng sß¾ng vui và ðau kh± cüa bÕn trong hi®n tÕi chính là kªt quä cüa nhæng nghi®p quá khÑ, ð×ng nên trách ai cä. M÷i sñ an lÕc bÕn có ðßþc chính do th¥y bÕn ðã gia trì. Hãy ð«n ðáp ½n ðó. Khi nào bÕn chßa thu¥n thøc thì bÕn không th¬ hß¾ng dçn ai khác, hãy tñ tu t§p trß¾c tiên. Không có mµt trí tu® siêu vi®t bÕn không th¬ giúp gì cho ai, thª nên hãy c¯ g¡ng vßþt bñc ð¬ thành tñu chúng.

11. Ðã biªt là bÕn s¨ bö lÕi t¤t cä cüa cäi mµt khi bÕn phäi ra ði, hãy thôi ð×ng gom góp chúng. Sñ phøc vø cho nhu c¥u bän thân bÕn s¨ không dçn ðªn ðâu cä, hãy nh§n ra giá tr¸ cüa gia tài phß¾c thi®n. Hãy luôn luôn giæ gi¾i vì nó làm ð©p cuµc ð¶i và mang lÕi hÕnh phúc cho tß½ng lai. Sân h§n phát tri¬n mÕnh m¨ trong ð¶i mÕt pháp vì v§y hãy trang b¸ b¢ng áo giáp nhçn nhøc và bình thän vô tß.

12. BÕn s¨ b¸ bö lÕi bên sau b·i bÕn l߶i biªng, hãy tinh t¤n lên nhß ng÷n lØa ðang cháy bùng. Cuµc s¯ng s¨ ch¤m dÑt bên l« cüa sñ sao lãng, gi¶ chính là giây phút ð¬ bÕn kh·i tß duy. BÕn s¨ không bao gi¶ hi¬u ðßþc v§n hành cüa hi®n hæu nªu bÕn chï có tà kiªn hãy c¯ g¡ng ðÕt chánh kiªn. Này bÕn, không mµt n½i nào trong bi¬n luân h°i chÑa ðñng an vui cä, hãy lên ð߶ng ð¬ ðªn b¶ giäi thoát.

13. Nªu bÕn thi«n quán mµt cách ðúng ð¡n theo nhæng l¶i hß¾ng dçn cüa th¥y bÕn, con sông kh± ðau (tÑc là dòng sanh tØ) s¨ khô cÕn. Nhæng l¶i này không phäi là nhæng l¶i nói suông, nªu bÕn ch¸u l¡ng nghe và giæ nó trong tâm thì vi®c ¤y vô cùng hæu ích. Nªu bÕn làm nhß thª thì chính tôi s¨ r¤t sung sß¾ng, chính bÕn và m÷i loài khác s¨ ðßþc nhi«u lþi lÕc.

Hãy trân tr÷ng nhæng l¶i hß¾ng dçn này, m£c d¥u tôi chï là mµt kë vô minh.

Фy là nhæng l¶i dÕy cüa ngài Atisa dành cho vua Changchub O".

Sau ðây là ph¥n phân tích chi tiªt bän vån này. Xin nh¡c lÕi, bän vån này l¥n ð¥u tiên ðßþc d¸ch ra tiªng Anh và ðßþc giäng tÕi Root Institut - B° Ы ÐÕo Tràng do Lochen Rinpoche. Rinpoche cho biªt bän vån ngài ðang giæ là mµt vän viªt tay r¤t xßa và quý hiªm. Nhæng lu§n bàn dß¾i ðây tôi ðã ðßþc h÷c höi n½i các b§c th¥y Vi®t Nam và Tây TÕng cüa tôi. Các ngài ðã bö công dÕy bäo t§n t߶ng cho tôi nhæng gì tôi hi¬u biªt hôm nay, ½n ðó th§t sâu dày mà tôi vçn chßa mäy may ð«n ðáp, th§t vô cùng tüi h±. Tuy nhiên nªu quý v¸ phát hi®n n½i nào trong ph¥n trình bày dß¾i ðây thiªu chu¦n xác hay sai chánh kiªn thì nên hi¬u r¢ng, ðó là do tôi kém trí tu® không tiªp thu ðúng mÑc nhæng l¶i dÕy cüa quý th¥y, nhæng sñ dÕy bäo cüa các th¥y tôi thì luôn luôn chánh kiªn và không cùng t§n trong ý nghîa cüa nó.

E-Ma-Ho, ðây là l¶i tán thán nhß ta th߶ng hay ð÷c trong các kinh nhß "hay thay", "hy hæu", v.v. và v.v. l¶i này ðã ðßþc th¯t ra ð¬ xßng tán ba sñ vi®c xäy ra trong ph¥n dçn nh§p này: thÑ nh¤t chính là vi®c giäng dÕy rao truy«n chánh pháp cüa ngài Atisa tÕi Tây TÕng, thÑ hai là sñ ki®n vua Changchub O thßa thïnh c¥u pháp và ngài Atisa ðã ch¤p nh§n và thÑ ba là sñ hiªm quý v« nhæng l¶i dÕy do ngài Atisa ban b¯. Ðây là mµt truy«n th¯ng mà t¤t cä chß Ph§t trong ba ð¶i ð«u thñc hành và chß t± cûng ðã noi theo. Sau khi thành ðÕo, ðÑc Ph§t ðã l£ng yên và trø · B° Ы ÐÕo Tràng cho ðªn khi th¥n Indra và Brahma (Ъ Thiên và Ъ Thích) hi®n ra cung thïnh v§n chuy¬n bánh xe pháp. Chúng ta có th¬ hi¬u sñ ki®n này theo nhi«u ý nghîa khác nhau:

- Khi ðÑc Ph§t chÑng ðÕo, ma Ba Tu¥n li«n thïnh ngài nh§p niªt bàn, chß thiên r¤t sþ vi®c này xäy ra, vì nªu Ph§t không thuyªt pháp thì s¯ chß thiên ngày s¨ giäm d¥n và dân ma ngày càng ðông, nên h÷ phäi thïnh Ph§t dÕy pháp ð¬ có ng߶i tu thi®n cån và mong c¥u tái sanh t¯t ð©p s¨ làm cho dân s¯ cõi tr¶i tång trß·ng, không sþ quân ma ðàn áp.

- Các vua tr¶i là ð¯i tßþng th¶ lÕy cüa dân chúng „n е lúc b¤y gi¶ mà còn thïnh Ph§t thuyªt pháp thì ng߶i dân phäi hi¬u r¢ng pháp ¤y r¤t cao quý ð¯i v¾i h÷ và chính mình nên c¥n phäi nß½ng theo.

- Th§t sñ thì ðÑc Ph§t ðã giác ngµ và thành ðÕo chính vì lòng t× mçn thß½ng xót chúng sanh, vì tâm b° ð« mu¯n ðßa chúng sanh ra khöi bi¬n sanh tØ. Vì ð¬ lþi lÕc chúng sanh nên ngài ðã dùng th¥n lñc ð¬ chß thiên có th¬ th¤u hi¬u và thßa thïnh, chÑ ch¡c ch¡n r¢ng chß thiên không bao gi¶ tñ mình hi¬u ðßþc Ph§t, nhß Ph§t th߶ng dÕy "cänh gi¾i cüa Nhß Lai, chï có Ph§t m¾i th¤u tri®t, chÑ b° tát th§p ð¸a còn không th¬ nghî ðªn hu¯ng là thanh vån, duyên giác hay ðµc giác"

Vì thª ta nên biªt vi®c c¥u xin chß Ph§t hay các b§c th¥y dÕy pháp là vi®c làm c¥n thiªt và quan tr÷ng mà ng߶i ph§t tØ phäi th߶ng xuyên thñc hành. Ðây cûng là mµt trong nhæng phép tu cån bän mà m÷i ng߶i tu Ph§t phäi luôn ghi nh¾ và thñc hành. M£c dù ngài Atisa ðã giäng dÕy hai nåm ròng rã không ng×ng nghï và nhæng l¶i dÕy cüa ngài trong bän vån này không gì m¾i më h½n nhæng bài giäng trß¾c, vua Changchub O và các ð® tØ khác cüa ngài vçn trân tr÷ng và hªt lòng h÷c höi, ðây là mµt tß cách ðúng ð¡n cüa ng߶i ð® tØ.

ÐoÕn I: "tôi nghî, mµt ng߶i ngu muµi và không có khä nång tñ chåm sóc bän thân mình nhß tôi". L¶i này ngài Atisa ðã tñ gán cho mình không phäi ð¬ tÕo c½ hµi cho ng߶i khác có th¬ ca tøng và xßng tán ngài, b·i ai cûng rõ ngài là mµt v¸ h÷c giä và hành giä vî ðÕi cüa thª kÖ thÑ XI không nhæng chï n±i danh tÕi „n е mà còn cä · Tây TÕng næa. L¶i nói này ðã phát ra t× trong nµi tâm sâu xa cüa ngài, vì ngài là mµt chân hành giä và ðây cûng là mµt pháp hành mà ngài giäng dÕy bên dß¾i. Không nhæng chï khiêm t¯n mà ngài còn xßng tán hàng thính chúng cüa mình là trí thÑc cao và tâm thanh t¸nh, nên ngài ðã th¤y vi®c mình làm nhß giäng pháp chÆng hÕn là ði«u không ðúng ð¡n. Ðây là mµt cách chu¦n b¸ tß cách ð¬ giäng dÕy. Khi nói chuy®n v¾i nhæng ng߶i có vai vª l¾n h½n hay trí thÑc h½n, ta th߶ng ch÷n l÷c l¶i nói r¤t kÛ càng, và ð¬ không làm giäm giá tr¸ trân quý cüa pháp Ph§t, ngài cûng ðã phäi ð¡n ðo dùng l¶i vån cho thích hþp. Vì thª, nhæng l¶i hß¾ng dçn dß¾i ðây ðã ðßþc trình bày b¢ng nhæng ngôn t× vô cùng giän d¸ nhßng vçn chÑa ðñng mµt nµi dung vô cùng sâu s¡c.

Яi v¾i thính chúng cüa ngài, sau khi ðã phát tâm trân tr÷ng, ngài lÕi phát tâm t× bi qua l¶i nói: "vì bÕn là mµt ng߶i bÕn t¯t và tôi quý bÕn h½n cä tim tôi, cûng vì bÕn ðã yêu c¥u nên tôi ðành phäi nói". V¾i tâm trân tr÷ng và t× bi nhß v§y mà ngài ðã chï gßþng giäng dÕy (b¢ng t¤t cä tâm huyªt mình, chÑ không có nghîa là ngài thiªu s¯t s¡ng) khi có sñ thïnh c¥u. Có l¨ ta s¨ ð£t v¤n ð«, tÕi sao ðã khiêm t¯n nhß thª mà còn phäi ðþi thßa thïnh ðôi ba l¥n ngài m¾i giäng dÕy. Ðây d߶ng nhß là mµt hành ðµng làm cao.

Giáo pháp mà ðÑc Ph§t và chß t± dÕy cho ta vô cùng trân quý, nhßng lÕi vô cùng thñc tª và phän änh bµ m£t th§t cüa cuµc s¯ng. Nhæng phép tu cüa ðÑc Ph§t thì lÕi dÕy ta phäi b½i ngßþc dòng ð¶i ð¬ ðªn ðßþc b¶ giác, không ð¬ cu¯n trôi t§n ra ngoài bi¬n kh±. Chúng ta phäi th¤y rõ hai ð£c ði¬m trên, vì trên thñc tª r¤t ít ng߶i mu¯n nghe sñ th§t mà chï mu¯n s¯ng trong mµt sñ l×a d¯i tri«n miên, mi­n sao thöa mãn lòng mong c¥u cüa mình thì thôi, nhß l¶i cüa mµt bài hát: "...xin ng߶i cÑ gian d¯i, nhßng xin ng߶i ð×ng lìa xa tôi ..."; còn vi®c b½i ngßþc dòng là vi®c làm ð¥y gian khó mà chÆng m¤y ai cäm th¤y thích thú. Ь ðánh vào hai tâm lý trên, ng߶i c¥u pháp phäi c¥n có mµt tâm khát khao v¾i pháp ð¬ khi nghe li«n nhß ðßþc u¯ng cam l° và phát tín tâm dõng mãnh, phát ðÕi nguy®n rµng l¾n mu¯n áp døng nhæng gì mình v×a h÷c ðßþc vào ð¶i s¯ng h¢ng ngày ngay. Vì thª vi®c thïnh c¥u pháp ðôi ba l¥n là mµt ði«u thiªt yªu.

ÐoÕn 2: "BÕn hÞi, bÕn phäi có mµt v¸ th¥y hß¾ng dçn cho ðªn khi bÕn giác ngµ, v§y nên bÕn phäi nß½ng tña vào b§c th¥y". Ði«u ð¥u tiên mà ngài dÕy chính là nß½ng tña b§c th¥y. Mµt ng߶i tu ph§t mà chßa quy y thì không th¬ g÷i là tu ph§t. Hành ðµng quy y cûng gi¯ng nhß vi®c ta xin phép chü gia ð¬ bß¾c vào nhà v§y, chï sau ðó chúng ta m¾i thñc sñ g÷i là · trong nhà ðó. Ph§t, Pháp và Tång là ba ngôi báu tôn quý nh¤t, vì sao? Vì tam bäo nhß chiªc phao duy nh¤t giæa dòng ð¶i trôi n±i, nß½ng vào ðó ta có th¬ ðªn b¶ giác d­ dàng. LÕi næa, b§c th¥y là ðÕi di®n cüa tam bäo, theo truy«n th¯ng Tây TÕng thì ta phäi xem th¥y chính là hóa thân cüa Ph§t ð¬ giáo hóa ta. Vi®c này gçm ra vô cùng hæu lý, nªu ta suy nghî v« lòng t× cüa chß Ph§t, các ngài ðã l¤y vi®c ðµ sanh làm vi®c làm thiªt yªu cho mình thì vi®c ðßa ta ðªn b¶ giäi thoát phäi ðßþc chính ngài thi hành, ngay cä chß b° tát cûng không ðü tß cách ð¬ thay thª cho ngài. S¨ có ng߶i phän ð¯i: "nhßng th¥y tôi là con ng߶i t¥m th߶ng, ông ta bê b¯i và ð¥y l²i l¥m". Chúng ta phäi hi¬u ðây là do nghi®p lñc cüa chúng ta nên Ph§t ðã phäi th¸ hi®n nhß thª, vì nªu ngài hi®n ra mµt tß¾ng t¯t ð©p h½n thì nó s¨ không tß½ng ßng v¾i nghi®p ta và ta s¨ không bao gi¶ g£p ngài, vì v§y phäi biªt ½n th¥y nhi«u h½n næa chÑ. Và ta cûng phäi tñ biªt nghi®p cüa mình quá n£ng ð¬ mà sám h¯i nhi«u h½n næa. Ngoài ra ta còn phäi vui m×ng vì th¥y ta ðã ðªn v¾i ta qua dÕng mµt con ng߶i. Quý v¸ có biªt ngài Asanga (Vô Trß¾c), mµt v¸ t± „n е xa xßa, ðã g£p ph§t Di L£c qua hình dáng mµt con chó ghë l· b¸ dòi riä? Quý v¸ có biªt ngài Buddhajnana (Ph§t Trí) g£p ngài Vån Thù qua hình dáng mµt th¥y tu có vþ và ån dòi? Quý v¸ có biªt ngài Naropa, sß t± cüa hành giä Milerepa vî ðÕi, ðã g£p th¥y mình qua dáng d¤p ng߶i ån mày ðiên khùng nß¾ng cá s¯ng? v.v.

Khi chúng ta ðã ch÷n mµt v¸ làm th¥y r°i thì chúng ta phäi hoàn toàn kính tr÷ng v¸ ¤y, không ðßþc phép soi mói l²i l¥m cüa v¸ ¤y næa, do v§y chúng ta cûng c¥n phäi chính ch¡n trong vi®c tìm th¥y. Trong bän lu§n Lam Rim (thÑ l¾p cüa con ð߶ng giác ngµ ) ngài Tsong Khapa ðã dÕy "tÕi sao khi làm mµt vi®c nhß mua ngña, ch÷n l×a, là mµt vi®c làm có änh hß·ng ng¡n hÕn trong ð¶i s¯ng, thì các anh lÕi såm soi coi t× cái rång, cái móng, còn vi®c giác ngµ giäi thoát là mµt vi®c làm có tính cách tr÷ng ðÕi thì lÕi vô cùng c¦u thä khi ch÷n mµt ng߶i làm th¥y, ng߶i có trách nhi®m dìu d¡t các canh ðªn quä v¸ ðÆng giác?". Thª nên vi®c ch÷n th¥y vô cùng quan tr÷ng, tôi có ng߶i bÕn ðã xin mµt v¸ Geshe nh§n anh làm h÷c trò, v¸ ¤y ðã bäo: "hãy khoan, tÕm th¶i ta nên làm bÕn nhau, m߶i hay m߶i hai nåm gì ðó. Anh hãy xem xét tôi và tôi tìm hi¬u anh. Sau ðó, nªu thích hþp thì chúng ta s¨ làm th¥y trò và lúc ðó là anh phäi tuy®t ð¯i giao mÕng anh cho tôi và tôi tìm ðü m÷i cách ð¬ ðßa anh vào giác ngµ". Theo truy«n th¯ng này thì v¸ th¥y phäi hµi ðü m߶i tiêu chu¦n, nhßng ngài Tsong Khapa dÕy, trong ð¶i mÕt pháp chï c¥n tìm mµt v¸ th¥y có ba tiêu chu¦n cûng ðã là hiªm và ð¥y ðü r°i. Ba tiêu chu¦n ¤y là: 1) v¸ th¥y ¤y phäi biªt cách giäng dÕy ð¬ khai ngµ tri kiªn Ph§t cho ta; 2) V¸ th¥y ¤y phäi có lòng t× bi th§t sñ, lo cho ng߶i h½n cho chính bän thân mình; 3) V¸ th¥y ¤y phäi s¯ng hÕnh biªt ðü, không b¸ vß¾ng b§n vào thª sñ ð¬ ng߶i có ðü th¶i gi¶ hß¾ng dçn ta tu t§p và ta không b¸ lôi cu¯n vào hoÕt ðµng cüa th¥y làm m¤t th¶i gi¶ tu t§p.

Vi®c ch÷n th¥y là mµt vi®c làm vô cùng nhiêu khê, vì ph¥n ðông chúng ta s¨ g£p mµt v¸ th¥y tß½ng ßng v¾i nghi®p cüa chúng ta. Theo sñ hi¬u biªt hÕn h©p cüa mình, ta khó phân bi®t ðßþc các ð£c ði¬m cüa nhæng v¸ mà ta mu¯n ch÷n làm th¥y. Có nhæng tr߶ng hþp nhæng v¸ trông vô cùng ðúng tiêu chu¦n lÕi chï mang mµt cái vö b« ngoài, trong khi ðó có nhæng v¸ lÕi hi®n tß¾ng bê b¯i ngoài sñ tß·ng tßþng cüa chúng ta lÕi là nhæng v¸ tu hành chân chính nh¤t. Thí dø nhß tr߶ng hþp ngài Naropa tìm Tilopa. Th§t là lý thú khi ngài Naropa g£p th¥y mình. Naropa lúc ¤y là mµt lu§n sß l²i lÕc tÕi „n е, nhßng không làm sao th¤y ðßþc ðÕo giäi thoát, ngài ðã thiªt tha kh¦n c¥u sñ gia trì cüa chß Ph§t và B° Tát. Mµt hôm trong gi¤c mµng ngài ðßþc chï dÕy ði tìm ngài Tilopa. Ngài ra ði kh¡p n½i và höi m÷i ng߶i v« hành tung mµt v¸ ðÕo sß tên Tilopa, m÷i ng߶i ð«u l¡c ð¥u và ðáp "làm gì có mµt v¸ ðÕo sß tên Tilopa!". Ngài vçn không nãn lòng, cho ðªn mµt hôm ngài d×ng chân bên mµt ngôi làng ven sông và höi: "có ai biªt ðÕo sß Tilopa vî ðÕi không?" m÷i ng߶i ð«u c߶i và bäo: "ðÕo sß thì không có nhßng có mµt lão Tilopa khùng bên b¶ sông kia kìa". Ngài m×ng rÞ và chÕy ðªn b¶ sông thì th¤y ng°i bên ð¯ng lØa b§p bùng là mµt ông già áo qu¥n x¯c xªch, ð¥u tóc b¦n thïu và t® hÕi h½n næa là ông ta ðang nß¾ng nhæng con cá còn ðang dãy ðành ðÕch trên ng÷n lØa cháy bùng. Khi ðó ngài ðã nghî trong ð¥u: "ông lão này b¦n thïu và thiªu lòng t×, hÆn không phäi là v¸ Tilopa mà ta ðang tìm". Khi ¤y ông lão nhß tñ nói: "ðúng, ðúng. Tôi không phäi là Tilopa cüa ông". Naropa li«n suy nghî tiªp: "lÕ thi®t, tÕi sao ông này lÕi biªt mình ðang nghî gì. Hay chính lão là ðÕo sß Tilopa mà ta c¥n theo tu h÷c". Lúc ðó ông lão lÕi Ñng l¶i: "ðúng, ðúng. Tôi chính là Tilopa mà ông ðang tìm". Ch¡c ch¡n là ng߶i th¥y ðßa mình vào ðÕo, Naropa li«n làm l­ nh§n th¥y. Nhßng hÞi ½i, trong su¯t th¶i gian theo h¥u Tilopa ông chÆng ðßþc giäng dÕy gì cä mà còn phäi b¸ nhæng thØ thách suýt m¤t mÕng ðªn 12 l¥n. Cu¯i cùng thì b¸ ån mµt chiªc giày rách cüa th¥y vào m£t ðªn ng¤t xïu, khi tïnh d§y thì ngài b²ng ðÕi ngµ và không còn th¤y hình bóng ngài Tilopa ðâu næa.

Tr߶ng hþp ngài Milarepa h÷c ðÕo v¶i ngài Marpa cûng không kém gian nan. Ngài Marpa là mµt d¸ch giä n±i tiªng Tây TÕng có ðªn b¯n bà vþ và r¤t nhi«u ð® tØ. Khi Milarepa theo ngài h÷c ðÕo thì chÆng ðßþc dÕy gì ngoài nhæng vi®c phøc d¸ch th¥y nhß làm vi®c, xây nhà v.v. mãi sau nhi«u nåm ngài m¾i ðßþc Marpa truy«n dÕy và ðã ra sÑc công phu ð¬ ðÕt ðßþc giác ngµ trong mµt ð¶i. Khi có ng߶i ð® tØ höi ngài v« bí quyªt ngµ ðÕo, thì ngài ðã xoay ng߶i lÕi và cho ð® tØ xem hai bàn t÷a ðã chai lÏ ð¥y vªt th©o cüa mình và nói: "ðó chính là bí quyªt cüa ta, phäi tinh t¤n t¯i ða trong vi®c tu t§p theo nhæng pháp môn mà th¥y ta ðã dÕy".

Sau khi ðã nh§n mµt v¸ làm th¥y thì chúng ta phäi n± lñc tu t§p theo sñ hß¾ng dçn cüa th¥y. Ta phäi nß½ng tña vào th¥y tuy®t ð¯i thì ta s¨ nh§n ðßþc sñ gia trì cüa chß Ph§t. Tây TÕng có mµt phép tu ð£c bi®t g÷i là "Guru Yoga" (ÐÕo Sß Du Già), phép tu này giúp ta cüng c¯ ni«m tin v¾i th¥y và tÕo cho ta nhi«u công ðÑc ð¬ nghi®p ta nh© d¥n h¥u xây dñng mµt n«n täng kiên c¯ cho nhæng pháp môn tu t§p cao h½n. "BÕn phäi liên tøc h÷c höi ðªn khi nào bÕn thñc chÑng ðßþc chân nhß pháp gi¾i vì thª bÕn phäi l¡ng nghe nhæng l¶i dÕy bäo cüa các thi®n trí thÑc. Mµt kiªn thÑc tr½n v« giáo lý s¨ không dçn ðªn quä v¸ Ph§t, ði«u ¤y th§t sñ chÆng ðáng gì! BÕn hãy thñc hành giáo pháp!". V¤n ð« ngài Atisa nh¤n mÕnh · ðây không phäi là v¤n ð« h÷c höi kiªn thÑc, mà là v¤n ð« thñc hành các kiªn thÑc mình h÷c ðßþc cho ðªn khi thñc chÑng v« chúng. Ng߶i Vi®t Nam có câu châm ngôn, h÷c th¥y không t¥y h÷c bÕn, · ðây ngài cûng dÕy phäi l¡ng nghe nhæng l¶i dÕy bäo cüa thi®n trí thÑc. Nhæng v¸ nào có th¬ g÷i là thi®n trí thÑc? Thi®n trí thÑc là nhæng v¸ có sñ hi¬u biªt ðúng ð¡n v« giáo lý, v« sñ hi®n hành cüa các pháp, có nghîa là có cái nhìn th¤u tri®t b¯n ch½n lý cüa cuµc ð¶i mà Ph§t ðã dÕy, luôn luôn s¯ng trong sñ nh§n thÑc chân chánh v« b¯n cá tính c¯ ð¸nh cüa m÷i hi®n tßþng (tÑ pháp ¤n) là kh±, không, vô th߶ng và vô ngã. Nói khác ði, v¸ ðó phäi thñc sñ có chánh kiªn. Và chúng ta l¡ng nghe nhæng gì n½i quý v¸ ðó? Nghe nhæng l¶i cänh tïnh v« cái kh± cüa cuµc s¯ng chúng ta ðang träi qua, vì chï khi nào chúng ta biªt ch¡c ð¶i là kh± và c¥n phäi kh¡c phøc, chúng ta m¾i kiên trì tu t§p và không th¯i th¤t. Ngày nay có mµt s¯ v¸ hß¾ng dçn tâm linh d߶ng nhß có khuynh hß¾ng ru ngü các ð® tØ cüa mình, nhæng v¸ này không h« chï cái kh± cüa cuµc ð¶i mà lÕi ðem nhæng phß½ng ti®n giäi trí nhß nhÕc, nhß th½, nhß vui ch½i làm ta quên ði m÷i kh± ðau, m÷i phi«n trßþc mà ta ðang b¸ vây kh±n d߶ng nhß biªn m¤t. Khi ðó ta s¨ nói, ôi tuy®t di®u làm sao, ngài ðã ðßa tôi ra khöi cái kh±! (nªu chúng ta còn sáng su¯t nh§n biªt có sñ hi®n hæu cüa kh±). Nhßng kªt quä là bÕn chï b¸ ðßa sâu vào trong mµt mê h°n tr§n, nªu bÕn là mµt ng߶i có nhi«u thi®n cån thì bÕn s¨ sanh làm Ghandaba (Càn Thát Bà - th¥n âm nhÕc) là cùng. Thª thì có ích gì ð¬ vui trong ch¯c lát nhß thª? Mµt sñ tïnh thÑc mà thiªu tâm b° ð« (tâm thß½ng xót chúng sanh vô cùng cñc nên mong c¥u ðÕt quä v¸ Ph§t ð¬ ðßa h÷ ra khöi bi¬n kh± tr¥m luân) là mµt sñ tïnh thÑc cüa ngoÕi ðÕo hay nªu nhi«u l¡m là cüa hàng thanh vån, tùy theo sñ phát tâm cüa chúng ta.

Trong truy«n th¯ng m§t tông, nhæng ng߶i tu ph§t ðßþc chia làm ba hÕng:

1. HÕng phát tâm kém cöi, là nhæng ng߶i c¥u có mµt tái sanh t¯t ð©p v¾i nhi«u phß¾c báo.

2. HÕng phát tâm trung bình, là nhæng ng߶i c¥u thoát ly sanh tØ luân h°i vào trø trong niªt bàn t¸ch di®t.

3. HÕng phát tâm cao thßþng, là nhæng ng߶i kh·i lòng thß½ng xót chúng sanh ch¸u ðau kh± mà c¥u thành Ph§t ð¬ ðßa h÷ ra khöi bi¬n kh± sanh tØ.

Фy là ba sñ phát tâm t¤t yªu ð¬ biªn chúng ta thành ng߶i tu Ph§t, nªu ta không thuµc mµt trong ba hÕng ng߶i trên thì chúng ta ðang làm ð® tØ cüa ngoÕi ðÕo và các vi®c làm cüa chúng ta chÆng giúp ích gì cho chúng ta trong các ð¶i v¸ lai. Mµt hành giä höi ngài Atisa: "Nªu con chï h°i hß¾ng các công ðÑc cho ð¶i này thì có l²i gì? Kªt quä s¨ ra sao?" ngài Atisa dÕy: "gi¯ng nhß mµt ng߶i tiêu xài t¤t cä nhæng gì anh ta có ðßþc ðªn khi m¤t mùa anh ta s¨ chªt ðói. Thì Anh cûng v§y, ch¡c r¢ng s¨ r½i vào ba ð߶ng tái sanh th¤p mà thôi". Vì thª chúng ta phäi th§n tr÷ng trong các sñ phát tâm.

Khi chúng ta phát tâm ðúng ð¡n thì sñ tu t§p cüa chúng ta cûng tr· nên có giá tr¸ và ðúng cách, ch¾ không nhß ngài Atisa nói: "ði«u ¤y chÆng ðáng gì". Trong truy«n th¯ng Ph§t Giáo t× xßa ðªn nay v¤n ð« h÷c ð¬ gom góp kiªn thÑc là vi®c làm mà chßa t×ng ðßþc tán thß·ng bao gi¶, ngay cä ngài Ananda n±i tiªng là ða vån ð® nh¤t, cu¯i cùng cûng phäi chÑng quä A La Hán m¾i ðßþc vào dñ kªt t§p. Nhß thª không có nghîa là ngài Atisa bác vi®c h÷c, mà ngài mu¯n ngån ng×a xu hß¾ng chÕy theo cái h÷c kiªn thÑc mà thiªu sñ tu trì, không s¯ng ðßþc v¾i nhæng gì mà ðÑc Ph§t ðã dÕy và nh§n chân ðßþc chúng qua kinh nghi®m ðÕt ðßþc trong quá trình trui luy®n tâm, thì ta m¾i th§t sñ hi¬u giáo lý và thông ðÕt l¶i Ph§t, b¢ng không m¾ kiªn thÑc v£t vänh ta có ðßþc cûng chï ð¬ trang b¸ cho cái mà trong nhà Ph§t g÷i là con m÷t sách.

"Hãy lìa xa nhæng gì làm t±n hÕi tâm bÕn và tìm ðªn nhæng thÑ gì làm giá tr¸ ðÕo hÕnh bÕn gia tång". Sau khi dÕy ta phäi thñc hành giáo pháp, ngài Atisa li«n ði vào v¤n ð« thñc hành tu t§p. Vi®c ð¥u tiên trong v¤n ð« tu t§p chính là nh§n rõ giá tr¸ các vi®c làm quanh mình, trong ðó ngài chia làm hai loÕi, loÕi làm hÕi tâm và loÕi làm tång ðÕo hÕnh. Thª nào g÷i là t±n hÕi tâm? Tâm là gu°ng máy cüa con thuy«n ð¬ ta nß½ng vào ðó mà ðªn giác ngµ, nên ta phäi luôn chåm sóc và xem xét nhß ng߶i thuy«n trß·ng trß¾c khi kh·i hành nh± neo xem lÕi máy ghe mình có b¸ hß nÑt hay thüng b¬ v.v. tâm ng߶i tu Ph§t phäi an tînh, phäi v¸ tha, phäi t× mçn, phäi chuyên c¥n, phäi nhÑt nhß v.v. nhæng gì ngßþc lÕi các ði«u trên ðßþc xem là làm t±n hÕi ðªn tâm.

ÐoÕn 3: "Khi bÕn chßa ðÕt ðßþc ðÕo giäi thoát, t¤t cä các hoÕt ðµng ð«u có hÕi, nên bÕn phäi tìm ðªn n½i thanh v¡ng ð¬ s¯ng ð¶i ¦n cß cüa r×ng núi". Nhß trong kinh Kim Cang ðÑc Ph§t dÕy, khi nào hành giä chßa ðÕt ðßþc tánh Không thì m÷i vi®c làm cüa h÷ ð«u là tà hÕnh, tà nghi®p cä. — ðây, ngài Atisa bäo là có hÕi, nên ngài khuyên phäi ¦n cß tu t§p. Vi®c này xem ra d߶ng nhß có vë bi quan yªm thª, nhßng phân tích kÛ thì vô cùng chí lý. Xã hµi con ng߶i là mµt t§p hþp cüa nhi«u cá nhân; mµt xã hµi t¯t là xã hµi có nhi«u ph¥n tØ t¯t, nên vi®c m²i cá nhân tñ ki®n toàn mình chính là ðã ðóng góp tích cñc cho vi®c xây dñng xã hµi r°i ðó. Có ng߶i nói: "th§t b¤t nhçn nªu tôi bö m£c nhæng ng߶i ðang ðau kh±!", xét cho cùng ng߶i th¯t lên l¶i ðó ðã và ðang làm gì ð¬ giúp ng߶i ðau kh±? Và nªu có thì vi®c ðó ðã ðßa ðªn kªt quä thª nào? Cái kh± th§t sñ · ðây n¢m trong sñ vô minh mà thôi! Ðßa ng߶i thoát kh± là nh± t§n g¯c cái vô minh n½i h÷, thª thì ta s¨ làm vi®c vô b± nªu chính bän thân mình còn vô minh ð¥y dçy mà mong giúp ng߶i thoát vô minh, gi¯ng nhß ng߶i không biªt chæ lÕi mu¯n dÕy ng߶i khác t§p ð÷c mà thôi! Có l¨ chúng ta ðã quên sñ hi®n di®n cüa chß b° tát r°i chång? Các ngài ðang hóa hi®n trong ð¶i ð¬ cÑu ðµ; v¾i quy«n nång và trí tu® cüa các ngài mà còn chßa thay ð±i ðßþc nghi®p cüa chúng sanh thì ta dña vào khä nång nào ð¬ mong làm vi®c ðó, hay bÕn nghî bÕn chính là hóa thân cüa mµt trong các v¸ b° tát ðó chång?

"Hãy tránh nhæng ng߶i bÕn làm tång trß·ng các v÷ng tß·ng và g¥n gûi nhæng ng߶i bÕn làm tång trß·ng ðÕo hÕnh". Bên trên ngài ðã dÕy ta ki¬m soát tâm, xa lìa vi®c làm t±n hÕi tâm. ÐoÕn này ngày dÕy ta ki¬m soát thân. Thân nghi®p th߶ng ðßþc tÕo b·i có sñ tiªp c§n v¾i thª gi¾i chung quanh v¾i nhæng ng߶i "bÕn" cüa mình. Thª nào g÷i là v÷ng tß·ng? V÷ng tß·ng chính là nhæng tß tß·ng có th¬ ðßa ðªn hành ðµng mà kªt quä cüa nó làm t±n hÕi cho ta và cho ng߶i. Mµt thí dø ði¬n hình trong kinh th߶ng hay nêu, chính là h§u quä cüa vi®c u¯ng rßþu. Chính rßþu ðã làm cho bµ não con ng߶i sanh ra nhi«u v÷ng tß·ng và ðßa ðªn vi®c làm tác hÕi là hüy phÕm t¤t cä các gi¾i còn lÕi. Thª nên chúng ta phäi biªt, có nhæng vi®c d߶ng nhß vô hÕi nhßng ðem lÕi nhi«u kªt quä thäm kh¯c. Ví dø nhß âm nhÕc, âm nhÕc thì nào có tác hÕi gì ðªn v÷ng tß·ng, ðªn phá gi¾i, nó th§t sñ chï làm ta thß giän mà thôi; nhßng trong lu§t có ghi lÕi, mµt v¸ tiên ông chï vì mê theo tiªng nhÕc mà b¸ m¤t phép thu§t, u±ng phí mµt công trình tu t§p nhi«u nåm. Nói thª thì có vë quá xa v¶i chång? G¥n ðây có mµt Discothek tÕi Manila, thü ðô cüa Philipine, b¸ cháy và gây chªt chóc cho hàng m¤y tråm ng߶i, chï vì h÷ xay mê ði®u ca tiªng nhÕc mà thôi. Thª thì th§t sai l¥m khi ta ðßa âm nhÕc vào làm mµt sinh hoÕt chánh trong vi®c tu t§p, hay ðó chính là hi®n tßþng cüa ð¶i mÕt pháp?

"N¡m ch£t cái tß tß·ng ¤y" là mµt l¶i dÕy tr÷ng yªu ð¬ luy®n tâm. Ngày xßa khi Ô Sào thi«n sß b¸ bäo phäi làm mµt bài vån tóm g÷n tinh túy ðÕo Ph§t, ngài ðã dÕy: "bö các vi®c ác, làm các vi®c lành, giæ tâm thanh t¸nh, vâng l¶i Ph§t dÕy". Làm thi®n và bö ác là nhæng l¶i dÕy thiªt yªu mà h¥u nhß t¤t cä các tôn giáo ð«u nêu, nhßng vi®c giæ tâm thanh t¸nh theo l¶i Ph§t dÕy trong các sinh hoÕt h¢ng ngày lÕi là mµt ði¬m son trong vi®c hành ðÕo trong ð¶i. Có giæ tâm thanh t¸nh thì các vi®c làm cüa ta m¾i chu¦n ðích và có giá tr¸ chi«u sâu tâm linh th§t sñ. N¡m ch£t cái tß tß·ng ¤y có th¬ ðßþc hi¬u theo hai cách: 1) nªu ðÑng riêng l¨ thì nó là l¶i dÕy v« ð¸nh tâm và giác tïnh. Chï khi giác tïnh ta m¾i nh§n chân ðßþc sñ v§n hành không ng×ng nghï cüa dòng tß tß·ng và khi ðó ta m¾i có th¬ ð¸nh tâm b¢ng cách n¡m ch£t l¤y nó, nhß trong nhà thi«n th߶ng hay nói là b¡t trâu, làm thu¥n con ngña ý, hu¤n luy®n con vßþn tâm v.v. · ðây vi®c n¡m ch£t l¤y mµt tß tß·ng tÑc là không cho nó tiªp tøc trôi chäy và ð°ng th¶i cûng là vi®c làm c¡t dÑt dòng sanh tØ, vì tâm ng×ng v÷ng ðµng thì thân thôi tÕo nghi®p. 2) Ngoài ra ta cûng có th¬ hi¬u câu này nhß là mµt hình thÑc nh¤n mÕnh ý nghîa cüa câu trß¾c; nôm na nhß th¬, "hãy nh¾ nhæng gì tôi ðã nói bên trên".

"Nhæng hoÕt ðµng cüa thª gian thì không cùng t§n, hãy lìa bö chúng mà s¯ng an nhiên". L¶i dÕy này dành cho t¤t cä nhæng ai th§t sñ c¥u giäi thoát giác ngµ, ch¾ không phäi cho quäng ðÕi qu¥n chúng. Dî nhiên trong mµt xã hµi, ngay cä nªu xã hµi ðó chï hÕn h©p trong t§p ðoàn tång già, thì phäi có nhi«u t¥ng l¾p, nhi«u khuynh hß¾ng b·i bän ch¤t con ng߶i mang nhi«u d¸ bi®t. Do ðó vi®c có nhæng v¸ không tham gia ngay vào các vi®c phøc vø t§p ðoàn cûng là ði«u ðß½ng nhiên. Tr߶ng hþp nhæng v¸ này cûng gi¯ng nhß nhæng nhà nghiên cÑu gia, sau khi t¯t nghi®p, thay vì ði làm h÷ lÕi chui rút vào trong các phòng thí nghi®m ð¬ tìm tòi phát minh. Ngày nay ph¥n ðông chúng ta ð«u có khuynh hß¾ng ca tøng nhæng nhà phát minh ðã tìm ra nào là thu¯c làm m¤t gàu, thu¯c chæa s¯t rét, thu¯c chæa cùi v.v. và lÕi càng hân hoan h½n næa nªu có ng߶i khám phá ra thu¯c chæa b®nh Sida th¶i ðÕi. T× ðó chúng ta cho r¢ng vi®c các v¸ nghiên cÑu gia rút vào phòng thí nghi®m là ðúng ð¡n, là ðáng làm ðáng quý. Trong khi ðó nªu có mµt v¸ tu sî Ph§t Giáo chï lo chuyên tu thì lÕi b¸ lên án, yªm thª, thiªu trách nhi®m, thiªu khä nång v.v. và nhi«u h½n nhæng cái v.v. ðó næa. Dõi m¡t theo su¯t th¶i gian l¸ch sØ thì chßa có mµt v¸ nào trong quá khÑ ðã thành ðÕo mà không kh± công tu t§p. Ngay cä løc t± Hu® Nång, mµt v¸ ðßþc xem là ng÷n ðu¯c l¾n trong v¤n ð« ð¯n ngµ, v§y mà khi hành ðÕo vçn phäi ra công quán chiªu h¢ng ngày, th¬ hi®n qua câu nói: "gÕo cüa con ðã giã, nhßng chßa ðßþc sàng l÷c, cúi mong hòa thßþng vì con mà gÕn giúp". Chúng ta th¤y rõ ng߶i lþi cån nhß t±, sau khi nghe câu "¿ng vô s· trø, nhi sanh kÏ tâm" (cái tâm siêu thoát ðßþc sanh ra b·i vì không còn ch² ð¬ bám vào); ðã ðßþc th¤y cái tâm mình, mà t± còn phäi ra công nhß thª ¤y, thì chúng ta ngày nay nhæng kë sanh ra trong ð¶i mÕt pháp lÕi mong h½n t± chång? Có nhæng ng߶i chï v¾i kiªn thÑc nông cÕn · ð¶i, vài ba b¢ng c¤p tiªn sî, bác sî, kÛ sß ðã tñ hào ta ðây hi¬u th¤u Hoa Nghiêm, thông su¯t Bát Nhã v.v. hÆn quý v¸ ¤y là ðÕi b° tát hóa sanh, vì chính Ph§t ðã dÕy cái lý cao siêu ¤y nhæng hàng b° tát s½ phát tâm còn chßa hi¬u n±i thì hu¯ng là!

"Hãy thu th§p công ðÑc ngày và ðêm, cûng nhß luôn quán sát tâm cüa bÕn". Nªu tu hành mà thiªu công ðÑc thì khó mong g£p th¥y giöi, bÕn hi«n, môi tr߶ng thu§n lþi. Vì thª ngài Atisa dÕy phäi huân tu công ðÑc là làm cái nhân ð¬ ðßþc nhæng vi®c trên. Công ðÑc do ðâu mà ðßþc? Không phäi do vi®c ðúc chuông, xây chùa, ¤n t¯ng mà 'ðÑc' phát sanh; t± Bodhidharma (B° Ы ÐÕt Ma) ðã nói v¾i vua Lß½ng Võ: "ông xây nhi«u chùa, tÕo nhi«u tßþng, ¤n t¯ng nhi«u kinh v.v. th§t ra không có công ðÑc gì cä". Quan tr÷ng · ðây không phäi chï n¢m trong ph¥n vi®c làm, dî nhiên chúng ta c¥n phäi thñc hành các vi®c trên, nhßng b¢ng døng tâm nhß thª nào, ðó là v¤n ð« ðáng ðßþc lßu ý. Do ðó tiªp li«n v¾i câu tÕo công ðÑc ngài Atisa dÕy quán tâm. Nªu vi®c làm ðßþc tÕo b·i tâm ch½n chánh không v¸ kÖ thì phß¾c m¾i sanh, ðÑc m¾i phát. Ngày trß¾c · Tây TÕng có v¸ Geshe nh§p th¤t biªt hôm ¤y có gia ðình bäo trþ mình ðªn thåm nên trang hoàng bàn th¶ th§t ð©p ð¨ tß½m t¤t, sau ðó ngài quán sát tâm mình th¤y vi®c ngài làm ðã ðßþc tác ðµng b·i ý mu¯n ðßþc ca ngþi, thán phøc nên li«n l¤y tro bøi r¡c lên nhæng ph¦m v§t dâng cúng v¾i lòng quán tß·ng r¡c lên tâm c¥u danh ¤y cüa mình, r°i cúng d߶ng hành ðµng này lên chß Ph§t. Qua ðó ông ðã ðÕt ðßþc nhi«u công ðÑc. Sñ ki®n ¤y ðã không th¬ xäy ra nªu ông không luôn quán tâm mình, và ông thay vì làm ðßþc vi®c công ðÑc, lÕi ði làm vi®c mang lÕi ác nghi®p mà thôi.

Ðó là vi®c làm ban ngày, còn ðêm thì sao? Mµt gi¤c ngü cûng có th¬ ðem lÕi cho ta công ðÑc nªu ta phát tâm t¯t trß¾c khi ngü và luôn suy nghî v« các phép tu. Ng߶i Tây TÕng có t§p tøc sám h¯i trß¾c khi ngü, trß¾c khi ð£t lßng n¢m xu¯ng h÷ nh¾ nghî lÕi t¤t cä hành ðµng và suy nghî trong ngày, sau ðó kh·i tâm ån nån các nghi®p ác và thành tâm c¥u xin sám h¯i. T± Tsong Khapa dÕy ta phäi sám h¯i th§t là dõng mãnh, có nghîa là phát nguy®n vô cùng kiên c¯, thí dø d¥u phäi bö thân mÕng cûng không tái phÕm. Dî nhiên là chúng ta vçn tái phÕm dài dài, nhßng sñ phát nguy®n kia cûng có tác døng k«m hãm ác nghi®p ðó ngày càng mÕnh, cho ðªn khi ta th§t sñ vßþt qua chüng tØ b¤t thi®n kia.

Trß¾c ðã nói v« vi®c tÕo công ðÑc, bây gi¶ xin nói vi®c thu th§p công ðÑc. Nªu công ðÑc ðßþc tÕo ¤y không ðßþc c¤t kÛ thì nó s¨ b¸ mai mµt, nhß ti«n cüa phäi ðßþc bäo quän trong mµt nhà bång nhi«u uy tín. Công ðÑc c¥n ðßþc c¤t giæ trong kho không tánh, chï khi nào l¤y công ðÑc cho vào trong pháp gi¾i Bát Nhã thì nó m¾i th§t sñ væng b«n mà thôi. Tuy nhiên v¾i cån tánh cüa s¯ ðông chúng ta thì vi®c làm ¤y có vë quá m½ h° và khó hi¬u. Nôm na, chúng ta có th¬ h°i hß¾ng công ðÑc ðªn t¤t cä hæu tình, gi¯ng nhß vi®c nh¶ ng߶i chung quanh giæ dùm cüa cäi, lúc có trµm vào nhà thì cûng g£p tü không hµc tr¯ng nên chÆng m¤t mát gì cä. Trong kinh có dÕy m²i lúc lØa sân kh·i lên thì bao nhiêu công ðÑc tích tø trong ba ð¶i ð«u cháy røi, vì thª chúng ta c¥n nên th§n tr÷ng l¡m thay.

[Xem Tiªp Trang Kª]