Nhæng thª kÖ ð¥u cüa Tây l¸ch ðã ðßþc ðánh d¤u b¢ng hoÕt ðµng truy«n bá Ph§t Giáo mÕnh m¨ vßþt quá biên gi¾i „n е. Tiªp tøc truy«n th¯ng ho¢ng pháp cüa th¶i vua A-Døc, các nhà sß Ph§t Giáo t× Tích Lan, Nam „n, ð£c bi®t là Kanchipuram, mi«n Trung và B¡c „n ðã tham gia t× thiên niên kÖ ð¥u Tây l¸ch vào vi®c truy«n bá l¶i Ph§t dÕy ðªn nhæng mi«n ð¤t xa xôi nhß Trung Qu¯c, Nh§t Bän, Tây TÕng, Mông C±, Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào, Campuchia, Vi®t nam và mµt s¯ qu¯c gia khác. Nhæng v¸ sß này mang theo h÷ nhæng hình tßþng, ng÷c xá lþi và mµt vài bän kinh chép tay.

Trong nhi«u tr߶ng hþp, các v¸ này thông thÕo nhæng ngôn ngæ cüa nhæng qu¯c gia h÷ ðªn lßu trú và chuy¬n d¸ch nhi«u kinh Ph§t t× tiªng Pali và Sanskrit ra nhæng tiªng ¤y. Nhæng kÏ tích, nhæng thØ thách và gian truân cüa các nhà truy«n giáo tiên phong này ðã ðßþc ghi nh§n trong nhæng bia ký và vån h÷c cüa các qu¯c gia mà h÷ truy«n bá. SÑ m®nh cüa h÷ · nß¾c ngoài ðã ð¬ lÕi d¤u ¤n trên n«n vån hóa cüa nhæng nß¾c h÷ ðã t×ng s¯ng.

Dù „n е là n½i phát sinh ra Ph§t Giáo và chúng ta ðã có mµt n«n vån h÷c Ph§t Giáo vî ðÕi ðßþc tích lûy qua nhi«u thª kÖ và ðã lßu truy«n ðªn ngày nay, chúng ta vçn không tìm th¤y trong ðó b¤t cÑ l¶i ám chï nào v« nhæng hoÕt ðµng truy«n bá Ph§t Giáo · ngoài vùng ÐÕi Tây Dß½ng và Thái Bình Dß½ng. Nhßng kÏ thñc, d߶ng nhß nhæng nhà sß Ph§t Giáo ðã ðªn nhæng hòn ðäo Thái Bình Dß½ng và Châu MÛ.

Chaman Lan và mµt s¯ h÷c giä Hoa KÏ cho r¢ng không phäi ông Columbus ð¥u tiên tìm ra Châu MÛ mà chính nhæng ng߶i di dân Hindu t× „n е. Lý lu§n m¾i lÕ này ðßþc dña vào mµt s¯ truy«n th¯ng th¸nh hành · Trung MÛ và Mexico. Nhßng giä thiªt này thiªu sñ üng hµ cüa b¢ng chÑng vån h÷c. Tuy nhiên chúng ta cûng có ít nh¤t là mµt ði¬m ðßþc ghi lÕi trong l¸ch sØ Trung Hoa nói ðªn mµt ðoàn tu sî Ph§t Giáo ðªn Châu MÛ vào thª kÖ thÑ 5 sau Tây l¸ch và ðã ðßa Ph§t Giáo vào dÕy cho nhæng ng߶i dân · ðó.

* Phái Ðoàn Cüa Pháp Sß HUI SHEN 
(Hu® Th¥n, Hµi Th¥n ?) : 

M£t khác, hai h÷c giä MÛ và h÷c giä ng߶i Canada ðßa ra ánh sáng nhæng hoÕt ðµng cüa phái ðoàn Ph§t Giáo ðªn Trung MÛ và Mexico khoäng thª kÖ thÑ 5 sau Tây l¸ch. Nhæng khám phá cüa các h÷c giä này không chï ðßþc dña vào biên niên sØ cüa Trung Hoa mà còn cån cÑ theo nhæng truy«n th¯ng và t§p quán tôn giáo ðang hi®n hæu · Trung MÛ và Mexico. Ðó là mµt câu chuy®n gây ch¤n ðµng : nó thêm mµt chß½ng m¾i vào l¸ch sØ Ph§t Giáo và nhæng m¯i quan h® vån hoá „n-MÛ c± ðÕi.

Theo giáo sß John Fryer thuµc ÐÕi H÷c ð߶ng California, mµt nhà sß Ph§t Giáo tên là Hui Shen trong tiªng Trung Hoa và b¯n v¸ khác ng߶i g¯c Kabul · Afganistan ðã viªng thåm Trung MÛ và Mexico vào nåm 458 sau Tây l¸ch v¾i møc ðích truy«n dÕy giáo lý cüa ÐÑc Ph§t. Phái ðoàn tách ra làm hai chi bµ riêng bi®t ðªn Trung MÛ tiªn hành công vi®c ho¢ng pháp trên 40 nåm. Sau khoäng th¶i gian 40 nåm, Pháp sß Hui Shen, v¸ trß·ng ðoàn và cûng là mµt thành viên cüa giáo ðoàn ¤y, ðã ð½n ðµc tr· v« Trung Qu¯c nåm 499 (sau Tây l¸ch).

Ng߶i ta không biªt phái ðoàn kh·i hành t× Kabul vßþt ð¤t li«n ðªn Trung Hoa và t× ðó ðªn Trung MÛ b¢ng ð߶ng bi¬n hay là ðªn mµt trong nhæng häi cäng „n ðµ t× Kabul và r°i sau ðó giong bu°m ði ðªn b¶ bi¬n Thái Bình Dß½ng. Ng߶i ta ð£t giä thuyªt r¢ng ðoàn trß¾c tiên ðªn Trung Qu¯c, t× ðó h÷ giong bu°m ð¬ t¾i Trung MÛ. Vào th¶i ði¬m ðó Trung Hoa là trung tâm n±i tiªng v« nhæng hoÕt ðµng truy«n bá Ph§t giáo · châu Á. Cho dù th¶i ¤y phái ðoàn ðã theo lµ trình nào ði næa, thì Pháp sß Hui Shen trong chuyªn tr· v« cûng ðã ðªn Kinh Châu, thü ðô nhà T« n¢m trên b¶ sông Dß½ng TØ. Ngài phäi ch¶ ðªn ba nåm ð¬ xin yªt kiªn v¸ Hoàng Ъ và tâu trình v« nhæng hoÕt ðµng cüa mình · Trung MÛ, nhßng Ngài không th¬ nào di®n kiªn v¾i vua ðßþc, vì nµi chiªn ðang lan tràn · ð¤t nß¾c này. Mãi ðªn nåm 502 sau Tây l¸ch, Pháp sß Hui Shen m¾i ðßþc yªt kiªn vua Võ Ъ cüa tân tri«u ðÕi nhà Lß½ng và trình lên nhà vua t¤t cä nhæng Ph§t sñ cüa giáo ðoàn ðã thñc hi®n · Trung MÛ.

* Các Câu Chuy®n Ðßþc Ghi LÕi Trong L¸ch SØ 

Theo sØ ký Trung Qu¯c, hình nhß Pháp sß Hui Shen không phäi ng߶i Trung Hoa nên không nói ðßþc tiªng Hoa thông thÕo, và vua Võ Ъ ðã tiªp ngài nhß mµt v¸ sÑ th¥n t× Trung MÛ ðªn, vì rõ ràng qu¯c t¸ch cüa ngài là · nß¾c ngoài. Pháp sß Hui Shen ðã dâng lên Hoàng Ъ nhæng món hàng lÕ kÏ, nhæng thÑ ngài ðã mang v« t× Trung MÛ và xÑ Mexico. Vua Võ Ъ là mµt ng߶i mµ ðÕo Ph§t, lÕi là mµt thí chü hµ pháp, ðã quan tâm ð£c bi®t ðªn chuyªn hành trình cüa Pháp sß Hui Shen và ð« cØ v¸ thân vß½ng Du KÏ th¦m v¤n Pháp sß Hui Shen chi tiªt v« phái ðoàn cüa ngài ðªn châu MÛ, r°i sau ðó t߶ng trình ð¥y ðü v« nhæng hoÕt ðµng cüa ngài · xÑ lÕ kia. Vì thª bän t߶ng trình cüa Pháp sß Hui Shen ðã ðßþc thñc hi®n và ðßa vào vån kh¯ cüa nhà Lß½ng r°i lßu truy«n ðªn ngày nay, ðßþc sñ xác nh§n ð¥y ðü cüa sØ gia Trung Hoa l×ng danh là Mã Ðoan Lâm (sØ gia ð¶i T¯ng, viªt "Vån Hiªn Thông Khäo" TNT).

Trong khi tiªp chuy®n v¾i v¸ thân vß½ng Du KÏ. Pháp sß Hui Shen trình r¢ng giáo ðoàn g°m nåm tång sî Ph§t giáo trong ðó có ngài, ðã ðªn châu MÛ dß¾i th¶i vua Minh Ъ cüa tri«u ðÕi nhà T¯ng (420 - 589) trong khoäng 458 sau TL. Các nhà sß mang theo hình tßþng, ng÷c xá-lþi và kinh sách. Th¶i ¤y ð¤t MÛ chßa biªt ðªn ðÕo Ph§t, phái ðoàn ðã thành công và h÷ ðã có th¬ truy«n cø túc gi¾i cho các Tång sî trong s¯ ng߶i dân · ðó. Phái ðoàn ði d÷c theo qu¥n ðäo Kurile và ðäo Aleutian ðªn Alaska. H÷ kh·i hành t× vùng Kamchatka, vùng này ðã ðßþc ng߶i Trung Hoa th¶i ¤y biªt ðªn. Pháp sß Hui Shen miêu tä r¤t sinh ðµng cái xÑ s· ðã ðßþc vùng Vi­n Ðông biªt ðªn v¾i tên Fusan ¤y, nhæng t§p quán và phong cách cüa ng߶i bän xÑ và nói r¢ng xÑ ¤y cách khoäng 2000 d£m ðªn 6500 d£m v« mi«n ðông Kamchatka và cûng là phía ðông cüa Trung Hoa, rõ ràng nhóm ng߶i ¤y ðã thñc hi®n mµt chuyªn häi trình trên mµt chiªc thuyªn không mui ho£c mµt chiªc xu°ng nhö.

Sau khoäng 40 nåm, không biªt vì lý do nào ðó, Pháp sß Hui Shen ðã b¸ ng߶i th± dân ngßþc ðãi và khi cuµc s¯ng cüa ngài b¸ ðe d÷a, ngài biªn m¤t khöi ð¤t nß¾c này. Nhßng ngài ðã ð¬ lÕi vài dòng chæ kh¡c trên vách ðá. — Magdalana thuµc Mexico, có mµt pho tßþng ðßþc dñng lên ð¬ tß·ng nh¾ ngài v¾i tên tu±i ðßþc kh¡c vào ðó. — Trung MÛ có b¢ng c¾ cä theo truy«n th¯ng lçn khäo c± chÑng tö r¢ng nhæng thành viên kia cüa phái ðoàn ðã ði theo mµt tuyªn ð߶ng khác ðªn Trung MÛ và tiªn hành vi®c ho¢ng pháp · ðó. Pháp sß Hui Shen quay lÕi Trung Hoa mµt mình và không ai biªt gì v« nhæng thành viên còn lÕi cüa phái ðoàn ¤y næa. 

B¢ng chÑng này t× vån h÷c Ph§t Giáo Trung Hoa ðßþc h² trþ v¾i nhæng phong tøc t§p quán, nhæng nghi l­, nhæng c± v§t ðßþc tìm th¤y · Trung MÛ m· rµng su¯t hß¾ng ði xu¯ng t§n nhæng b¶ bi¬n Thái Bình Dß½ng t× Alaska ðªn Mexico và cä nhæng ð¸a phß½ng khác n¢m trên ð¤t li«n, ð¬ lµ nhæng änh hß·ng cüa Ph§t Giáo tÕi ðó.

* Nhæng T§p Quán Tôn Giáo

Ы c§p t¥m änh hß·ng lan rµng cüa vån hóa „n е ðªn t§n Trung MÛ và Mexico, giáo sß John Fryer nói : "Nhæng t§p quán tôn giáo và tín ngßÞng cüa xÑ Mexico, Yucatan và Trung MÛ, cùng v¾i l¯i kiªn trúc niên l¸ch, ngh® thu§t và nhi«u thÑ khác ðßþc ng߶i Tây Ban Nha khám phá khi h÷ chinh phøc Châu MÛ, chÑng tö cho th¤y có sñ trùng hþp hªt sÑc kÏ lÕ v« nhæng nét ð£c bi®t giæa phong tøc tín ngßÞng Châu MÛ v¾i phong tøc tín ngßÞng Châu Á, khiªn ng߶i ta ngÕc nhiên và nghî r¢ng änh hß·ng ÐÕo Ph§t ðã lan ðªn Châu MÛ th¶i ¤y. Nhæng sñ trùng hþp nhß v§y r¤t nhi«u ðªn ðµ nhæng nhà nghiên cÑu ðµc l§p không h« biªt gì ðªn câu chuy®n Pháp sß Hui Shen cûng tin ch¡c r¢ng hÆn ðã có m¯i liên h® nào ðó giæa MÛ và Châu Á t× ð¥u kÖ nguyên Tây l¸ch.''

Giáo sß Edward P. Vining · San Francisco, ng߶i nghiên cÑu v« v¤n ð« này ðã nêu ra ba mß½i låm sñ trùng hþp n±i b§t ð¬ chÑng tö sñ hi®n di®n cüa Ph§t Giáo và vån hoá „n · Trung MÛ và Mexico trong nhæng thª kÖ ð¥u cüa Tây l¸ch. Theo ông nhæng sñ trùng hþp rõ ràng nhß v§y cho th¤y cä Ph§t Giáo và „n е giáo ðã ðßþc truy«n vào Trung MÛ trong mµt th¶i gian dài trß¾c khi ng߶i Tây Ban Nha ðªn ðó. (Do nhà hàng häi Columbus dçn ð¥u chuyªn công du cho tri«u ðình Tây Ban Nha ðã khám phá ra Châu MÛ vào tháng 10 nåm 1492.)

Mµt ngu°n thông tin có giá tr¸ liên quan ðªn Pháp sß Hui Shen và ðoàn truy«n giáo cüa ngài ðªn châu MÛ do hai h÷c giä Canada, giáo sß John Murray Gibbon và Tom Mac Innes công nh§n vi®c khám phá Châu MÛ cüa Pháp sß Hui Shen. Theo h÷ thì pháp sß Hui Shen ðã bång qua Thái Bình Dß½ng trong mµt chiªc ghe bu°m Trung Hoa. Ngài ðªn Vancouver (Canada) khoäng nåm 499 sau Tây l¸ch. Giáo sß Gibbon trích l¶i cüa mµt nhà иa Lý th¶i ðÕi Geogre III, ng߶i nghiên cÑu v¤n ð« ðóng góp cüa Trung Hoa ð¯i v¾i häi trình xuyên qua Thái Bình Dß½ng. Giáo sß Mac Innes nói r¢ng pháp sß Hui Shen ðã träi qua mùa ðông · ðäo Nootka, Canada, n½i ngài ð¬ lÕi ba tång sî truy«n giáo. Nhæng ð°ng ti«n Trung Hoa thuµc tri«u ðÕi nhà T¤n ðßþc tìm th¤y · ðó vào nåm 1876. Tàn tích nhæng ngôi chùa Ph§t Giáo ðßþc khám phá · Mexico, trong ti¬u bang Somara n¢m trên b¶ bi¬n Thái Bình Dß½ng và g¥n thành ph¯ Ures, cûng trong ti¬u bang ¤y, cùng v¾i mµt pho tßþng Ph§t có kh¡c nhæng hàng chæ Trung Hoa.

Sñ ki®n Pháp sß Hui Shen và ðoàn truy«n giáo cüa ngài ðªn t× Kabul và vi®c ngài không thông thÕo tiªng Trung Hoa, cho ta giä thuyªt r¢ng ngài có th¬ là tu sî ng߶i „n е ho£c ng߶i g¯c Kabul, v¯n là mµt ph¥n cüa „n е vào th¶i ðó. Kabul cûng ðßþc g÷i là Cophen Kiplin, Kandahar hay Balk trong vùng Gandhara bây gi¶ ðßþc sát nh§p v¾i Afghanistan và th¶i ¤y ðã là mµt trung tâm truy«n bá Ph§t giáo. Mµt tång sî n±i tiªng cüa Kabul, ng߶i ðªn Trung Hoa trong khoäng thª kÖ thÑ tß sau Tây l¸ch và phiên d¸ch nhi«u kinh Ph§t ra tiªng Trung Hoa là ngài Chúng Thiên (Sanghadeva). M£c dù ngày nay Pháp sß Hui-Shen ðßþc biªt v¾i cái tên Trung Hoa, r¤t có th¬ ngài ðã là ng߶i „n g¯c „n е hay Kabul ðªn v§y.

* Theo tài li®u : V. G. NAIR, Realist Buddhist, Malaysia, 1992 . 
Xin chân thành cäm ½n ch¸ Ðàm th¸ Thanh ðã có thi®n tâm ðánh máy bài này.
.
Xem Ph¥n Nguyên Bän Anh Vån: Buddhist Mission Visits America Before Columbus, Prof. V.G.Nair