Sáu Ngày H÷c ÐÕo 
(Tiªp Theo Và Hªt)

ÐoÕn 4: "Nhæng l¶i hß¾ng dçn nào có giá tr¸ gì, nªu bÕn không tß duy v« chúng? Vì v§y hãy tu t§p nhæng ði«u th¥y ðã dÕy". — trong ðÕo Ph§t v¤n ð« h÷c suông không mang lÕi mµt tác døng hæu ích nào cho chúng ta trong phß½ng di®n giäi thoát, giác ngµ cä, vì v§y mà chß t± cûng ðã dÕy chúng ta phäi vån, tß và tu. Câu này ngài Atisa cûng l§p lÕi tông chï trên. Sau khi nghe nhæng l¶i hß¾ng dçn chúng ta phäi tß duy, suy nghî, quán chiªu chúng cho th§t th¤u tri®t. R¯t hªt chúng ta phäi tu t§p chúng, ðßa chúng tr· thành t§p quán cá hæu cüa chính bän thân chúng ta. Có l¨ chï có mµt b§c ðÕo sß giác ngµ m¾i khuyên bäo mµt di«u mà các giáo chü khác không bao gi¶ dám nghî ðªn chÑ ð×ng nói chi ðªn vi®c phát ra l¶i, ðó là hành ðµng xét lÕi t¤t cä nhæng l¶i dÕy cüa m÷i ng߶i và ngay cä cüa chính ðÑc Ph§t næa. Chï sau khi th¤y chúng th§t sñ hæu lý và chánh kiªn thì chúng ta m¾i theo và thñc hành. Nµi trong sñ vi®c này, ta ðã thñc hành tôn chï vån-tß-tu r°i ðó. Tuy nhiên vçn có nhæng khuôn mçu sÇn ð¬ chúng ta theo ðó mà tu t§p. Ð¥u tiên là chúng ta nên xét xem nhæng l¶i giäng dÕy cüa quý v¸ pháp sß có nh¡c nh· ta v« sñ th§t ð¥u tiên mà ðÑc Ph§t ðã dÕy v« cuµc ð¶i không, ðó là Kh± ðª. Chúng ta không th¬ làm ng½ trß¾c sñ th§t này, nªu chúng ta không dám nhìn thÆng hay không mu¯n nhìn thÆng v« chúng thì chúng ta ðã không ðü can ðäm ð¬ tu t§p giáo lý cüa ðÑc Ph§t r°i thì mong gì ðßþc giác ngµ giäi thoát. Ngày nay có mµt s¯ v¸ hß¾ng dçn tâm linh d߶ng nhß có chi«u hß¾ng ru ngü ð® tØ mình nên không h« nh¡c v« giáo lý này næa và ðôi khi còn cho sñ l§p lÕi v« kh± là mµt vi®c làm không hæu ích, quá lÕc h§u và khó làm h¤p dçn ph§t tØ. Nhæng v¸ pháp sß ¤y ðem th½, nhÕc, các trò giäi trí nh© nhàng vào làm các phép tu chính h¢ng ngày. ThØ höi vi®c làm nhß thª có khác nào dùng ch¤t thu¯c ð¬ quên ði nhæng gì ðang làm ta tr¢n tr÷c. Trong vi®c nghe pháp chúng ta phäi phát tâm ðúng ð¡n, có nghîa là phát tâm theo mµt trong ba hÕng ðã nói bên trên, t¯t nh¤t dî nhiên vçn là phát tâm c¥u nghe pháp ð¬ tång hi¬u biªt h¥u tu t§p, ðÕt trí tu® chß Ph§t ð¬ ðßa chúng sanh qua bªn giác. Còn nói v« tß cách khi nghe giäng thì cûng ðßþc chia làm b¯n. Ba loÕi sai và mµt loÕi ðúng:

i) l²i thÑ nh¤t là nghe pháp nhß mµt cái bình úp. Pháp nhß nß¾c cam l° rót vào bình úp thì làm sao chÑa ðßþc gì, ta nghe pháp mà tâm sao lãng thì phÕm vào l²i này.

ii) L²i thÑ hai là nghe pháp nhß cái bình thüng. Bình thüng thì s¨ b¸ th¤t thoát, nghe pháp v¾i chü tâm ch÷n l÷c nhæng ðoÕn thú v¸ ð¬ "xài" khi ðªn phiên ta giäng dÕy, s¨ làm ta ðánh m¤t sñ tß½ng tøc cüa bài giäng, lÕc m¤t công nång sâu tµt cüa bài pháp.

iii) L²i thÑ ba là nghe pháp nhß cái bình d½. Cam l° dßþc thüy mà ð± vào bình d½ thì cûng b¢ng phí mà thôi. Ði nghe pháp v¾i tâm mu¯n tr¡c nghi®m giäng sß, so ðo t×ng chi ly ð¬ b¡t b¨, khi ¤y bài pháp s¨ không mang cho bÕn mµt lþi lÕc nào ngoài nhæng tâm sân liên tøc kh·i lên. Thª thì bÕn ðã tñ ð¥u ðµc mình.

iv) Cách nghe giäng ðúng ð¡n: là l¡ng tâm ghi nh¾ t¤t cä các l¶i dÕy và thÑ l¾p trình tñ do giäng sß trình bày, không ð¬ ý tÑ b¸ lµn lÕo, c¤u trúc m¤t ch£t ch¨.

Chï sau khi tiªp thu tr÷n v©n bài giäng r°i thì ta m¾i b¡t tay thñc t§p v¤n ð« tß duy. — giai ðoÕn này ta phäi xét lÕi t¤t cä nµi dung bài giäng, nghi«n ngçm cho th§t chín mu°i, so lÕi xem nó có nói lên ðßþc t¥m quan tr÷ng cüa b° ð« tâm, bày tö các th§t tß¾ng cüa pháp gi¾i và quan tr÷ng h½n hªt là có dÕy cho ta mµt phß½ng pháp tu t§p nào không! Mµt bài giäng mà không dÕy bÕn mµt pháp tu là ðã ði sai truy«n th¯ng Ph§t Giáo và vô b± cho ng߶i nghe lçn ng߶i giäng. Vì sao? Giáo lý ðÑc Ph§t là giáo lý thñc nghi®m, m²i bài kinh ð«u chï phép tu, dÕy cách hành trì quán chiªu. Ð÷c kinh mà ta không th¤y ðßþc ði¬m ðó thì có hai v¤n ð«: i) ta chßa hi¬u kinh, ii) bän kinh này có th¬ ngøy tÕo, thª thôi.

Công ðoÕn thÑ ba là tu t§p, nói nôm na là ðßa nhæng gì ðã h÷c ðßþc vào Ñng døng ho£c qua sñ luy®n tâm hay sñ ði«u thân. Trong t¤t cä các truy«n th¯ng ðÕi th×a mµt th¶i khóa tu t§p ðã ðßþc s¡p xªp theo mµt trình tñ tâm lý tñ nhiên phän b¤t thi®n. "TÕi sao có th¬ nói thª?" trß¾c tiên hãy thØ phân tích mµt quá trình cüa vi®c làm b¤t thi®n: Ví dø (i) khi nghe mµt ng߶i nói 'm¥y là ð° chó', (ii) ta s¨ suy nghî: 'm¥y' tÑc là nói v« mình 'là' chï mµt sñ so sánh và 'ð° chó' là mµt ð¯i tßþng thuµc ðÆng c¤p hèn hÕ, ta li«n kªt lu§n 'nó chØi mình' (iv) và cung tay ðánh mµt cái th§t mÕnh (iii) v¾i chü tâm trä ðüa ðích ðáng r°i bö ði. KÏ thñc nhæng vi®c trên xäy ra ch¾p nhoáng, nhanh ðªn ðµ chính ta cûng không nh§n ra k¸p nhæng bß¾c tiªn cüa di­n biªn trên, vì sao? Vì nó thuµc áp nghi®p và ån sâu trong ti«m thÑc cüa ta và không mµt ai dÕy bäo nó vçn phát kh·i. Nhßng chßa hªt; (v) khi v« nhà ta lÕi h°i tß·ng t¤t cä sñ vi®c, sñ gi§n tÑc lÕi ðªn và ðßþc tiªp n¯i b¢ng sñ hä hê và (vi) kªt thúc b¢ng ý nghî 'ta ðã cho nó mµt bài h÷c ðích ðáng, ch¡c s¨ không dám tái phÕm ðâu'.

Bây gi¶ xin so sánh v¾i quá trình tu t§p: (i) khi nghe dÕy v« giáo lý, (ii) tß duy v« giáo lý, (iii) phát tâm thñc hành giáo lý, (iv) kh·i sñ tu t§p, (v) tùy hÖ sñ tu t§p và (vi) h°i hß¾ng công ðÑc.

(i) và (ii) chúng ta ðã bàn, khi nghe giäng v« kh± ðª thì chúng ta phäi phân tích cho kÛ lßÞng kh± ðª th§t sñ nhß thª nào, chúng ta phäi hi¬u sâu xa v« bát kh±, v« tam ð° v.v. ðây gi¯ng nhß vi®c nghe m¡ng và phân tích l¶i m¡ng, nhßng vì nó thuµc thi®n nghi®p nên th§t không d­ dàng khi ta thñc hi®n chúng.

(iii) phát tâm thì tùy theo cån tánh cüa t×ng ng߶i, vi®c phát tâm là vi®c thiªt yªu trß¾c khi kh·i sñ mµt th¶i khóa, gi¯ng nhß trß¾c khi ði ðâu chúng ta phäi biªt n½i mình mu¯n ðªn v§y. Nhæng ng߶i c¥u tái sanh t¯t ð©p nhân thiên cho ð¶i sau là hÕng phát tâm th¤p. C¥u thoát ly sanh tØ luân h°i trø vào niªt bàn t¸ch di®t là hÕng ng߶i phát tâm b§c trung. Là ng߶i phát tâm rµng l¾n ta phäi c¥u ðÕt ðßþc quä v¸ Ph§t ð¬ có ðü khä nång cÑu ðµ muôn loài chúng sanh, nhæng hæu tình ðã thay nhau làm cha m© anh em ta trong nhi«u ð¶i nhi«u kiªp.

(iv) Kh·i sñ tu t§p: trß¾c khi tu t§p bÕn nên quán tß·ng (hay tß·ng tßþng, nªu bÕn không có kinh nghi®m quán) cha m© bÕn ng°i bên phäi và trái bÕn, anh em thân b¢ng quyªn thuµc sau lßng, kë mình ghét nh¤t ng°i trß¾c m£t và t¤t cä chúng sanh vây quanh mình. Ta và t¤t cä m÷i ng߶i ð°ng tu t§p nhß nhau, cùng ðßþc lþi lÕc nhß nhau, ðây cûng là mµt hình thÑc h°i hß¾ng r°i ðó. Ngoài ra nó còn là mµt sñ kªt duyên rµng l¾n v¾i chúng sanh, ð¬ khi ta thành ðÕt h÷ d­ dàng làm ð¯i tßþng cho ta hóa ðµ.

(v) Tùy hÖ sñ tu t§p: Khi nói v« tùy hÖ ta th߶ng nghî ðªn vi®c tùy hÖ ng߶i khác, nhßng th§t không phäi ð¯i v¾i chính mình, nªu bÕn không tñ tùy hÖ phäi không? Th§t sñ tùy hÖ v¾i ng߶i khác r¤t là khó làm nhßng lÕi mang ðßþc nhi«u công ðÑc. Nªu bÕn tùy hÖ v¾i ng߶i có trình ðµ tu t§p kém h½n thì s¨ ðßþc công ðÑc s¤p ðôi ng߶i ¤y ðßþc. V¾i ng߶i cao h½n thì chï ðßþc b¢ng nØa mà thôi. Tuy v§y ðây cûng là mµt phép tu vô cùng nh© nhàng, không t¯n chút công sÑc mà vçn ðem lÕi phß¾c báo, th§t u±ng phí nªu bÕn không thñc hành. Còn thª nào là tùy hÖ v¾i chính mình, ðó là vi®c kh·i tâm vui m×ng sau mµt th¶i khóa tu t§p, nhßng nên biªt r¢ng, s· dî mình hoàn t¤t công phu chính là nh¶ vào sñ gia trì cüa b§c th¥y và chß Ph§t, nên không có gì ð¬ tñ cao cä. Vi®c tùy hÖ này cûng gi¯ng nhß vi®c h°i tß·ng lÕi sñ ki®n sau khi ta ðã ðánh kë chØi mình.

(vi) H°i hß¾ng là ph¥n quan tr÷ng cüa mµt th¶i khóa. Dân ta th߶ng hay trách ng߶i này ng߶i n÷ ån · không có h§u, thì chính vi®c h°i hß¾ng này là cái h§u mà ta c¥n phäi có khi tu t§p. H°i hß¾ng còn giúp ta tång trß·ng công ðÑc ðã ðÕt và bäo v® chúng khöi b¸ hüy hoÕi. H°i hß¾ng cûng gi¯ng nhß vi®c l§p lÕi nguy®n v÷ng cüa ta trong sñ phát tâm và ðßþc chia làm ba hÕng nhß trên. T¯t nh¤t là bÕn nên h°i hß¾ng công ðÑc cho sñ giäi thoát giác ngµ cüa mình và ng߶i.

"Nªu ta có ðßþc tâm kính tr÷ng v¾i mµt ni«m tin sâu xa thì sñ tu t§p cüa ta s¨ mang ðªn kªt quä mµt cách mau chóng". Kinh Hoa Nghiêm dÕy "Ni«m tin là m© các công ðÑc". Nhßng tin ðây không phäi tin mù m¶ mà là tin vào l¶i dÕy cüa v¸ th¥y, ng߶i thay Ph§t ð¬ ðßa ta vào giác ngµ, tin l¶i dÕy ¤y thñc sñ có công nång to l¾n. V¾i lòng kính tr÷ng v¸ th¥y ta s¨ tr÷ng pháp th¥y trao và không sao lãng tu t§p chúng, chính sñ tinh t¤n hành trì ðó s¨ mang lÕi kªt quä. Trong m§t tông các công phu tu t§p ð«u ðòi höi có sñ gia trì cüa v¸ th¥y, nªu ta có tâm ch¯ng trái v¸ th¥y hay không tri®t ð¬ tuân theo sñ hß¾ng dçn thì kªt quä ta chï thäm bÕi ê h«. Tôi cûng biªt có nhæng v¸ ban ð¥u phát tín tâm vô cùng dõng mãnh v¾i mµt tr߶ng phái hay phép tu nào ðó, nhßng vì không tuân thü ði«u dÕy bäo cüa v¸ th¥y hß¾ng dçn mà r¯t cuµc th¯i th¤t r¤t nhi«u trong v¤n ð« tu t§p. Theo tinh th¥n Ph§t Giáo Tây TÕng thì hành giä th߶ng l¤y s¯ lßþng t¯i thi¬u mµt tråm ngàn (100,000) l¥n cho m²i nghi l­ làm chu¦n. Hi®n nay mµt s¯ v¸ có khuynh hß¾nng cho r¢ng ðó là mê tín và quá ¤u trî. Th§t là lÕ, khi tôi nh§n th¤y th߶ng các v¸ ¤y có hai khuynh hß¾ng ð¬ suy nghî v« l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t, ð¯i v¾i các pháp tu cüa ðÑc Ph§t h÷ th߶ng nhìn r¤t phóng khoáng, nhìn ðü m÷i thÑ bi¬u tßþng, ¦n nghîa sau các bài kinh ð¬ ðßa ðªn kªt lu§n r¤t tuy®t là ðÕo Ph§t vô cùng cao siêu, hành giä tu Ph§t không c¥n phäi kh± công möi m®t lÕy dài hay ng°i thi«n ni®m Ph§t liên tøc, mà có th¬ tu t§p ngay cä khi ån, khi ngü, th§m chí trong khi u¯ng trà, nói nhäm v.v. trong khi ðó thì ð¯i v¾i gi¾i lu§t h÷ lÕi nhìn r¤t h©p, nh¤t là gi¾i thÑ nåm v« u¯ng rßþu thì h÷ ð¸nh nghîa s¯ng sßþng, Ph§t chï c¤m rßþu còn bia, thu¯c lá thì ta tha h° hß·ng thø; v« gi¾i tà dâm thì Ph§t chï c¤m ngoÕi tình chÑ ðâu c¤m coi phim dâm, ð÷c sách dâm, v.v. Nhæng lu§n ði®u h÷c Ph§t nhß thª th§t ra chï thöa mãn cho cái tñ ngã, nh© nhàng thân th¬ mình mà thôi, chÑ không bao gi¶ ðßa ðªn giác ngµ giäi thoát cä.

"D߶ng nhß nhæng ng߶i th§t tâm tu t§p không bao gi¶ phäi b¸ lo l¡ng nhi«u vì thiªu phß½ng ti®n sinh s¯ng. BÕn à, døc v÷ng s¨ không bao gi¶ ðßþc thöa mãn, gi¯ng nhß vi®c bÕn u¯ng nß¾c mu¯i, hãy s¯ng trong sñ biªt ðü". Th§t v§y, tôi chßa t×ng møc kích mµt v¸ tu sî nào phäi ch§t v§t trong vi®c lo tìm miªng ån h¢ng ngày cä. Nªu c¥n thì chï c¥n ti«n ð¬ mua mµt miªng ð¤t l¾n, xây chùa to, s¡m thêm chiªc xe, tÕo thêm cái máy v.v. nói chung là chï ch§t v§t khi phäi lao vào ð¶i s¯ng tiªp c§n thª tøc, chÕy theo nhu c¥u ph§t tØ mà thôi. Nghî cûng lÕ, mµt tu sî chï lo tu thì b¸ lên án là bö bê vi®c ðÕo, không lo hß¾ng dçn ph§t tØ, chï có mµt s¯ ít ng߶i thông cäm; trong khi ðó nªu lo Ph§t sñ t± chÑc l­ lÕc, tÕo chùa l§p tháp thì cûng b¸ không ít ng߶i chï trích, tu sî gì tham, làm chi to l¾n, th§t hao t¯n v.v. và v.v. Ði nhi«u n½i, th¤y nhi«u truy«n th¯ng tôi cäm th¤y vô cùng bu°n cho Ph§t Giáo Vi®t Nam không có l¤y mµt công trình to l¾n ð¬ "g÷i là" v¾i thª gi¾i. Nß¾c nào cûng có chùa to, tßþng Ph§t l¾n, duy chï có dân Vi®t Nam là lên án các th¥y, sao lÕi tÕo chùa chi phí v§y!!! Thª thì ph§t tØ không nên than r¢n khi th¤y mµt tu sî chï lo tu t§p không màng Ph§t sñ, và cûng không ðßþc kêu ca khi g£p mµt th¥y lo xây chùa dñng tßþng. — Tây TÕng, khi th¤y mµt th¥y xây chùa nhö ph§t tØ luôn ngÕc nhiên và trách sao xây chi nhö v§y! Chï có dân ta thì ngßþc lÕi. Có phäi vì nß¾c ta tri«n miên loÕn lÕc, ng߶i dân chï ð¥u t¡t m£t t¯i lo vi®c sinh nhai nên không th¤y ðßþc cái hùng vî cüa núi non bi¬n cä, nên làm gì cûng nho nhö mà thôi? Còn dân Tây TÕng tuy nghèo nhßng · trên nóc cüa ð¸a c¥u nên có t¥m nhìn to tát h½n không? Nªu so ra dân Tây TÕng nghèo h½n dân Vi®t Nam nhi«u nhßng chùa h÷ không có cái nào nhö nhß các chùa Vi®t Nam cä! Chúng ta nên l¤y ðó làm mµt t¤m gß½ng. Tr· lÕi l¶i dÕy cüa ngài Atisa. Trong ðoÕn này ngài hß¾ng v« các v¸ tu giäi thoát, mµt m£t ngài tr¤n an v« v¤n ð« sinh nhai, m£t khác ngài lÕi dÕy biªt ðü. Døc v÷ng nhß c½n khát, thöa mãn døc v÷ng nhß u¯ng nß¾c mu¯i! Nguy­n Công TrÑ cûng t×ng nói: "biªt ðü li«n ðü, mong ðü thì ðªn bao gi¶ m¾i ðü? Biªt nhàn, li«n nhàn, mong nhàn thì ðªn bao gi¶ m¾i nhàn". Thª là ð¯i v¾i mµt v¸ tìm c¥u giäi thoát v« ngoÕi duyên phäi c¡t ðÑt t¤t cä buµc ràn, b¸n r¸n, lo l¡ng ðü thiªu b¢ng cách d×ng lÕi các mong c¥u v§t ch¤t.

ÐoÕn 5: "hãy k«m chª các tâm c¯ng cao ngã mÕn, kiêu hãnh và tâng b¯c; hãy hòa nhã và s¯ng theo gi¾i lu§t". Ðã tÕo ðßþc ngoÕi cänh, còn phäi tÕo nµi duyên, ðó là dÑt các tâm b¤t thi®n, tr· v« v¾i l¯i s¯ng khiêm cung nh© nhàng cüa gi¾i lu§t. Chï vi®c giæ gi¾i m¾i có th¬ ðßa tâm ta vào các l¯i thi®n mà thôi. Ngoài xã hµi pháp lu§t ngån ta s¯ng ð¶i phi ðÕo ðÑc, thì trong ðÕo gi¾i lu§t giæ ta không r½i vào l¯i s¯ng phi ðÕo hÕnh. "ngay cä nhæng vi®c làm ðßþc g÷i là phß¾c thi®n cûng là mµt chß¾ng duyên trên con ð߶ng tu t§p vì v§y hãy tiªt chª chúng". L¶i dÕy này thoáng nghe có vë phi lý nhßng nó ðßþc th¯t ra b·i mµt v¸ tu chÑng ð¥y kinh nghi®m trên ð߶ng hành ðÕo, làm ta phäi xét lÕi giá tr¸ cüa câu vån. Chúng ta c¥n nên nh¾ là t¤t cä nhæng gì ngài ðang nói n½i ðây là nói v¾i ng߶i mu¯n tu røc, tu cho ðÕt ðÕo m¾i thôi và mu¯n thª thì ta phäi lìa xa t¤t cä các b§n rµn h¢ng ngày, ngay cä nhæng vi®c làm ðßþc coi là phß¾c thi®n ði chång næa. Khi lao ð¥u vào các công tác t× thi®n xã hµi thì gián tiªp ho£c trñc tiªp chúng ta cûng phäi va chÕm v¾i cuµc ð¶i và các änh hß·ng cüa chúng, kª ðó là bao nhiêu chß¾ng duyên kéo ðªn. Chß¾ng duyên ðây là gì? Ðó là danh và lþi. Theo ng߶i ð¶i thì danh và lþi là nhæng thành công trong ð¶i s¯ng, nhßng ð¯i v¾i ng߶i tu hÕnh thoát ly thì nó nhß nhæng "viên ðá nh÷n" trên ð߶ng ði, "nhß nanh vu¯t cüa ma vß½ng" lúc nào cûng chñc xé tan cuµc ð¶i mµt ng߶i tu. Dân ta có câu "m§t ng÷t chªt ru°i" thì ðây ngài Atisa cûng cänh tïnh ta b¢ng câu: "nhæng l¶i khen t£ng và ca tøng r¤t d­ ðßa ta vào con ð߶ng l¥m lçn". Quä thª, khi ta chÕy theo chúng và khao khát chúng thì ta s¨ không ði theo quy lu§t kh¡c kh± cüa ng߶i tu næa mà hß¾ng v« nhæng vi®c làm mà thª gian quy ngßÞng. Còn nªu chúng ta ðßþc khen t£ng qua vi®c tu t§p mà chúng ta cäm th¤y thích thú thì døng tâm cüa chúng ta trong các th¶i khóa s¨ b¸ l®ch lÕc và d¥u ta có ð÷c tøng gì ði næa cûng tr· thành sñ h°i hß¾ng cho nhæng l¶i khen mà thôi. Ðây là mµt trong bát phong mà nhà Ph§t th߶ng hay nh¡c ðªn, ðó là tám ði«u d­ làm lòng ta xáo ðµng. Tám ði«u này c¥n ðßþc ðón nh§n mµt cách vô cùng c¦n tr÷ng và ð×ng bao gi¶ ð¬ chúng tác ðµng lên tâm ta mµt cách vô ý thÑc. Khi ðó thì ð¸nh lñc m¾i khä dî phát sanh, sñ tu thi«n m¾i mong tiªn bµ. Tôi nh¾ ngày m¾i vào chùa th¥y tôi có dÕy: "khi nh§n mµt l¶i khen hay mµt câu chê, thì ch¾ vµi m×ng hay bu°n. Ta phäi c¥n xét lÕi chúng. Nªu ðó là nhæng l¶i chánh ðáng thì ta nên phát huy vi®c làm mà do ðó ta ðßþc khen b¢ng tâm bình thän và d©p bö vi®c làm mà do ðó ta b¸ trách. Nªu không phäi là nhæng hành vi cüa ta mà lÕi ðßþc khen hay b¸ chê thì chÆng có gì ð¬ th¡c m¡c cä, vì nó chÆng ån nh§p chi v¾i mình". Trong nhæng tháng ngày t§p tu cüa tôi, nh¶ vào ðó mà tôi ðã vßþt qua mµt s¯ cÕm bçy ðáng k¬.

ÐoÕn 6: "Ngay cä ni«m vui, tài sän và h÷ hàng, t¤t cä hi®n hæu n½i ðây, cûng chï là cüa phút ch¯c; hãy quay lßng lÕi v¾i chúng. Tß½ng lai dài h½n hi®n tÕi, hãy tích lûy gia tài cho cuµc hành trình dài trß¾c m¡t". Câu ð¥u ngài Atisa ðã nh¡c ta v« sñ vô th߶ng cüa thª gi¾i v§t ch¤t và tình cäm, vì chúng là vô th߶ng nên chúng ta không nên ch¤p thü, hành ðµng này ðßþc ngài mô tä qua hình änh quay lßng lÕi. Trong ðoÕn sau ngài lÕi khuyên tích lûy cho cuµc hành trình dài trß¾c m¡t. Ðß½ng nhiên nhæng gì chúng ta c¥n tích lûy phäi ðßþc hi¬u là không thuµc v« v§t ch¤t và tình cäm r°i. Thª thì nó phäi thuµc v« tâm linh cao thßþng hay nói khác ði nó chính là vi®c tu t§p công ðÑc mà ngài ðã dÕy bên trên. Có l¨ mµt s¯ thi«n sinh s¨ th¡c m¡c: "ði«u này d߶ng nhß ch¯ng trái v¾i l¶i dÕy 'quá khÑ ðã qua không nu¯i tiªc. Tß½ng lai chßa ðªn ch¾ truy tìm. Hãy s¯ng tînh thÑc trong hi®n tÕi'." Xin thßa hoàn toàn không. S¯ng tïnh thÑc trong hi®n tÕi chính là vi®c tu t§p công ðÑc v§y, dî nhiên tïnh thÑc · ðây phäi luôn có sñ song hành cüa B° Ы Tâm. Mµt sñ tïnh thÑc thiªu b° ð« tâm là sñ tïnh thÑc cüa ngoÕi ðÕo không phäi cüa ðÕo Ph§t! "nên biªt mµt khi ta ra ði thì phäi bö lÕi t¤t cä và không th¬ thay ð±i gì næa, hãy ð×ng vß¾ng m¡c vào mµt thÑ gì. Hãy tu t§p lòng t× bi v¾i nhæng ng߶i th¤p h½n bÕn, ð×ng bö m£c và lång mÕ h÷ næa". Hai câu này ngài lÕi ði sâu vào phß½ng pháp tu t§p. Ta phäi tu gì? ThÑ nh¤t là xä, thÑ hai là t× bi và thÑ ba là hoan hÖ. Ðây chính là phép tu mà ta quen g÷i là b¯n tâm vô lßþng: T×, Bi, HÖ và Xä. Nhæng tâm này vô cùng quan tr÷ng trên con ð߶ng giäi thoát, nó giúp ta có ðßþc nhæng công ðÑc c¥n thiªt ð¬ làm hành trang cho con ð߶ng tß½ng lai dài ba vô lßþng a tång kÏ kiªp trß¾c m¡t ð¬ có th¬ bß¾c lên quä v¸ Ph§t t¯i cao.

ÐoÕn 7: "Ð×ng bao gi¶ thiên v¸ ð¬ tâm mu¯n chiªn th¡ng kë thù và thß½ng yêu ng߶i thân có th¬ kh·i lên". Nªu mu¯n ðÕt ðßþc cänh gi¾i b¤t nh¸, ðÕt ðßþc kiªn ngµ v« tánh Không thì chúng ta phäi bö ði m÷i phân bi®t, mà cái phân bi®t tr¥m tr÷ng nh¤t mà trong chúng ta ai cûng canh cánh chính là thân và thù, hay thân và s½ cûng thª thôi. Сm mình trong sinh tØ vô minh chúng ta không có ðü trí tu® ð¬ phán xét quá trình sinh di®t, nên không th¬ biªt r¢ng ng߶i thân nh¤t cüa mình hôm nay có phäi là kë tØ thù cüa mình trong mµt ð¶i quá khÑ, và ng߶i thù cüa mình bây gi¶ có phäi là cha hay m© mình · ð¶i trß¾c hay không? Thª thì l¤y gì ð¬ quyªt ðoán mµt ng߶i là thân hay thù, ngÕn ngæ Vi®t Nam có câu: "không oan trái b¤t thành phu phø". Thª thì cái nguyên t¯ chính ð¬ tr· thành kë thân nh¤t (vþ ch°ng) chính là oan trái v§y! "Ð×ng ganh tÜ v¾i nhæng ng߶i giöi h½n bÕn; thay vào ðó, hãy tôn tr÷ng h÷ và c¯ g¡ng h÷c höi ð¬ b¢ng h÷". Trong xã hµi ngày nay có biªt bao nhiêu thäm cänh xäy ra chï vì lòng ganh tÜ tranh ch¤p. T¤t cä chï vì không phát ðßþc mµt tâm cao thßþng, tâm cüa ng߶i tu phäi trong sáng không nên ð¬ b¸ ð¥u ðµc b·i lòng ganh tÜ. Ganh tÜ gi¯ng nhß mµt chiªc rång sâu, lúc nào cûng âm Ö ðau mà chÆng giúp ta ðßþc tích sñ gì cä. T¯t nh¤t là nên nh± quách nó ði. Cái tâm chính ðáng khi ta nh§n ra mµt ng߶i giöi h½n, mà ngài Atisa dÕy · ðây, chính là tâm tôn tr÷ng, t× vi®c tôn tr÷ng ta s¨ c¯ g¡ng ð¬ ðÕt ðßþc trình ðµ cüa ng߶i mà ta tôn tr÷ng mµt cách nh© nhàng không ðau nhÑc ê ¦m. Vi®c bö sñ ganh tÜ không phäi d­ làm, và mu¯n ðßþc nhß thª thì ta phäi thñc hành l¶i dÕy nhß sau: "Ð×ng tìm nhæng l²i l¥m n½i ng߶i, hãy tìm l²i n½i chính bÕn và xóa bö chúng gi¯ng nhß n£n nhæng máu ðµc ra khöi vªt thß½ng". Quä v§y, nªu ta không tìm l²i ng߶i, thì sñ ganh tÜ cüa chúng ta b²ng m¤t ð¯i tßþng, vì hành vi cüa ganh tÜ chính là tìm l²i. Ðã m¤t ð¯i tßþng bên ngoài thì ta phäi quay vào chính bän thân mình, b¢ng t¤t cä nång lßþng mà ta có th¬ dùng ð¬ tìm l²i n½i ng߶i, ta dùng nó ð¬ xét tâm ta. Khi ðó ta s¨ có ðßþc mµt cái nhìn xác ðáng v« nhæng l²i mà ta c¥n phäi cäi thi®n, n½i chính mình. Khi t¤t cä ác t§p khí ðßþc d©p bö thì thi®n t§p khí s¨ phát sanh và ngày kiªn ðÕo không còn xa næa.

ÐoÕn 8: "Ð×ng nghî t¯t v« chính mình, hãy nghî ðªn ði«u t¯t cüa ng߶i và tñ nghî mình phäi phø vø t¤t cä. Hãy biªt r¢ng m÷i ng߶i ð«u là cha m© mình và thß½ng h÷ nhß con mình." Tuy mÕch vån không thay ð±i và ta d߶ng nhß th¤y ngài Atisa tiªp tøc dÕy v« cách v§n hành tâm b¢ng cách không nhæng d©p bö nhæng tß tß·ng x¤u v« ng߶i mà còn phäi suy tß v« các ði«u t¯t cüa ng߶i, tuy nhiên trong ðoÕn này chÑa ðñng mµt sñ chuy¬n mình quan tr÷ng trong phép tu. T× ð¥u ðªn cu¯i ðoÕn VII ngài ðã dÕy ta nhæng phß½ng pháp ði«u tâm ð¬ xu¤t thª, chính bây gi¶ là giai ðoÕn tr· lÕi nh§p thª: phäi phøc vø t¤t cä! Chính tâm phøc vø t¤t cä m÷i ng߶i, là tâm cüa các b§c nh§p thª. Ь có th¬ phøc vø m÷i ng߶i mµt cách ðúng ð¡n ta phäi xem h÷ nhß cha m© mình, vì t× ðó ta s¨ có mµt tâm kính tr÷ng m÷i ng߶i mµt cách tuy®t ð¯i. Kính tr÷ng không cûng chßa ðü, ta phäi thß½ng yêu h÷ nhß con mình, th§t vô cùng thâm thúy vì cha m© thì ta kính tr÷ng nhßng d¥u có thß½ng yêu cûng không bao gi¶ b¢ng ta yêu thß½ng chính con cüa mình. Ðây là mµt sñ khéo léo trong v¤n ð« ði«u tâm, chúng ta phäi biªt cách ði«u hòa hai tâm trên ð¬ có ðßþc mµt tß cách ðúng ð¡n, khi tiªp c§n v¾i m÷i ng߶i. Tâm kính tr÷ng hay thß½ng yêu ð½n thu¥n d­ ðßa ðªn nhæng trÕng thái l®ch lÕc cüa tâm. Trong truy«n th¯ng Tây TÕng có hai pháp môn ð¬ phát tri¬n tâm B° Ы: mµt do chính ngài Shantideva và mµt do ngài Atisa phát tri¬n. Ngài Shantideva dÕy: "nªu mu¯n phát tâm b° ð« dõng mãnh ta phäi thñc hành phép thay ð±i cß½ng v¸ v¾i ng߶i", có nghîa là khi th¤y mµt ng߶i ðau kh± thì ta phát nguy®n nh§n l¤y sñ kh± cüa ng߶i ðó và quán tß·ng sñ kh± ¤y n½i trên chính bän thân ta, khi thành tñu thì ta s¨ ðßþc mµt sñ chÑng ngµ v« cái kh± mµt cách mÕnh m¨ nên tâm c¥u giäi thoát cüa ta cûng do ðó mà phát kh·i không ng×ng, ý nghîa thÑ hai là khi chính bän thân ta ðau kh± thì ta phäi phát nguy®n nh§n lãnh nhæng ðau kh± cùng loÕi ¤y cüa t¤t cä chúng sanh, t× ðây v« sau chï mình ta ch¸u kh± ¤y mà không chúng sanh nào phäi lãnh ch¸u kh± tß½ng tñ cä. Riêng ngài Atisa dÕy: "cách phát b° ð« tâm có sáu b§c: xem chúng sanh nhß cha m©, th߶ng nghî ðªn công lao sanh dßÞng cüa cha m©, phát lòng mong c¥u ð«n ðáp công ½n ðó, qua tâm t×, tâm bi và nh§n lãnh tr÷ng trách tu t§p thành Ph§t ð¬ giúp chúng sanh tÑc cha m© mình trong nhi«u ð¶i, nhi«u kiªp thoát kh± ðau". Hai pháp môn này khi vào Tây TÕng ðã ðßþc dung hþp và áp døng nhß mµt pháp môn. "Hãy luôn nói sñ th§t mà không gi§n dæ, luôn luôn v¾i tâm thß½ng mªn và nø c߶i trên môi. Nói nhi«u ði«u thiªu liên h® s¨ ðßa ðªn sai l¥m, hãy biªt khi nào là nói ðü và nói trong sñ tiªt chª". Quä nhiên ngài Atisa nhß mµt bà m© hi«n chu ðáo, khi nghî ðªn vi®c tiªp xúc v¾i ð¶i ngài li«n nghî ngay ðªn v¤n ð« giao tiªp, vi®c quan tr÷ng nh¤t trong giao tª h¢ng ngày chính là ngôn ngæ. Vì thª mà ngài li«n dÕy phäi nói sñ th§t, nhßng vì sñ th§t th߶ng m¤t lòng và d­ gây chia r¨, nên ta phäi bi¬u lµ mµt tâm thß½ng yêu tuy®t ð¯i trong khi nói, chính tâm thß½ng yêu này s¨ làm giäm ði cái v¸ ð¡ng cüa sñ th§t. Không nhæng phäi nói sñ th§t mà ta còn phäi biªt tiªt chª trong l¶i nói. L¶i nói ra khó l¤y lÕi, ðó là mµt ði«u hi¬n nhiên mà bà m© Vi®t Nam nào cûng dÕy con mình, hãy u¯n lßÞi bäy l¥n trß¾c khi nói v.v.

ÐoÕn 9 : "Nhæng vi®c làm không c¥n thiªt s¨ làm gián ðoÕn công phu tu t§p cüa bÕn, hãy bö qua bên t¤t cä các công vi®c không ðßa ðªn kªt quä phát tri¬n tâm linh. Ð×ng tham tiªc nhæng vi®c làm vô b± không mang mµt sñ tinh túy nào cä, chúng chï là nhæng trò trói buµc vô nghîa". Tuy ðã biªt là phäi phøc vø cho ð¶i, nhßng ng߶i tu vçn phäi ch÷n cho mình mµt l¯i s¯ng thích hþp và phäi biªt nhæng vi®c làm nào là có lþi và nhæng vi®c làm nào là có hÕi, n½i ðây ngài Atisa ðßa ra mµt tiêu chu¦n cho ta noi theo, nhæng vi®c làm ðßþc coi là có hÕi chính là các vi®c, làm gián ðoÕn công phu tu t§p và không ðßa ðªn kªt quä phát tri¬n tâm linh. Mµt khi ðã d¤n thân vào phøc vø xã hµi thì ta phäi ðß½ng ð¥u v¾i hàng ngàn công vi®c và ði«u dî nhiên là chúng ta d­ b¸ vß¾ng m¡c, vì thª ngài Atisa khuyên không nên luyªn tiªc. Có l¨ vì lý do này mà trong truy«n th¯ng cüa tr߶ng phái Gelug (ta quen g÷i là phái mû vàng) các v¸ trø trì chï làm vi®c trong nh®m kÏ ba ho£c nåm nåm, các v¸ tri chúng chï nh§n nhi®m kÏ mµt nåm mà thôi. "T¯t nh¤t là bÕn t× bö sñ kÏ v÷ng vì không có gì xäy ra theo ý mu¯n cüa bÕn ðâu, mà ðßþc quyªt ð¸nh b·i nhæng nghi®p quá khÑ lâu xa. Này! Nªu bÕn tñ khoác cho mình mµt chiªc vö thánh nhân thì chÆng khác nào bÕn ðã chªt; ð×ng nên thü ðoÕn ranh ma, hãy thành th§t". Càng ð÷c nhæng l¶i dÕy cüa ngài Atisa tôi càng cäm nh§n ðßþc cái trí tu® siêu vi®t cüa ngài trong sñ hi¬u biªt v« tâm lý con ng߶i, các nhà tâm lý h÷c tây phß½ng so v¾i ngài cûng gi¯ng nhß ánh sáng cüa ðom ðóm ðem so v¾i ánh m£t tr¶i giæa trßa! Con ng߶i bao gi¶ cûng kÏ v÷ng, nh¤t là khi lao ð¥u vào vi®c làm thì lÕi càng nuôi nhi«u kÏ v÷ng h½n bao gi¶ hªt, chính ðôi khi nhæng ng߶i h÷c giä Ph§t Giáo cûng quên ði cái lý nhân duyên cüa ðÑc Ph§t trong công vi®c h¢ng ngày, và vì không nh¾ và không th¤u tri®t cái lý ¤y mà ta ði tìm nhæng nguyên nhân cho sñ th¤t bÕi trong nhæng ng߶i chung quanh, hay trong chính bän thân ta mà quên ði cái nguyên t¯ sâu xa. Tuy thª không phäi ta chï ð± cho quá khÑ mà không lo tích cñc cäi thi®n các duyên hi®n tÕi, trong Ph§t Giáo không có cái gì là c¯ ð¸nh và không biªn ð±i cä, vì thª chính nghi®p quá khÑ cûng có th¬ thay ð±i tùy theo sñ tu t§p cüa m²i ng߶i. Ðây chính là mµt sñ khác bi®t quan tr÷ng giæa Ph§t Giáo và Hindu giáo. Nhi«u ng߶i cho r¢ng ðÑc Ph§t chính là mµt nhà cäi cách ðÕo Hindu, nªu nhìn t× quan ði¬m giáo lý cüa ðÑc Ph§t thì ta th¤y có nhæng ði¬m tß½ng ð°ng v¾i Hindu, tuy nhiên chúng ta cûng phäi nh§n rõ nhæng gì khác bi®t, và chính nhæng sñ d¸ bi®t ðó là ði¬m son cüa Ph§t Giáo. Cu¯i ðoÕn này ngài Atisa còn cänh cáo mµt cách thÆng th¡n ð¯i v¾i nhæng ng߶i tu nh§p thª, mµt l²i l¥m mà nhi«u ng߶i v¤p phäi chính là tñ khoác cho mình mµt cái vö thánh thi®n. Ðây là mµt vi®c làm vô cùng tai hÕi và mang ð¥y tính phá hoÕi cho công phu tu t§p. Trong kinh Lång Nghiêm ðÑc Ph§t cûng ðã nói r¤t nhi«u v« các hi®n tßþng ma vß½ng cám d² và ban cho ta nhæng quy«n nång mà ta kÏ v÷ng ð¬ r°i ðßa ta sâu vào con ð߶ng ác nghi®p. — ðây ngài Atisa dùng hình änh cüa mµt ng߶i chªt ð¬ dø cho mµt ng߶i khoác vào mình danh hi®u thánh nhân, mµt ng߶i chªt hoÕt ðµng trong ð¶i, nªu không phäi là ma thì là gì? Và mµt ng߶i chªt thì làm sao có ðü nhæng nhân t¯ c¥n thiªt ð¬ tu t§p næa? Vì v§y chúng ta c¥n phäi nên thành th§t, mà ði«u quan tr÷ng nh¤t chính là tñ thành th§t v¾i mình.

ÐoÕn 10: "nhæng sß¾ng vui và ðau kh± cüa bÕn trong hi®n tÕi chính là kªt quä cüa nhæng nghi®p trong quá khÑ, ð×ng nên trách ai cä. M÷i sñ an lÕc có ðßþc chính do th¥y bÕn ðã gia trì, hãy ð«n ðáp ½n ðó". Ngài Atisa ðßþc n±i danh là ông th¥y nhân duyên, quä nhiên không phäi chï là mµt hß danh. Trong t¤t cä các bän vån cüa ngài, ngài luôn nh¤n mÕnh v« nhân quä và trong các dã sØ cüa Tây TÕng có nhi«u câu chuy®n cho th¤y ngài Atisa th¤u rõ sñ v§n hành cüa nhân quä mµt cách r¯t ráo vô cùng. L¶i ngài dÕy trong ðoÕn này cûng không ngoài vi®c nh¡c nh· ta v¤n ð« nhân quä và cüng c¯ ni«m tin ð¯i v¾i bän thân cûng nhß ð¯i v¾i b§c th¥y. Trong Ph§t Giáo Tây TÕng b§c th¥y ðóng mµt vài trò vô cùng quan tr÷ng và là nhân t¯ mÕnh nh¤t ð¬ ðßa ta ðªn giác ngµ giäi thoát. Nhß trß¾c ðã nói, trong phép tu cüa m§t tông có phép hành trì g÷i là "ðÕo sß du già", ðây là mµt pháp môn cån bän quan tr÷ng cho nhæng hành giä Kim Cang.

"Khi nào bÕn chßa thu¥n thøc thì bÕn không th¬ hß¾ng dçn cho ai khác, hãy tñ tu t§p trß¾c tiên. Không có mµt trí tu® siêu vi®t bÕn không th¬ giúp gì cho ai, thª nên hãy c¯ g¡ng vßþt bñc ð¬ thành tñu chúng". Tuy ðoÕn này và ðoÕn trß¾c ngài Atisa hß¾ng dçn các cách ði«u tâm khi nh§p thª, ngài vçn còn ân c¥n nh¡c nh·, nhæng yªu t¯ c¥n thiªt nào mà mµt ng߶i nh§p thª c¥n có ð¬ vi®c làm cüa ng߶i ðó không phäi tr· thành vô b±. Mµt v¸ nh§p thª chï có th¬ giúp ðßþc cho ð¶i khi v¸ ¤y ðã thu¥n thuc trong các pháp tu t§p và ðÕt ðßþc mµt trí tu® siêu vi®t, chï khi ðó vi®c làm cüa v¸ ðó m¾i thñc thø là mµt vi®c làm lþi lÕc, b¢ng không thì ðâu khác gì ng߶i mù chï ð߶ng cho kë không có m¡t!

ÐoÕn 11: "Ðã biªt là bÕn s¨ bö lÕi t¤t cä cüa cäi mµt khi bÕn phäi ra ði, hãy thôi ð×ng gom góp chúng. Sñ phøc vø nhu c¥u bän thân bÕn s¨ không dçn ðªn ðâu cä, hãy nh§n ra giá tr¸ cüa gia tài phß¾c thi®n". — ðoÕn này ngài ði vào pháp môn hành trì cüa løc ðµ ba la m§t. Bß¾c ð¥u tiên là phäi thñc hành hÕnh hÖ xä, thñc hành hÕnh xä tÑc phäi làm vi®c b¯ thí, chính vi®c b¯ thí này là vi®c làm phß¾c thi®n mà ngài mu¯n nói ðªn. Trong các pháp tu t§p cüa b° tát ðÕo, b¯ thí ðßþc ðßa lên hàng ð¥u, ðây là mµt truy«n th¯ng mà ngay chính ðÑc Ph§t và chß v¸ t± sß trß¾c kia cûng ðã truy«n dÕy. Trong kinh Kim Cang ðÑc Ph§t dÕy r¤t rõ v« các tâm hành cüa mµt v¸ B° Tát khi làm vi®c b¯ thí, có nghîa là phäi hành phép b¯ thí v¾i tâm không ch¤p trß¾c, không ch¤p mình là ng߶i ban b¯, ng߶i nh§n là ng߶i ðßþc v§t và chính v§t ðßþc thí cûng không có thñc tß¾ng, hoàn toàn t¸ch m£c. "Hãy luôn luôn giæ gi¾i vì nó làm ð©p cuµc ð¶i và mang lÕi hÕnh phúc cho tß½ng lai." Sau sñ b¯ thí là phép tu gi¾i. Tu gi¾i chính là sñ giäi thoát cùng cñc và sñ tñ do t¯i th¡ng. Chï nhìn theo chi«u thi¬n c§n thôi thì sñ giæ gi¾i cûng ðã giúp ta không ði vào các ð߶ng tà hÕnh, tà ðÕo và vì v§y trên m£t pháp lý ta s¨ không b¸ nhà nß¾c b¡t b¾ và trên m£t tinh th¥n ta s¨ không b¸ các tâm trÕng h¯i h§n hay ray rÑc dày vò. Nhß thª thì gi¾i ðã mang lÕi cho ta sñ giäi thoát ðßþc hi¬u theo nghîa h©p r°i v§y, quä cüa sñ giæ gi¾i không chï gi¾i hÕn trong vi®c phøc vø xã hµi kiªn tÕo nhæng môi tr߶ng tß½i ð©p không thôi mà nó còn có änh hß·ng ðªn ð¶i v¸ lai. Trong các kinh th߶ng dÕy, ng߶i giæ gi¾i thì ð¶i sau có ðßþc thân hình ðoan chánh và oai nghi ðïnh ðÕt khiªn m÷i ng߶i phäi n¬ phøc, khi thân c§n. "Sân h§n phát tri¬n mÕnh m¨ trong ð¶i mÕt pháp vì v§y hãy trang b¸ b¢ng áo giáp nhçn nhøc và bình thän vô tß." ÐÑc Ph§t th߶ng dÕy, nh¤t ni®m sân tâm kh·i, bá vÕn chß¾ng môn khai, (mµt ý ni®m gi§n dæ kh·i lên trong tâm thì tiªp ðó muôn ngàn tµi l²i có th¬ ðßþc tÕo) h¢ng ngày theo dõi các tin tÑc thì ta th¤y gì? Chiªn tranh và chªt chóc. Chúng ta có th¬ nói, t¤t cä các thäm k¸ch ðó chính do lòng tham mà ra; ðúng, nhßng lòng tham ðó vì ðâu tác ðµng, chính vì sñ b¤t mãn, bát mãn qu¯c gia này xâm phÕm cß½ng th± cüa ta, b¤t mãn ng߶i hàng xóm này có nhi«u ti«n h½n ta, b¤t mãn cha m© dành sñ thß½ng yêu cho mµt ng߶i anh, ng߶i ch¸, ng߶i em nhi«u h½n ta v.v. và v.v. chính t¤t cä sñ b¤t mãn ¤y là sân, chæ Sân ðßþc viªt hoa, chï cho tâm gi§n dæ! Ngài Atisa dÕy ta phäi ð¯i lÕi chúng b¢ng chiªc áo giáp nhçn nhøc, vâng, chï có sñ nhçn nhøc m¾i chiªn th¡ng ðßþc sân tâm. Ngoài ra ta cûng phäi tu t§p tâm bình thän vô tß, tâm bình thän không phäi là tâm phó m£c, mà là tâm không thiên v¸, vì b§y nên g÷i nó là vô tß. Khi vô tß ta có th¬ nh§n ð¸nh các v¤n ð« mµt cách thiªt thñc h½n, chính xác h½n và th߶ng qua mµt khoäng cách xa. Chính khoäng cách ¤y tÕo cho ta c½ hµi phän Ñng mµt cách chính ch¡n không vµi vàng. Và th߶ng thì chính sñ trì hoãn cüa các phän Ñng s¨ làm d¸u ði tâm sân và ðôi khi còn d§p t¡t hÆn nó, nªu ta biªt v§n døng các l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t vào sñ suy tß. Thí dø khi b¸ môît ng߶i dùng g§y ðánh, nªu ta bình thän nh§n ð¸nh, thay vì l§p tÑc phän Ñng mµt cách gi§n dæ và ðánh lÕi, chúng ta s¨ höi mình phäi gi§n dæ v¾i cây g§y chång? Th§t là ng¾ ng¦n phäi không! Thª thì ta phäi gi§n ng߶i ðánh chång? Nªu phäi, thì ta phäi gi§n tâm sân cüa anh ta nhi«u h½n, vì chính tâm ¤y ðã xØ anh ta ðánh mình, vì thª ð¯i tßþng mà ta c¥n ðánh · ðây chính là tâm sân cüa anh ta. ÐÑc Ph§t ðã t×ng dÕy: "l¤y sân trä sân, sân không bao gi¶ dÑt, l¤y gi§n trä gi§n, gi§n s¨ không cùng, chï có tâm t× m¾i d§p t¡t ðßþc lØa sân mà thôi!" v§y cách ðánh duy nh¤t và hæu hi®u nh¤t vào tâm sân cüa ng߶i kia chính là lòng t× v§y.

ÐoÕn 12: "BÕn s¨ b¸ bö lÕi bên sau b·i bÕn l߶i biªng, hãy tinh t¤n lên nhß ng÷n lØa ðang cháy bùng. Cuµc s¯ng s¨ ch¤m dÑt bên l« cüa sñ xao lãng, gi¶ chính là giây phút ð¬ bÕn kh·i suy tß". Trong bài kinh công phu chi«u có ðoÕn "ðÕi chúng ðß½ng c¥n tinh t¤n, nhß cÑu ð¥u nhiên" (M÷i ng߶i nên chåm chï lên, nhß lØa ðang cháy trên ð¥u) sñ tìm ðªn giác ngµ giäi thoát ðßþc so sánh n½i ðây v¾i sñ kh¦n c¤p cüa vi®c d§p t¡t lØa ðang cháy trên ð¥u! Vì thª chúng ta phäi tinh t¤n không ng×ng nghï, ðªn khi nào ng÷n lØa sanh tØ ðang thiêu ð¯t trên ð¥u ðßþc d§p t¡t m¾i thôi. Tinh t¤n là Ba La M§t thÑ tß trong sáu phép tu chánh cüa hàng b° tát, và cûng là yªu t¯ quan tr÷ng trong vi®c phát b° ð« tâm. Khi nhìn th¤y sñ ðau kh± cüa các chúng sanh và phát nguy®n thành Ph§t th§t nhanh ð¬ có th¬ giäi thoát cho m÷i loài và ð¬ ðßþc nhß thª bÕn phäi th§t tinh t¤n. Trong kinh Pháp Hoa có nói ðÑc Ph§t Thích Ca và Di L£c phát tâm tu t§p cùng th¶i, nhßng nh¶ vào tinh t¤n mà ðÑc Thích Ca ðã thành Ph§t cách nay h½n hai ngàn nåm tråm nåm, trong khi ngài Di L£c vçn còn làm B° Tát trên cung tr¶i Ðâu Xu¤t cho ðªn g¥n tám tri®u tám tråm linh nåm ngàn nåm næa m¾i th¸ hi®n chÑng ðÕo thành Ph§t n½i cõi Ta Bà! Ngài Atisa nh¤n mÕnh v« sñ vô th߶ng và ý nghîa cüa cuµc s¯ng, nó r¤t ng¡n ngüi nªu ta s¯ng ð¶i sao lãng, và ngài dÕy chúng ta phäi b¡t ð¥u tu t§p, không phäi ngày mai, không phäi mµt tiªng ð°ng h° sau, mà chính ngay khi bÕn nghe l¶i dÕy cüa ngài. "BÕn s¨ không bao gi¶ hi¬u ðßþc v§n hành cüa hi®n hæu, nªu bÕn chï có tà kiªn hãy c¯ g¡ng ðÕt chánh kiªn". Thª nào g÷i là tà kiªn? Tà kiªn chính là nhæng sñ c¯ ch¤p vào các suy lu§n cho r¢ng thª gian là không bao gi¶ thay ð±i, ð¶i s¯ng là vînh cØa, hªt kiªp này ta s¨ ðßþc sanh ra v¾i nhæng yªu t¯ ta ðang có hay sanh vào mµt thª gi¾i không bao gi¶ b¸ hüy di®t v.v. mµt tà kiªn khác chính là bám ch£t vào ý kiªn cho r¢ng sau cuµc ð¶i này t¤t cä s¨ ch¤m dÑt, không có mµt sñ tiªp n¯i nào, các hành ðµng ngày nay vì thª không có tác ðµng gì vào tß½ng lai v.v. và ngßþc lÕi v¾i các tà kiªn trên chính là sñ hi¬u biªt chân chánh v« lu§t nhân quä, biªt r¢ng thª gi¾i hi®n tßþng luôn luôn thay ð±i h¢ng ph¥n tråm giây và các hi®n tßþng sau ðßþc hình thành do tác ðµng và änh hß·ng cüa nhæng hi®n tßþng trß¾c, nó không khác và cûng không phäi là hi®n tßþng trß¾c. Do nhæng sñ hi¬u biªt ðó d¥n d¥n ta ðÕt ðßþc tri kiªn v« tánh Không, chính sñ giác ngµ tánh Không là tinh túy cüa chánh kiªn và n«n täng væng ch¡c cüa vi®c tu t§p các Ba La M§t, chính tánh Không ðßa ðªn hi¬u biªt v« "tam luân không t¸ch" (ng߶i tu t§p, ð¯i tßþng tu t§p và chính sñ tu t§p, cä ba ð«u Không và v¡ng l£ng). Chính sñ giác ngµ tánh Không là Trí tu® Ba La M§t. "Này bÕn, không mµt n½i nào trong bi¬n luân h°i chÑa ðñng an vui cä, hãy lên ð߶ng ð¬ ðªn b¶ giäi thoát". еng c½ chü yªu khiªn ta d­ dàng t× bö t¤t cä ð¬ ch÷n con ð߶ng tu t§p chính là nh§n ra kh± ðau, nªu ta không th¤y ðßþc kh± ðau thì sñ tinh t¤n cüa ta s¨ không mÕnh và tâm c¥u giäi thoát cüa ta s¨ yªu ðu¯i vô cùng. Phäi biªt r¢ng thân ng߶i là trân quý và khó ðßþc, vì v§y ta phäi biªt dùng nó mµt cách ðúng ð¡n, chï khi nó ðßþc sØ døng ðúng ð¡n thì nó m¾i tr· thành quý hiªm, mµt viên kim cß½ng nªu không ðßþc dùi mài thì nó không khác gì mänh ve chai, không ai chú ý ðªn, nhßng khi ðã ðßþc ðánh bóng và nh§n vào mµt món næ trang thì bao ng߶i tr¥m tr°. Thân ng߶i cüa bÕn cûng thª, ðâu khác gì!

ÐoÕn 13: "Nªu bÕn thi«n quán mµt cách ðúng ð¡n theo l¶i hß¾ng dçn cüa th¥y bÕn, con sông kh± ðau s¨ khô cÕn". Cu¯i cùng và phép tu chánh yªu vçn ðßa v« thi«n quán, nªu bÕn mu¯n làm khô cÕn dòng sông kh± ðau hay bi¬n sanh tØ luân h°i thì bÕn phäi dùng lØa tam muµi "Samadhi" cüa ð¸nh! — ðây ngài Atisa dÕy, bÕn phäi thi«n theo l¶i hß¾ng dçn cüa th¥y bÕn, vì sao? Chúng sanh th߶ng hay c¯ ch¤p vào ngôn t×, nên c¥n có mµt v¸ th¥y nhi«u kinh nghi®m ð¬ dçn d¡t và dÕy cho pháp môn thích hþp ð¬ hành trì. Thi«n · ðây không chï mang ý nghîa ð½n thu¥n là ng°i yên quán v« tÑ ni®m xÑ (b¯n n½i ð¬ trø tâm: thân, th÷, tâm và pháp) hay tu ngû ðình tâm (nåm phép d×ng tâm: s± tÑc, b¤t t¸nh, vô th߶ng, ...) v.v. mà nó bao hàm cä các phép tu t¸nh ðµ nhß ni®m Ph§t ban châu tam muµi, quán vô lßþng th÷ v.v . hay phép tu cüa m§t tông nhß tam m§t tß½ng ßng, Ch¦n Ы, Dßþc Sß, Quan Âm th§p nh¤t di®n v.v. t¤t cä các pháp môn ð«u chï là phß½ng ti®n ð¬ ðßa ta ðªn giäi thoát, không có pháp nào th¤p h½n pháp nào, chï có tâm ng߶i hành trì là có phân cao th¤p, tùy vào sñ phát nguy®n, nªu ng߶i phát nguy®n ð¶i tái sanh t¯t ð©p là hàng phát tâm th¤p, nªu c¥u giäi thoát cho riêng mình là hÕng phát tâm trung bình và c¥u ðÕt quä v¸ Ph§t ð¬ giúp chúng sanh ðÕt giác ngµ giäi thoát là hàng phát tâm cao. Thông th߶ng mµt ng߶i hành trì pháp môn này th߶ng chê pháp môn khác, vi®c ðó không khác ng߶i ðau bao tØ bäo ng߶i ðau ð¥u r¢ng: "anh th§t d¯t, ð×ng u¯ng thu¯c ðau ð¥u næa, hãy dùng thu¯c bao tØ cüa tôi, tôi u¯ng vào cäm th¤y thân th¬ an lÕc vô cùng". Th§t tÑc c߶i, không hi¬u ai d¯t h½n ai ðây! "Nhæng l¶i dÕy này không phäi là l¶i nói suông, nªu bÕn ch¸u l¡ng nghe và giæ nó trong tâm thì vi®c ¤y vô cùng hæu ích. Nªu bÕn làm nhß thª thì chính tôi r¤t sung sß¾ng, chính bÕn và m÷i loài khác s¨ ðßþc nhi«u lþi lÕc". Ngay cä trong th¶i ngài Atisa ng߶i ta ðã có khuynh hß¾ng xem Ph§t pháp nhß là mµt triªt lý, l¶i nói suông! Th§t là sai l¥m khi ðªn v¾i ðÕo Ph§t b¢ng tâm ni®m nhß v§y! R¤t nhi«u ng߶i Âu MÛ vß¾ng vào cái bçy do h÷ tñ kªt này, thay vì tu t§p v« tánh Không, thi«n quán và áp døng tánh Không vào trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày, h÷ ði phân tích v« triªt lý tánh Không, tìm hi¬u tánh Không b¢ng sñ suy di­n cüa kh¯i óc! Hà! Th§t là t¯n nhi«u công sÑc cho mµt vi®c không ðâu. Vì thª mà ngài Atisa ðã dÕy "làm nhß thª" thì chính bÕn và m÷i loài s¨ ðßþc nhi«u lþi lÕc, chính sñ tu t§p m¾i ðem lÕi lþi ích ch½n chánh, không tu t§p thì kªt quä chï là gieo vào dòng tâm thÑc chüng tØ cüa giäi thoát mà quên ði sñ chåm sóc, tß¾i nß¾c vun phân thì khi nào cây b° ð« m¾i phát tri¬n và có tàng cây r§m ð¬ ban bóng mát cho m÷i ng߶i ðây?

Viªt ðªn ðây tôi nh§n th¤y vô cùng x¤u h± vì chính bän thân mình cûng ði vào vªt lån cüa bánh xe mà nhæng ng߶i Âu MÛ còn lßu ðó. Ðã ba hoa quá nhi«u mà chßa thñc hành ðßþc muôn mµt nào trong bän vån này cä. Tuy v§y, tôi vçn hy v÷ng r¢ng trong các ðµc giä vçn có ng߶i hæu duyên và tinh t¤n, khi ð÷c bän vån này cäm th¤y lòng ph¤n kh·i, phát ðÕi nguy®n mµt ð¶i hay trong vài ð¶i quyªt thành Ph§t ð¬ ðµ t¤t cä chúng sanh ð°ng thành ðÆng giác, phát ðÕi tinh t¤n không ngÕi ba a tång kÏ kiªp ni®m ni®m tu trì các pháp môn cüa Ph§t không bö sót mµt pháp nào là không tu, phát ðÕi trí tu® ði vào tri kiªn chß Ph§t trø trong Bát Nhã tánh hành trong Phß½ng Ti®n môn.

Nªu tôi có ðßþc chút công ðÑc nào qua bài viªt này cûng ð«u xin hß¾ng v« sñ giác ngµ giäi thoát cüa t¤t cä chúng sanh. Nam mô Ðß½ng Lai HÕ Sanh Di L£c Tôn Ph§t. Nam Mô ÐÕi Trí Vån Thù Sß Lþi B° Tát.