Ghi Chú Cüa
Hoa Sen: Do nhu c¥u cüa ðµc
giä mu¯n biªt thêm và rõ v« Thßþng
T÷a Thích Tu® SÛ, ng߶i v×a m¾i
ðßþc Hòa Thßþng Quäng е
và Hòa Thßþng Huy«ng Quang ð«
bÕt vào chÑc v¸ T±ng Thß Ký
kiêm Phó Vi®n Trß·ng Vi®n Hóa
ÐÕo GHPGVNTN, chúng tôi cho in lÕi bài
viªt dß¾i ðây cüa Giáo sß
PhÕm Công Thi®n và mµt bài viªt
ng¡n khác gi¾i thi®u vài
nét v« Thßþng T÷a Tu® SÛ
cüa Nhà vån Viên Linh.
Tôi ðßþc
may m¡n quen biªt Tu® SÛ và Lê mÕnh
Thát khi hai v¸ này còn r¤t trë
và còn dß¾i hai mß½i tu±i.
Bây gi¶ hai v¸ ðã ðßþc 45 tu±i
(cä hai ð«u sinh nåm 1943).
Lúc tôi quen biªt hai v¸
thì hai v¸ hãy còn là nhæng chú
ti¬u · chùa; bây gi¶ thì hai v¸
ðã tr· thành hai v¸ Thi«n sß
l²i lÕc và lÕi cûng là Anh Hùng
Dân Tµc cüa L¸ch SØ Vi®t nam hi®n
ðÕi. TÕi sao "g÷i là Anh Hùng Dân
Tµc" thì r¤t d nh§n th¤y (mà
cø th¬ nh¤t là cái án tØ
hình v« tµi "phän cách mÕng và
bÕo ðµng vû khí l§t ð± chª
ðµ", vân vân ).
Nhßng tÕi sao g÷i Lê
MÕnh Thát và Tu® SÛ là "hai v¸
Thi«n sß l²i lÕc nh¤t, thông minh
nh¤t, uyên bác nh¤t, trong sÕch nh¤t
cüa Vi®t nam hi®n nay"? "Thi«n sß" à? Chï
nµi cái danh hi®u "thi«n sß" ðã
là m®t r°i, lÕi còn thêm m¤y
chæ m½ h° nhß "l²i lÕc nh¤t,
thông minh nh¤t.."? Tôi mu¯n nói v«
Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát v¾i
t¤t cä th§n tr÷ng và suy nghî chín
ch¡n c£n k¨, và tôi xin ch¸u m÷i
trách nhi®m v« cái nhìn khác th߶ng
cüa tôi ð¯i v¾i nh¸ v¸.
TÕi sao là "thi«n sß"?
Và "thi«n sß": Là thª nào? Không
c¥n trä l¶i trñc tiªp v« nhæng câu
höi b¤t th߶ng này. N½i ðây,
tôi chï xin nh¤n mÕnh ðôi ði«u
gián tiªp và ai mu¯n hi¬u gì thì
cÑ hi¬u. Không ai có th¬ tñ nh§n
ðü th¦m quy«n tôn giáo và tâm
linh ð¬ trä l¶i dÑt khoát nhæng câu
höi b¤t th߶ng trên. Chï có nhæng
kë bö cä tr÷n ð¶i mình l£ng
l¨ s¯ng chªt v¾i cái g÷i là "B°
Ы tâm" hay "Phát B° Ы Tâm"
thì may ra m¾i trñc nh§n ðâu ðó
khí phách và th¥n døng bäng läng
cüa "ngh¸ch hành thi«n".
M¤y chæ "thi«n sß" ðã
b¸ ng߶i ta lÕm døng ð¬ tñ
truy t£ng mµt cách l¯ b¸ch hay truy t£ng
kë khác v¾i nông n±i d dãi
tñ mãn phè phÞn nông cÕn, nh¤t
là t× lúc Thi«n hay Zen tr· thành
cái m¯t trí thÑc ð¯n mÕt. B¤t
cÑ ng߶i nào tö vë "kiêu ngÕo
khác th߶ng" mµt chút là có
nhæng hành ðµng cØ chï "ngßþc
ð¶i trái ðÕo" mµt chút thì
tñ gán hay b¸ gán là "thi«n sß'.
Lê MÕnh Thát và Tu®
SÛ không bao gi¶ tñ nh§n l¶i "thi«n
sß" và cûng không bao gi¶ nghî mình
là cái gì cä trên m£t ð¤t
này. Hai ng߶i này chï là nhæng
kë l ðµ khiêm t¯n mµt cách
tñ nhiên và không bao gi¶ biªt giä
v¶ "hÕ mình" v¾i ý ð° kín
ðáo chà ðÕp lên trên kë khác.
Có s¯ng bên cÕnh Tu®
SÛ và Lê MÕnh Thát t× ngày
này qua ngày khác, trong nhæng hoàn cänh
khác nhau, thì m¾i may ra cäm nh§n ðôi
chút tác phong thi«n sß kín ðáo
toát ra mµt cách tñ nhiên và mµt
cách "vô công døng hÕnh" t× ð¶i
s¯ng th߶ng nh§t và tinh th¥n "di®u
nh§p" cüa hai v¸. Tôi xin g÷i hai v¸
này là "thi«n sß" v¾i t¤t cä
ð¡n ðo th§n tr÷ng và v¾i t¤t
cä ý nghîa cao ð©p và "nhß thñc"
cüa mµt danh xßng "xung thiên chí"...
Giæa dòng thác lû ào
Õt và ð¸a ch¤n th߶ng trñc
cüa sinh m®nh, thª m®nh, và tính m®nh
cüa quê hß½ng, mµt s¾m hôm nào
ðó, tôi ðã ðßþc xô ð¦y
l£n høp v¾i Tu® SÛ và Lê MÕnh
Thát; t¤t cä ba anh em chúng tôi ð«u
xu¤t thân t× Vi®n Ph§t H÷c mi«n
Trung mà v¸ cha già cüa chúng tôi
Hòa Thßþng Trí Thü (ng߶i ðã
b¸ Cµng sän Hà Nµi thü tiêu ngay
l§p tÑc sau khi Tu® SÛ và Lê MÕnh
Thát b¸ b¡t giam vào ngày 1 tháng
4 nåm 1984, vì "tµi tán thành, üng
hµ, che ch·, ðùm b÷c hành ðµng
phän cách mÕng, l§t ð± chª ðµ
Cµng sän").
Яi v¾i tôi, t× lúc
nào cho ðªn lúc nào thì Tu® SÛ
và Lê MÕnh Thát cûng nhß và
h½n cä "nhæng ðÑa em ruµt th¸t"
(mang v¸ thª "ðàn anh" thì chï thñc
sñ là "anh" khi mình có ðü sÑc
mÕnh và s· kiªn xô ð¦y cho nhæng
ðÑa em vßþt xa h½n mình, và
sñ thñc hi®n nay là Tu® SÛ và
Lê MÕnh Thát ðã vßþt xa hÆn
tôi ðªn nghìn trùng biên tª trong
vi®c cßu mang tr÷n v©n Tính M®nh Vi®t
Nam mà h§u quä bi ðát là cái
án tØ hình do Hà Nµi tàn nhçn
thñc hi®n bao nhiêu l¥n ð¯i v¾i bao
nhiêu bµ óc siêu vi®t và bao nhiêu
Anh hùng Li®t sî b¤t khu¤t cüa Dân
Tµc.)
Cä ba anh em ð«u l¾n lên,
trß·ng thành và làm vi®c v¾i
Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh mà chúng
tôi coi nhß mái nhà gia ðình trong
cä nghîa ðen lçn nghîa tr¡ng; chúng
tôi ð«u là thành ph¥n chính yªu
nh¤t cüa Ban Biên T§p TÕp chí Tß
Tß·ng do tôi chü trß½ng thành
l§p, cùng v¾i Ngô Tr÷ng Anh, Tu® SÛ,
Trí Häi (Phùng Khánh), Chân HÕnh,
Lê MÕnh Thát.
T¤t cä ý thÑc dçn
ðÕo cho cä Vi®n ÐÕi H÷c VÕn
HÕnh là do chính t¤t cä anh em chúng
tôi quyªt ð¸nh (v¸ Vi®n Trß·ng
ðß½ng th¶i chï có thª lñc
v« m£t hành chánh quän tr¸ ðÕi
h÷c, còn t¤t cä ð߶ng hß¾ng
tß tß·ng triªt lý dçn ðÕo
ð«u do chúng tôi khai thông và th¬
hi®n trong nhæng nåm t× 1966 ðªn 1970, sau
ðó, tôi xa lìa Vi®t Nam cho ðªn nay
và tôi không còn biªt rõ tinh th¥n
VÕn HÕnh nhß thª nào t× 1970 cho
ðªn khi b¸ Cµng sän ðóng cØa
vào khoäng sau nåm 1975.
Thñc sñ t× nhæng nåm
1966 cho ðªn 1970, Lê MÕnh Thát ðang còn
du h÷c tÕi Hoa KÏ, h÷c ban tiªn sî
tÕi Vi®n ÐÕi H÷c Wisconsin, Madison, hình
nhß mãi ðªn nåm 1973 m¾i v« ÐÕi
H÷c VÕn HÕnh nhßng chúng tôi vçn
liên lÕc v¾i nhau th߶ng xuyên, nh¤t
là qua bài v· cüa tÕp chí Tß
Tß·ng.
Tu® SÛ và Lê MÕnh
Thát ð«u sinh nåm 1943 (Thát sinh quán
tÕi Quäng Tr¸ và Tu® SÛ thì nguyên
quán tÕi Quäng Bình và ra ð¶i
· Paksé tÕi Lào). Tên thñc cüa
Tu® SÛ là PhÕm Vån Thß½ng và
pháp hi®u Tu® SÛ do chính mình tñ
ð£t ra, có l¨ vì mu¯n theo gß½ng
cüa v¸ ÐÕi Thi«n sß ð¶i Tr¥n
Tu® Trung Thßþng SÛ? Cûng nhß Lê
MÕnh Thát ðã tñ ð£t pháp
hi®u là Trí Siêu ð¬ gþi lÕi
tên tu±i cüa hai v¸ Trß·ng lão
Thi«n sß có tài và có ðÑc
nh¤t th¶i hi®n ðÕi?
Tu® SÛ và Trí Siêu
ð«u tu · chùa t× lúc r¤t bé
nhö; cä hai ð«u r¤t giöi chæ Hán,
và rành chæ Pháp, chæ Anh, ð÷c
hi¬u chæ ÐÑc, ð÷c ðßþc
chæ Pali và chæ PhÕn (Lê MÕnh Thát
cûng biªt ðôi chút chæ Tây TÕng);
cä hai ð«u có kiªn thÑc uyên bác
v« nhæng kinh lu§n chính yªu cüa Ph§t
giáo Nguyên Thüy và ÐÕi Th×a.
Ít có nhà Ph§t h÷c
nào · Vi®t nam có th¬ am hi¬u t߶ng
t§n v« tß tß·ng Vasubandhu và cä
tß tß·ng Asanga cho b¢ng Lê MÕnh Thát;
cûng nhß có ít ng߶i hi¬u ðßþc
tß tß·ng Abhidharma (h® th¯ng phÑc tÕp
nh¤t cüa Ph§t giáo Nguyên Thüy) và
tß tß·ng Nagarjuna mµt cách sâu s¡c
cho b¢ng Tu® SÛ.
ChÆng nhæng thª, Lê MÕnh
Thát và Tu® SÛ ð«u có kiªn
thÑc sâu rµng v« Triªt h÷c Tây
Phß½ng (Tu® SÛ ð÷c r¤t kÛ
Heiderrer và Michel Foucault; bài din thuyªt ð¥u
tiên v« Michel Foucault tÕi Vi®t Nam dÕo
ðó là do Tu® SÛ thuyªt trình tÕi
giäng ð߶ng ÐÕi H÷c VÕn HÕnh;
còn Lê MÕnh Thát r¤t thông thÕo
v« Marxism, ð÷c c£n k¨ bµ Recherches logiques
cüa Husserl, hi¬u biªt rành r÷t Wittgenstein
và Bertrand Russell và Merleau-Ponty.
Tu® SÛ thì có tâm
h°n thi sî ch½i v½i, s¯ng tr÷n v©n
trong thª gi¾i ngh® thu§t và thi ca, th±i
sáo, ch½i dß½ng c¥m, làm th½,
say mê thi sî ÐÑc Hoelderlin, ð÷c hªt
toàn t§p ð߶ng thi ngay nguyên tác,
viªt mµt tác ph¦m sâu s¡c th½
mµng nhan ð« "Tô Ðông Pha, Nhæng
Phß½ng Tr¶i Vin Mµng"; còn Lê
MÕnh Thát thì không biªt làm th½
và chÆng h« ð¬ ý ðªn nghiên
cÑu vån chß½ng ngh® thu§t, mà
chï say mê lu§n lý h÷c, khoa h÷c và
toán h÷c, nghiên cÑu sâu rµng v«
kinh tª, chính tr¸, và quân sñ nh¤t
là l¸ch sØ thª gi¾i, ð£c bi®t
nh¤t là l¸ch sØ nhæng cuµc cách
mÕng · thª gi¾i (trong thß vi®n cüa
tôi ngày xßa t£ng cho Ph§t H÷c Vi®n
Nha Trang có bµ sách Révolution Russe cüa
Trotski).
H°i ðó vào khoäng nåm
1962 hay 1963, tôi th¤y Lê MÕnh Thát th߶ng
mßþn ði mßþn lÕi bµ sách
¤y. Lê MÕmh Thát r¤t n£ng tính
thñc nghi®m duy lý khoa h÷c. Tôi còn
nh¾ vào nåm 1968, nhân d¸p ðßþc
US State Department m¶i qua thåm viªng mµt s¯
tr߶ng ðÕi h÷c Hoa KÏ, tôi có
d¸p g£p Lê MÕnh Thát tÕi Wisconsin
và không ng¶ ðó là l¥n cu¯i
cùng và mãi ðªn bây gi¶ là
20 nåm r°i mà chúng tôi vçn chßa
g£p nhau lÕi; ðêm cu¯i cùng ¤y,
chúng tôi ðã thÑc su¯t ðêm
nói chuy®n, và Thát ðã làm tôi
tÑc c߶i mµt cách khó quên
khi Thát ð« ngh¸ xØ døng computer
ð¬ h® th¯ng hóa tß tß·ng bao
la cüa Bát Nhã Ba La M§t. Còn nói
riêng v« m£t l¸ch sØ Ph§t giáo
bµ Chân Nguyên toàn t§p (2 cu¯n) và
bµ S½ thäo L¸ch SØ Ph§t giáo
Vi®t Nam (m¾i in ðßþc 2 cu¯n) cüa
Lê MÕnh Thát là nhæng sØ li®u
quý báu nh¤t chßa t×ng th¤y xu¤t
hi®n tÕi Vi®t Nam t× cä thª kÖ nay.
Chính Thát là ng߶i
ð¥u tiên ðã phát hi®n ra "Sáu
BÑc Thß" quan tr÷ng · thª kÖ thÑ
V · Vi®t Nam giæa ÐÕo Cao, Pháp Minh
và Lý Miu. Trong Ngiên CÑu L¸ch SØ
nåm 1981 · Vi®t Nam. Tr¥n Vån Gi¥u ðã
trích dçn tài li®u cüa Lê MÕnh
Thát v« "b¢ng chÑng sáng tö cüa
mµt s¯ sinh hoÕt vån hóa cüa nhân
dân Giao Châu h°i thª kÖ thÑ V... r¢ng
sinh hoÕt vån hóa ðó ðã phát
tri¬n ðªn mµt trình ðµ ðáng
tñ hào, mang nhi«u ð£c s¡c dân
tµc, yêu nß¾c. "cä mµt kho tàng
ch¶ ðþi chúng ta khai thác."
Lý thuyªt gia cµng sän
Tr¥n Vån Gi¥u ðã t§n lñc khai thác
sñ phát hi®n cüa Lê MÕnh Thát
ð¬ xuyên tÕc mµt cách ngu xu¦n
t¤t cä nµi dung tß tß·ng cao siêu
cüa Vi®t Nam · vào thª kÖ thÑ V.
Cµng sän Vi®t Nam cûng xØ døng và
khai thác tri®t ð¬ nhæng công trình
nghiên cÑu ðµc ðáo cüa Lê
MÕnh Thát v« Nguyn Trãi, nhân d¸p
UNESCO t± chÑc kÖ ni®m l¥n thÑ 600 ngày
sinh nh§t cüa Nguyên Trãi. Ði«u này
ít ai biêt.
Nªu không b¸ giam t× ngày
1 tháng 4 nåm 1984 thì ch¡c ch¡n Lê
MÕnh Thát còn tiªp tøc phát hi®n
biªt bao ði«u bí ¦n d¤u kín
"ðã chôn vùi trong bóng t¯i ngàn
nåm" nhß l¶i cüa Tr¥n Vån Gi¥u nói
v« sñ phát hi®n tß li®u l¸ch sØ
v« thª kÖ thÑ V · Vi®t Nam do Lê
MÕnh Thát khai qu§t ra t× "Hoàng Minh T§p'
và sau cùng m¾i ðây khi Lê MÕnh
Thát và Tu® SÛ b¸ Hà Nµi kªt
án tØ hình thì ðó chính là
sñ phát hi®n l²i lÕc nh¤t cüa
nh¸ v¸ ð¬ cho cä thª gi¾i th¤y
r¢ng Cµng sän Vi®t Nam ðã lÕnh lùng
tàn phá tiêu di®t t¤t cä nhæng
gì là tinh ba, là trí tu® thßþng
ð¢ng tâm linh siêu vi®t cüa dân tµc.
T× lúc hãy còn r¤t
nhö cho t¾i l¾n khôn trß·ng thành,
Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát ð«u
s¯ng mµt ð¶i tu hành kh¡c kh± và
trong sÕch hoàn toàn, không bao gi¶ ham
mê danh v÷ng thª tøc, không bao gi¶
ð¬ ý ðªn ð¸a v¸ xã hµi
và chÆng bao gi¶ biªt ðªn ti«n bÕc
lþi lµc cho chính bän thân.
Trong lòng nh¸ v¸ vçn
th߶ng trñc h×ng hñc th® nguy®n
vô biên ðªn Giác ngµ vì lþi
cho t¤t cä và giäi thoát cho t¤t
cä, mà bß¾c ði hùng dûng ðã
dßþc th¬ hi®n oanh li®t nh¤t hi®n nay
là dâng hiªn cä sinh m®nh mình ð¬
giäi phóng quê hß½ng thoát khöi
cái chü nghîa ngu xu¦n nh¤t, tàn
bÕo nh¤t và vô minh nh¤t cüa thª
kÖ XX.
Chúng ta chï ðü sÑc
nhìn th¤y ðßþc nhæng Thi«n sß
ðúng nghîa m²i khi nào chúng ta có
ðü sÑc mÕnh tâm linh ð¬ tñ
quên mình, cûng nhß ÐÕi sß ÐÕo
Cao ðã dÕy th¯ng thiªt trong sách "Sáu
BÑc Thß · thª kÖ thÑ V" mà
Lê MÕnh Thát ðã phát hi®n cho
toàn dân tµc:
"Nªu quên mình mà hªt
lòng thành thì t¤t cä cäm và
có cäm thì t¤t có th¤y: không
cäm thì không th¤y. Thánh nhân ðâu
phäi không th߶ng · v¾i qu¥n sinh,
ðâu phäi là ta không th߶ng th¤y".
Lê MÕnh Thát và Tu®
SÛ ðã quên mình mà hªt lòng
thành thì t¤t nhiên nh¸ v¸ cäm
ðßþc t¤t cä nhæng ð± vÞ
bi ðát cüa quê hß½ng và kiªp
ng߶i: Hai ng߶i ðã ðßþc
hªt t¤t cä tính m®nh cüa Vi®t Nam
thì t¤t nhiên nhìn th¤y ðßþc
nhæng gì vçn giæ lÕi Vi®t tính,
và h÷ ðã lên ð߶ng tr·
thành nhæng ÐÕo sß dçn ð߶ng
cho cä dân tµc. Lúc Hà Nµi kªt
án tØ hình Tu® SÛ và Lê mÕnh
Thát hay b¤t cÑ kë nào khác vô
danh ðã tranh ð¤u cho quy«n làm ng߶i
Vi®t Nam thì chính Hà Nµi ðã
kªt án tØ hình toàn th¬ dân
tµc.
Khi mà toàn th¬ dân tµc
Vi®t nam b¸ mµt chª ðµ tàn bÕo
kªt án tØ hình thì ðó cûng
là lúc chª ðµ ¤y ðang tñ
hüy di®t trong lòng ð¸a ch¤n linh di®u
cüa ÐÕi m®nh Vi®t Nam
PhÕm Công Thi®n
California ngày 18.10.1988
Chú Thích
C¥n Biªt:
V« nhæng tác
ph¦m khäo lu§n nghiên cÑu cüa Lê
MÕnh Thát và nhæng tác ph¦m vån
th½ cüa Tu® SÛ, tôi s¨ ð« c§p
c£n k¨ vào d¸p thu§n ti®n khác,
Bài này ðßþc
viªt ra v¾i ðôi ði«u nh¤n mÕnh
c¥n thiªt v« ðôi ba nét s¯ng tri thÑc
và tâm linh cüa Tu® SÛ và Lê MÕnh
Thát ð¬ ph± biªn
cho cµng ð°ng trí thÑc qu¯c tª:
Tôi lên tiªng mµt cách l ðµ
v¾i tß cách là nguyên Giáo sß
Triªt h÷c Tây Phß½ng Vi®n ÐÕi
H÷c Toulouse, Pháp Qu¯c, nguyên Giáo sß
Ph§t Giáo Vi®n College of Buddhist Studies, Los Angeles,
Hoa KÏ, nguyên Giám Яc SoÕn Thäo
T¤t cä Chß½ng Trình Giäng dÕy
cho t¤t cä Phân Khoa Vi®n ÐÕi H÷c
VÕn HÕnh t× nåm 1966-1968, nguyên khoa
trß·ng Phân khoa Vån H÷c và Khoa
H÷c Nhân Vån cüa Vi®n ÐÕi H÷c
VÕn HÕnh t× nåm 1968-1970, sáng l§p
viên và nguyên chü trß½ng biên
t§p tÕp chí Tß Tß·ng cüa Vi®n
ÐÕi H÷c VÕn HÕnh, 1966-1970. Ngoài
ra ð¯i v¾i nhæng hµi Vån Bút Qu¯c
tª, v¾i tß cách là nhà vån
và tác giä vài chøc quy¬n sách
ðã xu¤t bän tÕi Vi®t Nam và häi
ngoÕi t× 1957-1988.
Báo Ngu°n S¯ng s¯ 16-17,
1989, San Jose, California
Xem thêm bài Vài
Nét V« Thßþng T÷a Tu® SÛ cüa
Viên Linh