Thông Ði®p "CATVÀRIARYASATYÀNI"
Tia N¡ng Ð¥u Tiên Trong L¸ch SØ Triªt H÷c Và Tôn Giáo 

Thích Tâm Thi®n

BÑc thông ði®p ðó là "TÑ Di®u ðª" (Catvàriaryasatyàni), B¯n Sñ th§t (The truth), b¯n Chân lý v« con ng߶i và sñ hi®n hæu cüa con ng߶i. Nó cûng là con ð߶ng bi®n chÑng thñc tÕi mà qua ðó con ng߶i có th¬ vß½n ðªn mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc chân thñc ngay tÕi cuµc ð¶i này. Ðây là pháp thoÕi ð¥u tiên ðßþc ÐÑc Ph§t chuy¬n pháp luân hóa ðµ nåm anh em tôn giä Ki«u Tr¥n Nhß (Kondanna) tÕi v߶n Nai (Bénarès) sau khi thành ðÕo.

Theo kinh Chuy¬n Pháp Luân (Dhammacakkappa-vattana-sutta), nµi dung cüa TÑ ðª ðßþc ghi lÕi, ðÕi khái nhß v¥y :

"... Này các TÏ kheo ! Sñ sinh thành, già nua, b®nh ðau và tØ bi®t là kh±, xa ng߶i mình yêu, g¥n ng߶i mình ghét là kh± ; c¥u mong không ðßþc là kh±, nåm u¦n (Aggregates of the existence) hoÕi di®t, b¤t toÕi là kh±. Nhß v§y là Kh± thánh ðª".

"LÕi næa, này các TÏ kheo ! Tâm lý nu¯i tiªc, khát v÷ng và ch¤p thü là con ð߶ng ðßa ðªn kh± ðau, luân h°i tái sinh, n½i nào có m£t tham ái là có ch¤p thü, ham mu¯n, ß¾c v÷ng, mong c¥u..., nhß v§y là Kh± t§p thánh ðª".

"LÕi næa, này các TÏ kheo ! Xa lìa, ðoÕn tr× tham ái, ch¤p thü, ß¾c v÷ng... m÷i tâm lý døc v÷ng (nói trên) là giäi thoát, an lÕc nhß v§y là Di®t thánh ðª".

"LÕi næa, này các TÏ Kheo ! Tám chi ph¥n chánh ðÕo, chánh kiªn, chánh tß duy, chánh ngæ, chánh nghi®p, chánh mÕng, chánh tinh t¤n, chánh ni®m, chánh ð¸nh là con ð߶ng ðßa ðªn di®t kh± ; tÑc là ÐÕo Thánh Ъ".

Nhß v§y nµi dung cüa TÑ Ðª là :

- Sñ th§t v« kh± ðau (Truth of the suffering).

- Sñ th§t v« nguyên nhân cüa kh± ðau (Truth of the cause).

- Sñ th§t v« ch¤m dÑt kh± ðau (Truth of the extinction).

- Sñ th§t v« con ð߶ng ðßa ðªn ch¤m dÑt kh± ðau (Truth of path).

Kinh Sa Môn Quä (Samannaphalasuttanta), tr߶ng bµ, ÐÑc Ph§t dÕy v« kinh nghi®m giác ngµ cüa Ngài qua phß½ng pháp TÑ ðª nhß sau :

"... V¾i cái tâm an ð¸nh, trong sÕch, linh mçn, ði«u chª, xä hªt nghi®p ác, nhu nhu§n, tùy Ñng, kiên c¯, không nao núng, th¥y TÏ kheo phát tâm di®t tr× phi«n não. Th¥y biªt ðúng nhß thñc (yathabhutam) : "Ðây là kh±" ; "Ðây là nguyên nhân cüa kh±" ; "Ðây là sñ di®t kh±" ; "Ðây là con ð߶ng ðßa ðªn di®t tr× kh±". Th¥y biªt ðúng nhß thñc : "Ðây là phi«n não" ; "Ðây là nguyên nhân cüa phi«n não" ; "Ðây là sñ di®t phi«n não" và "Ðây là con ð߶ng ðßa ðªn sñ di®t tr× phi«n não". Biªt nhß v§y, th¤y nhß v§y, tâm th¥y ðßþc giäi thoát các phi«n não l§u ho£c cüa døc ái (karma) cüa hæu ái (bhava) cüa vô minh (avijja) và ðßþc trí tu® giäi thoát. Th¥y TÏ kheo biªt : "Nghi®p tái sinh ðã xä tr×, phÕm hÕnh ðã tròn, vi®c gì phäi làm nay ðã làm xong, sau kiªp này không còn th÷ thân nào khác". (With his heart thus serene, made pure, translucent, cultured, devoid of evil, supple, ready to act, firm, and imperturbale, he directs and bends down to the knowledge of the destruction of the defilements (àsavà). He knows as it : "This is pain"... "This is the origin of pain"... "This is the cessation of pain"... "This is the path that leads to assation of pain "... To him, thus knowing, thus seeing, the heart is set free from the defilement of lusts (Kàrma)... of existence (bhàva)... of ignorance (avijjà)... In him, thus set free, there arises the knowledge of his emancipation, and he knows : "Rebirth has been destroyed. The higher life has been fulfilled. What had to be done has been accomplished. After this present life there will be no beyond !"). (Samannaphala Sutta - Digha - Nikaya).

Trên ðây là nµi dung cüa TÑ thánh ðª. Gi¶ ðây chúng ta ði vào nghiên cÑu TÑ ðª qua lång kính triªt h÷c. Có mµt ði«u c¥n ghi nh§n r¢ng : nói ðªn triªt h÷c TÑ ðª, không có nghîa là ðßa giáo lý này t× mµt con ð߶ng tu t§p vào mµt h® th¯ng cüa lu§n lý, mà · ðây, t× c½ s· triªt h÷c, khäo cÑu tính bi®n chÑng cüa TÑ ðª, thông qua khuynh hß¾ng tß duy và hành ðµng trong ð¶i s¯ng tâm lý cûng nhß v§t lý cüa con ng߶i.

I- Ti«n Ы Triªt H÷c Cüa TÑ Ðª 

Nhß ðã trình bày (· ph¥n trích dçn), thông ði®p cüa TÑ ðª hÆn là mµt giai trình mà · ðó bao g°m cä hai m£t nh§n thÑc và hành ðµng. Do v§y con ð߶ng tu t§p TÑ ðª không th¬ chï xét qua góc ðµ nh§n thÑc lu§n (théorie de la connaissance - gnoséologic) mà v¤n ð« là mô thÑc bi®n chÑng (Dialectique) cüa nó.

ÐÑc Ph§t trong su¯t quá trình ði tìm con ð߶ng giäi thoát, nhæng kinh nghi®m kh± ðau v« con ng߶i và cuµc ð¶i là nhæng gì mà tñ thân ðÑc Ph§t ðã träi qua và kinh nghi®m mµt cách sâu s¡c. Do ðó, pháp thoÕi TÑ ðª ðßþc xem nhß là mµt quá trình bi®n chÑng thñc tÕi (Dialectical reality) ngay trong ð¶i s¯ng nµi tâm cüa ÐÑc Ph§t. Và cái ðïnh cao t§n cùng cüa con ð߶ng ¤y ðßþc ÐÑc Ph§t ð° giäi (map-out) qua dÕng thÑc cüa TÑ ðª trên c½ s· tß½ng quan nhân quä sinh v§t (biological causation), và ðây chính là sñ thång chÑng nµi tÕi (inner experience) mà ÐÑc Ph§t ðã ði qua. Vì thª nó không phäi là mçu thÑc lý tß·ng (paradeigma), cûng không phäi là bän sao chép (mimesis) t× nhæng ý ni®m ; vì tñ thân nó không h« có cái ngã th¬ (ego) ðµc l§p ; nó là sñ kiªn chiªu nhß thñc, là cái th¤y nhß thñc (yathabhutam) trong dòng hi®n hæu (dharana).

T× nµi dung thông ði®p này, TÑ ðª ðßþc ÐÑc Ph§t giäi minh theo mµt lµ trình nhân quä tß½ng quan thông qua b¯n ti«n ð« triªt h÷c c½ bän, ðó là :

1. Tri nh§n thñc tÕi (Kh± thánh ðª).
2. Sñ chuy¬n hß¾ng tß duy (T§p thánh ðª).
3. Sñ chuy¬n hß¾ng hai chi«u (Di®t thánh ðª).
4. Giai trình tß duy (ÐÕo thánh ðª).

1) Tri nh§n thñc tÕi (Recognition of reality)

Trß¾c hªt ÐÑc Ph§t dÕy Kh± thánh ðª (Dukha-ãryasatya). — ðây kh± ðau là mµt thñc tÕi nhß thñc (truth of the suffering) ð¯i v¾i con ng߶i. Thánh ðª (The truth) là mµt chân lý khách quan - hi®n thñc. Kh±, hay hình thái cüa sñ b¤t an là mµt kªt quä cüa hàng loÕt nhân duyên ðßþc tÕo tác t× tâm thÑc. Nhß v§y, tri nh§n thñc tÕi là mµt cách trñc tiªp ði vào soi sáng m÷i hình thái kh± ðau cüa con ng߶i. Nªu nhß logic thu¥n lý ði t× bß¾c th¤p nh¤t cüa tß duy - cäm giác cho ðªn khä th¬ tß duy mµt cách ti®m tiªn, thì sñ tri nh§n thñc tÕi là mµt suy thÑc nång ðµng ði thÆng vào bän ch¤t cüa hi®n hæu, dù r¢ng ðó là hi®n hæu cüa ý ni®m (idea). Ðây là xung lñc cüa tri kiªn nhß thñc, mµt nång lñc ðánh thÑc con ng߶i ði ra khöi gi¤c mµng u huy«n và trñc tiªp ð¯i di®n v¾i nhæng thång tr¥m kh± ðau ngay n½i tâm thÑc cüa chính mình ; tÕi ðây, qua lång kính cüa "nhß th¸ - tri kiªn", sñ th§t ðßþc nhìn nh§n nhß là chính nó mà không h« có vô lu§n mµt bóng m¶ nào cüa sñ duy lý. Tuy nhiên, ð¬ th¤u triªt cái cån nguyên cüa kh± ðau, con ng߶i không th¬ d×ng lÕi · sñ th§t cüa kh± ðau hay quay m£t chÕy tr¯n, mà phäi ði vào soi sáng cái bän ch¤t nµi tÕi cüa nó.

2) Sñ chuy¬n hß¾ng tß duy (Change of thinking)

Sau khi tri nh§n sâu s¡c v« kh± ðau nhß mµt sñ th§t ðang là, ÐÑc Ph§t dÕy tiªp T§p thánh ðª (Samudaya-ãryasatya), tÑc là ði tìm ngu°n g¯c cüa kh± ðau.

Thông th߶ng, ð¯i v¾i kh± ðau, ng߶i ta th߶ng có xu hß¾ng ði tìm mµt sñ bình an bên ngoài kh± ðau hay là ði ra khöi cái kh± ðau hi®n hæu. L¯i tìm kiªm này ðßa con ng߶i v« mµt trÕng thái v÷ng tß·ng, chÕy tr¯n thñc tÕi ho£c ¦n náu n½i mµt trú xÑ hão huy«n mà cån nguyên kh± ðau vçn cÑ bám ch£t trong ti«m thÑc. Do ðó, T§p thánh ðª ðßþc g÷i là mµt sñ chuy¬n hß¾ng tß duy. B·i l¨, thay vì tìm cách ði ra khöi cái kh± ðau hi®n thñc theo thói quen tìm kiªm sñ bình an cüa con ng߶i, T§p ðª ð« ngh¸ tß duy quay v« tìm kiªm cái nguyên nhân cüa kh± ðau (truth of the cause); và cái nguyên nhân ðó ðã ðßþc ÐÑc Ph§t xác ð¸nh mµt cách rõ ràng ðó là tham ái (tanhà) và ch¤p thü (upadãna), hay nói mµt cách ph± thông là Tham (Creed) Sân (hatred) và Si (ignorance). — ðây, cái m¤u ch¯t cüa kh± ðau là do m÷i hành vi tâm lý cüa con ng߶i ðßþc xây dñng trên n«n täng cüa tñ ngã (ego) ; r°i t× n½i tñ ngã tham lam, sân h§n và si mê tr²i d§y tÕo thành vòng luân h°i tr¥m luân. C¯ nhiên, ð¬ ði ra khöi vòng tr¥m luân ðó t¤t yªu phäi loÕi tr× m÷i hình thái cüa tñ ngã nhß cái tôi (I), cái cüa tôi (mine), cái tñ ngã cüa tôi (myself). Quá trình loÕi tr× này ðßþc ð« c§p · ph¥n thÑ ba, tiªp theo.

3) Sñ chuy¬n hß¾ng hai chi«u (Change of duality)

Khi nh§n ra r¢ng kh± ðau xu¤t sinh t× suy thÑc hæu ngã, nên con ng߶i lÕi có xu hß¾ng loÕi tr× cái hæu (existence) ð¬ ði tìm cái vô (emptiness) r²ng tuªch, mà thu§t ngæ Ph§t h÷c th߶ng dùng khái ni®m ho£c hæu ho£c vô, t¤t cä ð«u r½i vào biên kiªn<I>(ditthi). Vì thª · ðây Di®t ðª (Nirodha-ãryasatya) s¨ ðßþc khäo sát theo mµt tiªn trình chuy¬n hß¾ng hai chi«u (lßu chuy¬n và hoàn di®t). Trß¾c hªt, nªu hi¬u Di®t ðª là chân lý cüa sñ t§n di®t (truth of extinction) thì cái c¥n phäi t§n di®t · ðây là cái s· hæu tñ ngã, nó ðßþc phô di­n qua m÷i hình thái cüa tham, sân và si. Trong khi chi«u ngßþc lÕi cüa nó (tÑc không tham, không sân, và không si) chính là sñ sinh kh·i tri giác thñc tÕi - giäi thoát, nó là møc ðích cÑu cánh t¯i h§u (upmost reality) hay là cái tâm th¬ tròn ð¥y v¯n toàn nång (omnipotent), toàn trí (omniscient) và luôn luôn chiªu di®u · kh¡p m÷i n½i (omnipresent). Cái tâm th¬ viên mãn ¤y là Ph§t tính vînh h¢ng. Vì · ðó là mµt trÕng thái bän nguyên phi vô phi hæu, di®c vô di®c hæu (Reductio Ad Absurdum - Middle Treatise) ; ðó chính là th¬ cách cüa sñ toàn tri (giác ngµ) - mµt cái nhìn chiªu di®u vào hi®n hæu (an illuminating view of things) và siêu vi®t m÷i trÕng thái d¸ ð°ng (various grades of diversity). Nªu không có chi«u sinh kh·i ngßþc lÕi nhß thª, thì sñ t§n di®t s¨ tr· nên mµt chu²i dài cüa hß vô không t§n. Do ðó, sñ chuy¬n hß¾ng hai chi«u này s¨ là mµt quá trình hi¬n lµ Niªt bàn ngay tÕi cuµc ð¶i này và con ng߶i này, mà không phäi là · mµt cõi u huy«n xa xåm nào khác. Có th¬ hình dung Di®t ðª, theo các h® tß tß·ng ÐÕi th×a, nhß là cách ngôn n±i tiªng cüa kinh Niªt Bàn : "Mu¯n ðªn Niªt bàn hãy ði vào ð߶ng sinh tØ" hay "Ph§t pháp b¤t ly thª gian giác". Nhß v§y, Di®t ðª là Niªt bàn, mà Niªt bàn thì chï hi®n hæu khi và chï khi nào siêu vi®t nh¸ nguyên (non-dualism), th¬ nh§p thñc tÕi nhß thñc v¯n không bän ngã.

4) Giai trình tß duy (Process of thinking)

Mu¯n ðÕt ðªn Di®t ðª hay Niªt bàn (Nirvàna), con ng߶i c¥n phäi ði qua mµt giai trình tß duy và hành ðµng mà ÐÑc Ph§t g÷i là ÐÕo ðª (Mãnga-ãryasatya), tÑc là con ð߶ng ðßa ðªn Niªt bàn - sñ t§n di®t Tham, Sân và Si. — ðây, mô thÑc tu t§p ðßþc ÐÑc Ph§t dÕy rõ qua Bát thánh ðÕo ph¥n (Ariyàtthangikamagga), bao g°m :

Chánh tri kiªn (Sammà - ditthi)
Chánh tß duy (Sammà - sankappa)
Chánh ngæ (Sammà - Vàcà)
Chánh nghi®p (Sammà - kammanta)
Chánh mÕng (Sammà - àjivà)
Chánh tinh t¤n (Sammà - vàyàma)
Chánh ni®m (Sammà - sati)
Chánh ð¸nh (Sammà - samàdhi)

Hay nói chung bao g°m : Gi¾i (Moral formation), иnh (Concentration) và Tu® (Formation of the wisdom), tÑc Tam vô l§u h÷c.

Nhß thª, t× các ti«n ð« trên, m²i con ng߶i c¥n phäi n² lñc tri nh§n và kinh nghi®m v« sñ th§t ðau hay hÕnh phúc cüa chính mình. Giác ngµ thñc ch¤t không gì khác h½n là mµt tiªn trình ði t× tri nh§n thñc tÕi, chuy¬n hß¾ng tß duy t× v÷ng tß·ng sai l¥m ðªn tri kiªn tu® giác nhß thñc. Thông qua Bát thánh ðÕo ph¥n, con ng߶i c¥n thiªt ðßþc ðào luy®n b·i mµt giai trình tß duy cüa chính nó ð¬ vß½n ðªn trí tu®. — ðây, ði«u quan yªu là tiªn trình thanh l÷c (trÕch pháp) tß duy, ð¬ t× v÷ng thÑc hi¬n lµ ch½n thÑc, t× cái hæu hÕn ði ðªn cái vô hÕn. Nhßng trong su¯t quá trình loÕi suy ðó cho ðªn khi con ng߶i ðÕt ðßþc mµt sñ toàn tri cao nh¤t, thì cái "sinh thÑc hi®n hæu" hay cái tâm th¬ bao la mênh mông b¤t sinh, b¤t di®t này vçn là n«n täng cüa thñc tÕi giäi thoát. Do ðó, giai trình tß duy s¨ ðßa con ng߶i t× sinh ð¸a hæu hÕn vß½n ðªn vô biên, r°i t× vô biên tr· lÕi v¾i cuµc s¯ng th߶ng nghi®m sinh hæu này. Vì thª g÷i nó là mµt sñ chuy¬n hß¾ng hai chi«u trên cùng mµt thñc tÕi bao g°m cä hai m£t công ß¾c và tuy®t ð¯i. Tiªn trình này ðßþc g÷i là nµi chÑng tñ thân (individual inner experience) v¯n mang theo mµt giá tr¸ miên tr߶ng. Ðây cûng là nµi dung cüa bªn b¶ chân hÕnh phúc mà ÐÑc Ph§t - ngay th¶i thuyªt pháp ð¥u tiên - Ngài ðã truy«n trao cho con ng߶i ð¬ "kiªn l§p nhân gian t¸nh ðµ". T× ðây, chúng ta ði vào khäo sát c¤u trúc bi®n chÑng thñc tÕi thông qua nµi dung thông ði®p cüa TÑ thánh ðª. HÆn nhiên, · góc ðµ bi®n chÑng, TÑ ðª s¨ không ðßþc xem là khuôn mçu triªt lý, mà nó bi¬u th¸ cho c½ c¤u thuyên thích nµi tÕi (implicit hermentical structure), mµt di­n trình cüa tri thÑc v« hi®n hæu (dharma) hay thñc tÕi tu® giác.

II- Bi®n Chúng TÑ Ðª

Nªu nhß tính bi®n chÑng (dialectical) ðßþc xem nhß qui trình tß½ng tác giæa lý tß·ng và thñc tÕi, giæa ý thÑc và hành ðµng, giæa lu§n lý và thñc ti­n, thì tính bi®n chÑng TÑ ðª là mµt tiªn trình ði«u hß¾ng tß duy mµt cách nång ðµng t¯i ßu, nh¢m ph¤n khích m²i tñ th¬ tri kiªn vß½n lên ðïnh cao cüa tu® giác nhß thñc ð¯i v¾i hi®n hæu (to their appearances as they really are), siêu vi®t m÷i biên ðµ hæu hÕn, phü dçm m÷i ð¸nh kiªn hß äo và m· ra mµt cänh gi¾i cüa tñ do trong dòng tß½ng tøc cüa tâm - tÑc làm cho sinh kh·i nång lñc cüa trí tu® vô biên ngay trong nhæng cái hæu biên, hÕn cuµc. Do v§y, bi®n chÑng TÑ ðª ðßþc xem nhß là mµt nång thÑc hß¾ng thßþng bao quát cä hæu biên và vô biên trên cån bän cüa dòng sinh thÑc hi®n hæu "hæu t§n mà vô t§n" này. T× ðó, ánh sáng tu® giác s¨ soi sáng m÷i góc cÕnh bí m§t cüa dòng ð¶i, mà kë trí giä v¾i logic tß duy hæu ngã không làm sao th¬ nghi®m ðßþc. Nång thÑc hß¾ng thßþng, ðó là "khát v÷ng giác ngµ", mµt dòng ðµng mÕch tâm linh thúc giøc con ng߶i tiªn v« phía trß¾c biên gi¾i cüa nh¸ nguyên, m· toang m÷i bí ¦n cüa kh± ðau và sñ hi®n hæu cüa chính con ng߶i, nó ðßþc ð¸nh danh là "T§p ðª" hay "12 nhân duyên" ; và con ð߶ng soi sáng "T§p ðª" hay "12 nhân duyên" chính là "ÐÕo ðª". Do v§y, tính bi®n chÑng TÑ ðª là n«n täng cüa c¤u trúc thñc nghi®m. — ðây, bi®n chÑng TÑ ðª bao g°m mµt cái nhìn t±ng th¬, m¯i tß½ng duyên cüa các phÕm trù và bán phÕm trù, qui trình logic tri kiªn, th¬ thÑc cüa hi®n hæu, và th¬ tính th߶ng trú cüa hi®n hæu. Ь cø th¬ h½n, c¥n thiªt ði vào soi sáng nåm bß¾c bi®n chÑng cüa TÑ ðª nhß sau :

1. Cái nhìn t±ng th¬

M÷i suy tß·ng trên cån bän cüa các phÕm trù v« sñ hæu, trß¾c hªt phäi ðßþc soi sáng ngay trên cái sinh th¬ hi®n hành. ÐÑc Ph§t, trong kinh Rohitarsa tuyên th¸ r¢ng :

"Trong chính cái xác thân dài mµt trßþng này, cùng v¾i tri giác tß tß·ng, Nhß Lai tuyên b¯ thª gian, ngu°n g¯c cüa thª gian, sñ ch¤m dÑt thª gian và con ð߶ng dçn ðªn sñ ch¤m dÑt thª gian". (In this very one - fathom long body, along with its perceptions and thoughts, I proclaim the world, the origin of the world the cessation of the world, and the path leading to the cessation of the wordl" - Rohitarsa Sutta). — ðây, chân lý TÑ ðª bao phü ð¶i s¯ng con ng߶i qua các m£t thi®n và b¤t thi®n, chân ðª và tøc ðª. M£t khác, cái nhìn t±ng th¬ là cái nhìn bao quát cái c¤u trúc cüa sñ hæu, trong ðó nhân duyên và quä là m¯i liên h® mang tính ph± biªn khách quan. M÷i hi®n hæu trên cuµc ð¶i này, con ng߶i này, thª gi¾i này ð«u ðßþc qui ð¸nh b·i ð¸nh lu§t nhân quä. Do ðó, th¤y ðßþc nhân quä cüa mµt sñ th¬ tÑc th¤y ðßþc hai m£t cüa mµt v¤n ð«. T¤t nhiên, nhân quä · ðây chï ðßþc dùng trên bình di®n chân lý công ß¾c (conventional truth) ; nghîa là nó chï mang chÑc nång ð¸nh hß¾ng chÑ không phäi là mô tä.

2. Sñ liên h® giæa các phÕm trù

TÑ ðª, · mµt phß½ng di®n nào ðó ðã nói lên m¯i tß½ng quan nhân quä <I(relative causation), nhßng sñ tß½ng quan trong nhân quä chính là sñ tß½ng quan Duyên kh·i (paticcasamùppàda), mà ð¸nh lý t±ng quan cüa Duyên kh·i thì bäo r¢ng :

"Do A hi®n hæu nên B hi®n hæu
Do A không hi®n hæu nên B không hi®n hæu.
Do A sinh kh·i nên B sinh kh·i.
Do A ðoÕn di®t nên B ðoÕn di®t".

T× cån nguyên triªt lý này, TÑ ðª là c¤u trúc hi®n hæu thúc ð¦y tß duy con ng߶i ði qua m÷i v¤n nÕn thu¥n lý ð¬ vß½n ðªn cái tri kiªn nhß thñc (yathabhutam). C¤u trúc TÑ ðª, tÕi ðây ðóng vai trò tß½ng quan, tß½ng h® giæa các c£p phÕm trù : Hæu (process of becoming) - Vô (becominglessness), Sinh (production) - Di®t (destruction), Th߶ng (eternal) - ÐoÕn (annihilation), KhÑ (death) - Lai (birth)... và ði qua th¶i gian cüa Sinh, Trø, D¸, Di®t, hay Thành, Trø, HoÕi, Không. Thông qua các phÕm trù mang th¬ tính không và th¶i này, chúng ta tri nh§n cái bän ch¤t vô th߶ng ðoÕn di®t cüa t×ng sñ hæu, ð¬ r°i t× vô hæu ði vào hi®n hæu, t× cái giä hi¬n bày cái chân ; thành ngæ ÐÕi th×a th߶ng g÷i là "Dî huy­n ðµ chân". Các phÕm trù bän thân nó là ð¯i l§p, nhßng c¤u trúc TÑ ðª ðã xây dñng cho nó mµt m¯i duyên sinh không ð¯i l§p, nghîa là nhân quä tß½ng tác. M¯i tß½ng quan nhân quä này ðßþc th¬ hi®n theo hai chi«u sinh kh·i và ðoÕn di®t ; và ð¸a v¸ cüa nó y cÑ trên hai c½ s· : tr¥n gian và xu¤t thª gian. Do ðó, hi¬u TÑ ðª s¨ khai thông m÷i mâu thuçn nµi tÕi do tri kiªn thiªt l§p và phê bác giä tÕo hình thành.

3. Qui trình logic tri kiªn nhß thñc

Nói ðªn logic tri kiªn nhß thñc là nói ðªn Chánh tri kiªn (right view). — ðây, nó không phäi là logic tß duy hæu ngã - trên cån bän cái "tôi là", mà tri kiªn nhß thñc chï có th¬ th¬ nghi®m và lãnh hµi khi chúng ta th¤u tri bän ch¤t cüa ngôn ngæ, thông qua sñ v§n hành cüa qui t¡c TÑ ðª nh¢m siêu vi®t ngã th¬ ð¬ vß½n ðªn cái tri kiªn nhß thñc hay tri kiªn vô kiªn - tÑc cái "không là" trong khái ni®m. Tuy nhiên, bß¾c tiên kh·i cüa qui trình này ði t× hæu cñc ðªn vô cñc (from the finite to the infinite), t× kiªn l§p ðªn phá vÞ (from building up to pulling down) cüa mµt sinh th¬ hi®n hæu. Do ðó, TÑ ðª chü trß½ng nhìn nh§n sñ th§t b¢ng sñ th§t. Vä lÕi, trong hình thái cüa sñ b¤t an, b¤t toÕi, kh± ðau, nó không ð½n giän chï có mµt nhân duyên, mà trong nó bao hàm hàng loÕt h® th¯ng nhân duyên tß½ng tác, t× v§t lý ðªn tâm lý. Vì thª c¥n có mµt cái nhìn toàn di®n v« bän ch¤t cüa nåm u¦n (aggregates) : S¡c (corporeal group), Th÷ (feeling), Tß·ng (perception), Hành (mental formation), ThÑc (consciousness) cüa các xÑ (six spheres of organs) và các gi¾i (six spheres of relic chamber). T× ðó m¾i khä dî thành tñu Di®t ðª - Niªt bàn, nhß chính l¶i khai th¸ cüa ÐÑc Ph§t : "Trong cái xác thân dài mµt trßþng này , cùng v¾i tri giác và tß tß·ng, ta tuyên b¯ thª gian nguyên nhân cüa thª gian, sñ ch¤m dÑt thª gian, và con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt thª gian".

4. Th¬ thÑc cüa hi®n hæu và th¬ tính th߶ng trú cüa hi®n hæu

Trong TÑ ðª, ðây là ph¥n c¯t lõi và quan tr÷ng nh¤t. Vì nó chính là cái kinh nghi®m cá th¬ nµi tÕi (individual inner experience) trong dòng sinh hi®n cüa m²i con ng߶i và cuµc ð¶i cüa con ng߶i ¤y. Nªu thiªu v¡ng nó - cái th¬ thÑc và th¬ tính th߶ng trú cüa hi®n hæu (dharma) - thì mô thÑc suy tß·ng s¨ tr· thành khuôn mçu triªt lý (philosophical pattern). Nhßng khuôn mçu triªt lý và thñc tÕi ðang là thì hoàn toàn khác nhau ; mµt bên là logic lu§n lý, trong khi bên kia bªn b¶ cüa logic lu§n lý là sñ th¬ nghi®m, thång chÑng thñc tÕi tuy®t ð¯i (absolute reality). Tuy nhiên cä hai, th¬ thÑc cüa hi®n hæu và th¬ tính th߶ng trú cüa hi®n hæu, là mµt dòng sinh hi®n tß½ng tøc b¤t khä phân ly. T× ðó, trong kh± ðau hi¬n lµ Niªt bàn giäi thoát, mà không phäi là lìa kh± ðau ð¬ ði ðªn Niªt bàn. Do v§y, TÑ ðª là mµt giáo lý thñc ti­n bao quát hai m£t thª gian và xu¤t thª gian. V« m£t thª gian, th¬ thÑc cüa sñ hæu (nãma-rùpa) g°m danh (mentality) và s¡c (corporeality) không ð½n giän chï ðßþc qui ß¾c vào tính ch¤t vô th߶ng ðoÕn di®t, mà chính trong cái vô th߶ng ðoÕn di®t ðó, ð°ng th¶i, cûng mang th¬ tính th߶ng trú. Vì l¨ ðó, vån h® ÐÕi th×a dùng cách ngôn "Nh¤t thiªt pháp giai th¸ Ph§t pháp" hay "Pháp nhî nhß th¸" v.v... Do ðó, mµt sñ th¬ s¨ là Tathata - tÑc nhß nhß hay chân nhß (suchness, the real truth of things) - khi nó không phäi là ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc.

Chính trong giai trình tß duy theo qui t¡c v§n hành cüa TÑ ðª này mà con ng߶i tÕo ðßþc mµt sñ chuy¬n y (Paràvrtta) hay mµt sñ ðµt biªn (sudden change) t× trong ðáy thÆm t§n cùng cüa tâm thÑc, r°i t× ðó bß¾c vào sinh ð¸a cüa tu® giác vô thßþng - m· ra mµt thª gi¾i quan hoàn toàn m¾i lÕ ngay trên chiªc thân héo h¡t vô th߶ng và tr¥n thª mông lung hß½ng khói này.

Tóm lÕi, qua góc ðµ triªt h÷c, TÑ ðª có th¬ ðßþc xem nhß là mµt phß½ng pháp bi®n chÑng thñc tÕi Ph§t giáo mà l¥n ð¥u tiên, cách ðây h½n 25 thª kÖ, ÐÑc Ph§t ðã tuyên thuyªt, khai th¸, minh th¸ cho các v¸ ð® tØ cüa Ngài. Cho ðªn ngày nay, TÑ ðª vçn là mµt pháp thoÕi không ti«n khoáng h§u trong l¸ch sØ tôn giáo và triªt h÷c cüa nhân loÕi.