Nhæng
V¤n Ы C½ Bän
Cüa
Triªt H÷c Tôn Giáo (*)
Thích Tâm Thi®n
Triªt h÷c tôn giáo là
con ð߶ng dçn ðªn thª gi¾i nµi
chÑng tñ th¬ cüa m²i con ng߶i,
nh¢m ðßa ðªn trÕng thái cüa
mµt thñc tÕi t¯i h§u. Ь n¡m
b¡t ðßþc trÕng thái ðó,
chúng ta không th¬ sØ døng ð¥u óc
lý lu§n, tß duy logic hay sñ cäm nh§n
b·i sáu giác quan nhß nhæng công
cø hæu hi®u, mà phäi dùng ðªn
trñc giác t× su¯i ngu°n cüa trí
tu® vô phân bi®t. Tiªn sî Radhakrishnan,
mµt triªt gia „n е hi®n ðÕi, ðã
giäi thích chi tiªt r¢ng triªt h÷c tôn
giáo không phäi là mµt t§p hþp
nhæng h÷c thuyªt giáo ði«u, nhßng
ðó là mµt th¬ nghi®m dña trên
sñ tri giác v« "mµt Hi®n hæu thánh
thi®n n½i con ng߶i". Nói nhß thª
không có nghîa "sñ th¬ nghi®m" và
"sñ trñc giác ð½n thu¥n" cüa tri
thÑc th߶ng nghi®m là hai thu§t ngæ
ð°ng nghîa. Dù "sñ trñc giác"
ðó cûng là mµt trong nhæng phß½ng
pháp th¬ nghi®m tôn giáo. Th§t ra, th¬
nghi®m là mµt phß½ng pháp sinh ðµng,
trñc tiªp n¡m b¡t sñ v§t mà
không c¥n b¤t kÏ lý lu§n nào,
gi¯ng nhß ng߶i sành rßþu biªt
ðßþc thª nào là v¸ ngon, v¸
d·. Vì thª, trong kinh Pháp Cú, ÐÑc
Ph§t ðã dÕy r¢ng :
"Dù cho · chiªn tr߶ng
Th¡ng muôn binh, ngàn tr§n,
Cûng không b¢ng tñ th¡ng.
Kë nào tñ th¡ng mình
R¤t xÑng nh§n danh hi®u
Ng߶i chinh phøc t¯i thßþng."
(If me man conquer in battle a thousand times thousand men, and if another
conquer himself, the latter is the greatest of conquerors) (Kinh Pháp
Cú. 103)
Tuy nhiên, có quá nhi«u
lý thuyªt v« th¬ nghi®m, ð£c bi®t
là các lý thuyªt cüa nhæng tôn
giáo huy«n bí, chÆng hÕn nhß Thiên
Chúa giáo. Phß½ng pháp th¬ nghi®m
cüa Thiên Chúa giáo ðßþc g÷i
là sñ th¬ nghi®m huy«n bí. Ðó
là ði«u không th¬ din nói, không
th¬ trình bày b¢ng ngôn t×, không
th¬ ðo l߶ng hay thåm dò, nhßng lÕi
có th¬ nh§n biªt b·i ni«m tin. B¢ng
cách thñc hành b·i sÑc mÕnh cüa
ni«m tin, tín ð° có th¬ hi®p thông
ðßþc v¾i Thßþng ðª trong mµt
cänh gi¾i huy«n nhi®m. Ngßþc lÕi,
trong th¬ nghi®m Ph§t giáo, con ng߶i ðóng
mµt vai trò trung tâm. Không có Thßþng
ðª, không có PhÕm Thiên nào v§n
hành hay ngñ tr¸ tâm trí con ng߶i.
Do ðó, m²i cá nhân c¥n có sñ
thÑc tïnh cüa riêng mình ð¬ tri nh§n
"nhß th¸" v« hi®n hæu.
Tuy nhiên, · ðây triªt
h÷c tôn giáo không chï là mµt
sñ nµi chÑng tñ th¬ cüa mµt cá
nhân ð½n nh¤t, nhßng cûng là
mµt quan ði¬m rµng m· v« thª gi¾i
nhß là mµt toàn th¬ - mµt vû
trø ða dÕng và bao la. Hai phß½ng
thÑc tiªp c§n ðó không th¬ tách
r¶i nhau. Do ðó, triªt h÷c tôn giáo
cûng là mµt sñ ði«u nghiên v«
nhæng v¤n ð« hay sñ hæu ð£c
thù, sai bi®t trong mµt t±ng th¬. Chú
tr÷ng ðªn nhæng quan ði¬m nhß thª,
ta không th¬ nào không nêu lên v¤n
ð« bän ch¤t cüa vû trø nhß
là cái toàn th¬ và v¸ trí
cüa con ng߶i · trong ðó. ÐÑc
Ph§t cûng dÕy r¢ng con ng߶i là
mµt sñ liên kªt tích tø cüa
nåm u¦n ; nåm u¦n ðó là : s¡c
u¦n, th÷ u¦n, tß·ng u¦n, hành
u¦n và thÑc u¦n. Nåm u¦n là
con ng߶i và cûng là thª gi¾i.
B·i v§y, mµt triªt lý hoàn häo
phäi là triªt lý v« con ng߶i
và thª gi¾i; cä hai ð«u bi¬u hi®n
nhß mµt toàn th¬. Ðó là lý
do mà LÕt Ma Anarika Govinda phát bi¬u :"Ng߶i
Ph§t tØ không tin r¢ng có thª gi¾i
bên ngoài hi®n hæu ðµc l§p, riêng
bi®t mà bän thân h÷ có th¬ len
vào trong nhæng mãnh lñc cüa nó.
Яi v¾i h÷, thª gi¾i bên ngoài
và bên trong nµi tâm chï là hai m£t
cüa cùng mµt khuôn väi ; trong ðó,
nhæng sþi chï cüa m÷i ðµng lñc
và biªn c¯ cüa m÷i hình thái
cüa ý thÑc và ð¯i tßþng
cüa nó cùng d®t thành mµt màng
lß¾i b¤t khä phân ly, màng lß¾i
cüa nhæng tß½ng quan vô t§n và
ði«u ki®n hóa lçn nhau" (The Buddhist does
not believe in a inolependent or seporate existing external wold into those
olynannic forces he could insert himself. The external wold and his internal
wold are for him only two rides of the sema fabric, in which the threads
of all force and of all events, of all forms of cousciouness and of their
objects are women into an inseparable net of endless, mutually conditimed
relatians). (2) T× quan ði¬m này, ng߶i
viªt mu¯n tái ki¬m chÑng mµt s¯
v¤n ð« c¥n ðßþc giäi minh b·i
triªt h÷c và tôn giáo.
I) Ngu°n
G¯c Cüa Thª Gi¾i
1.1 Triªt H÷c
C± Ði¬n Tây Phß½ng
"Ь trä l¶i cho v¤n ð«
thñc tÕi là gì ?", t¤t cä nhæng
h® th¯ng triªt lý ð«u c¯ g¡ng
dùng nhæng phß½ng pháp khác nhau
ð¬ ðßa ra nhæng l¶i giäi thích.
Trß¾c hªt, nhæng nhà triªt h÷c
Hy LÕp ðã n² lñc giäi thích bän
ch¤t cüa thñc tÕi. H÷ b¡t ð¥u
b¢ng cách phân chia m÷i thÑ thành
hai ð¯i tßþng : chü th¬ quan sát và
ð¯i tßþng b¸ quan sát ; sau ðó
h÷ b¡t ð¥u suy ðoán ði«u gì
là th§t và ði«u gì là không
th§t. B·i ði theo con ð߶ng này nên
h÷ không ðÕt ðßþc kªt quä.
Khi th¶i ðÕi biªn chuy¬n, các nhà
triªt h÷c Tây phß½ng ðã xem không
gian, th¶i gian, v§t ch¤t và chuy¬n ðµng
nhß là nhæng thñc tÕi c½ bän.
Vì lý do ðó, ð¯i v¾i h÷
không gian tr· thành thñc tÕi s¯
mµt, th¶i gian : thñc tÕi s¯ hai, v§t
ch¤t : thñc tÕi s¯ ba, và thñc
tÕi cu¯i cùng là chuy¬n ðµng tÑc
sñ v§n hành cüa ba thñc th¬ trên
(3). Уc bi®t ð¯i v¾i v§t ch¤t
vào th¶i xßa, triªt gia Thales cho r¢ng m÷i
v§t ðßþc sinh ra t× nß¾c, trong
khi Héraclites lÕi nói m÷i v§t ð«u
sinh ra t× lØa. Kª ðªn Anaramène lÕi
nói m÷i v§t sinh ra t× ð¤t ; cu¯i
cùng, Empedocles cho r¢ng m÷i v§t ð«u
bao g°m ð¤t, nß¾c, gió và lØa.
Sau ð¤y Democritus (460-370 B.C.) cho r¢ng : m÷i
v§t bao g°m nhæng nguyên tØ khác nhau.
Và lý thuyªt này là mµt trong nhæng
thành công l¾n cüa h® th¯ng triªt
h÷c c± ðÕi.
Qua nhi«u thª kÖ sau ðó
v¾i nhi«u sñ tiªn hóa trong ngành
v§t lý, ð£c bi®t vào cu¯i thª
kÖ 19 và ð¥u thª kÖ thÑ 20, nhæng
nghiên cÑu trong gi¾i tñ nhiên và
thành ph¥n cüa v§t ch¤t ðã b¡t
ð¥u v¾i khám phá r¢ng nguyên tØ
không phäi là mµt ph¥n tØ nhö nh¤t
cüa mµt hóa ch¤t, nhßng nó bao g°m
các proton và électron, và chï là
mµt làn sóng chuy¬n ðµng và có
th¬ b¸ phá hüy b·i trong kªt c¤u
v¾i các hÕt phän proton. Và cu¯i
cùng ng߶i ta ðã th¤y ðßþc
r¢ng v§t ch¤t là sñ tr¯ng r²ng.
Vì v§t ch¤t chï là mµt làn
sóng chuy¬n ðµng có th¬ chuy¬n ð±i
thành nång lßþng, do ðó Lý thuyªt
T±ng quát cho r¢ng ng߶i ta có th¬
tÕo ra v§t ch¤t b¢ng cách biªn ð±i
nång lßþng thành nhæng làn sóng
chuy¬n ðµng. Anderson ðã thñc sñ
làm ðßþc ði«u này b¢ng cách
sän sinh ra mµt dß½ng ði®n tØ hoàn
toàn m¾i. Do ðó, t¤t cä thuµc
tính mà các khoa h÷c gia gán cho v§t
ch¤t ðã biªn m¤t, còn bän thân
nguyên tØ ðã chÑng minh nó là
mµt b¢ng chÑng hoàn toàn không có
thñc th¬. Einstein nói r¢ng v§t ch¤t
là ph¥n tØ trung gian cüa không gian, th¶i
gian b¸ u¯n cong, b·i v§y v§t ch¤t là
không th§t. Ông còn tuyên b¯ r¢ng
không gian và th¶i gian ð«u không có
th§t mà chï có sñ kªt hþp không
th¬ tách r¶i cüa các yªu t¯ nào
có b¤t kÏ sñ tß½ng ð°ng
v¾i thñc tÕi. Th§t ra, m÷i khám
phá khoa h÷c m¾i s¨ giúp xác nh§n
nhæng gì ÐÑc Ph§t ðã nói
cách
nay h½n 2600 nåm.
V« chü ð« này, ÐÑc
Ph§t ðã dÕy :
"Không th¬ tìm ra mµt Фng
sáng tÕo, mµt Brahma, hay mµt v¸ nào
khác, làm chü vòng luân chuy¬n cüa
ð¶i s¯ng (Duyên kh·i), chï có nhæng
hi®n tßþng din tiªn tùy thuµc vào
nhæng ði«u ki®n". (Visuddhi Magga XIX)
Cûng v§y, trên quan ði¬m
này, Bertrand Russell (1872-?), mµt triªt gia và
nhà toán h÷c n±i tiªng ðßþc
trao giäi Nobel vào nåm 1950, ðã có
mµt nh§n xét ðáng ghi nh§n v« Ph§t
giáo nhß sau : "Ph§t giáo là mµt
t±ng hþp cüa triªt lý suy cÑu và
triªt lý khoa h÷c. Ph§t giáo bi®n minh
cho phß½ng pháp khoa h÷c, và theo phß½ng
pháp này ð¬ tiªn ðªn mµt cÑu
cánh có th¬ g÷i là thu¥n lý.
Ph§t giáo còn ði xa h½n khoa h÷c,
vì l¨, khoa h÷c b¸ hÕn chª b·i
các døng cø v§t lý" (Buddhism is a combination
of both spcenlative and scientific philosophy. It advocates the scientific
method and purrues that to a finality that may be called rationalirtie...
It takes up where science cannot lend because of the limtations of the
later is physical instruments). (4)
1.2 Triªt Lý
C± ÐÕi Ðông Phß½ng
Bàn v« triªt lý c±
ðÕi Ðông phß½ng, ta phäi ð«
c§p ðªn triªt lý âm - dß½ng
cüa tß tß·ng Trung Qu¯c. Lý thuyªt
âm dß½ng là nhæng phän ánh
cüa cä hai v¤n ð« tôn giáo và
triªt h÷c. B·i v§y, ng߶i ta có
th¬ xem nó nhß mµt lý thuyªt v«
vû trø, din ðÕt sñ tùy thuµc
h² tß½ng cüa nhæng v§n ðµng
ð¯i ngh¸ch trong tñ nhiên, xã hµi
và sinh v§t.
Theo các nhà tß tß·ng
Trung Hoa, hai t× AmM và Dß½ng, nguyên
nghîa là m£t t¯i và m£t sáng
cüa núi. Tr߶ng phái tß·ng này
ðßþc TSOU YEN (305-240 B.C.) thành l§p. Tuy
nhiên, lý thuyªt này th߶ng ðßþc
con ng߶i kªt hþp v¾i 5 yªu t¯ (ngû
hành) bao g°m : kim, mµc, thüy, höa, th±
và biªn chúng thành mµt lý thuyªt
vû trø h÷c cüa nhæng chuy¬n ðµng
tu¥n hoàn theo chu kÏ. Trong tri«u ðÕi
nhà Hán (206 BC - 220AD), tr߶ng phái này
ðßþc hþp nh¤t cä trong ðÕo
Kh±ng và ðÕo Lão, và k¬ t×
ðó tr߶ng phái này bao g°m bi¬u
tßþng kªt hþp cüa âm dß½ng
trong t¤t cä nhæng kªt hþp khä dî.
Ðó là nhæng bi¬u tßþng không
gian mô tä nhæng c¤u trúc biªn ð±i
trong tñ nhiên, xã hµi và cá nhân
con ng߶i. Ký hi®u mµt gÕch ngang (-)
tiêu bi¬u cho dß½ng hay nam gi¾i, còn
ký hi®u hai gÕch ngang (-) tßþng trßng
cho âm hay næ gi¾i.
Nói chung, lý thuyªt âm
dß½ng là mµt trong nhæng bi¬u tßþng
và bi¬u hi®n cüa triªt h÷c Ðông
phß½ng chü yªu ð« c§p ðªn
nhæng quan h® trong các lînh vñc không
gian, tñ nhiên, nhân vån và xã hµi.
M£t khác, nó cûng ð« c§p ðªn
nhæng v¤n ð« triªt h÷c v« hành
vi Ñng xØ cüa con ng߶i ð¯i v¾i
xã hµi, ð£c bi®t là v¾i thiên
nhiên.
- Trong "tñ Ði¬n Lßu Niên
V« Các Tôn Giáo Thª Gi¾i"(5), Âm
và Dß½ng ðßþc giäi thích
nhß sau :
"... Dß½ng thuµc v« tính
tích cñc, nam gi¾i, tính cÑng r¡n
; còn Âm thuµc v« tính tiêu cñc,
næ gi¾i, tính m«m mÕi. Sñ h²
tß½ng giæa hai ð¯i cñc này c¤u
thành mµt vòng nhæng chuy¬n ðµng
là ý nghîa cüa sñ thay ð±i,
th¶i gian, hay quan h® nhân quä...
Thuyªt ngû hành là sñ
giäi thích tï mî và chi tiªt h½n
v« sñ h² tß½ng giæa Âm và
Dß½ng. Mµc và höa thuµc Dß½ng,
còn Kim và Thüy thuµc Âm. Th± trþ
giúp cho b¯n yªu t¯ kia và do ðó
thuµc cä Âm và Dß½ng. Trong chü
nghîa Tân Kh±ng Giáo, ý tß·ng
v« vû trø và lý thuyªt v« ngû
hành ðßþc dùng ð¬ giäi thích
sñ sáng tÕo cüa vû trø ; còn
thuyªt ngû hành ðßþc áp døng
ð¬ giäi thích sñ sáng tÕo cüa
vô s¯ v§t. Cä ý tß·ng v«
Âm và Dß½ng và lý thuyªt v«
ngû hành ð«u là sñ giäi thích
cüa hai ð¯i cñc mâu thuçn nhau cüa
vòng âm dß½ng....".
Tuy nhiên, th§m chí cho ðªn
nay vçn chßa có sñ giäi thích nào
v« vòng âm dß½ng (thái cñc).
Nó là gì ? Và nó xu¤t hi®n
nhß thª nào ? v.v...
Ngoài ra, mµt trong nåm bµ
kinh cüa Kh±ng giáo là kinh D¸ch. Cûng
theo tài li®u trên, "... Kinh D¸ch dña trên
sñ thñc hành c± xßa cüa phép
bói và suy ðoán và ðßþc
sØ døng cho ðªn ngày nay nhß mµt
kinh ði¬n ð¬ suy ðoán cho phß½ng
thÑc hành ðµng thông minh nh¤t. Nó
cho r¢ng chung cuµc cüa con ng߶i tùy
thuµc vào tr§t tñ cüa vû trø,
n¢m trong sñ biªn ð±i vînh vin;
do ðó nhæng tình hu¯ng cüa nhân
loÕi phäi ðßþc b± túc liên
tøc và hành vi, thái ðµ Ñng
xØ cüa con ng߶i ðßþc ði«u
chïnh ð¬ ðáp Ñng nhæng sñ thay
ð±i trong tñ nhiên.
Quy¬n sách ð« c§p ðªn
Bát quái bao g°m các gÕch li«n và
các gÕch ng¡t và 64 quë, (m²i quë
bao g°m 6 hào g°m hào trong và hào
ngoài). 64 quë ¤y ðßþc hình thành
do sñ chuy¬n d¸ch cüa Bát quái. Trong
bát quái gÕch dài (-) bi¬u th¸ cho
dß½ng (Yang) và gÕch ðÑt ðoÕn
(- ) bi¬u th¸ cho âm (Yin). Chính sñ thay
ð±i cüa các quë này mµt cách
tr§t tñ hài hòa nói lên sñ
v§n hành cüa vû trø, nhân sinh.
Tóm lÕi, lý thuyªt Âm
Dß½ng là mµt bi¬u tßþng cüa
triªt h÷c Ðông phß½ng, chü yªu
ð« c§p ðªn m¯i liên h® hài
hòa giæa vû trø - thiên nhiên v¾i
con ng߶i và xã hµi. аng th¶i
nó cûng hß¾ng ðªn th¬ cách
s¯ng, hành ðµng, thái ðµ hành
xØ cüa con ng߶i ð¯i v¾i xã
hµi , thiên nhiên.
1.3 Ngu°n G¯c Cüa
Thª Gi¾i Qua Lång Kính Tôn Giáo
Nhß chúng ta ðã th¤y,
triªt h÷c và tôn giáo luôn luôn
ði cùng v¾i nhau, cä hai ð«u ð«
c§p ðªn nhæng v¤n ð« cüa con
ng߶i và thª gi¾i. Có nhi«u
sñ giäi thích khác nhau v« nhæng
v¤n ð« này, ð£c bi®t là ngu°n
g¯c cüa vû trø. Tuy nhiên, giæa các
giäi thích, sñ din d¸ch gây ¤n
tßþng nh¤t vçn thuµc v« din
d¸ch cüa các tôn giáo ; dù ðó
là cø th¬ hay tr×u tßþng, thuµc
v« nh§n thÑc theo l¯i ¦n dø hay nh§n
thÑc theo phong cách khoa h÷c tñ nhiên.
Ь khäo cÑu mµt cách chính xác
và ð¥y ðü ý nghîa cüa nhæng
din d¸ch này, chúng ta phäi dña vào
ph¥n c¯t lõi cüa m²i tôn giáo nhß
Nh¤t nguyên lu§n, Nh¸ nguyên lu§n, Ða
nguyên lu§n và thuyªt Vô th¥n, v.v...
— ðây, v¤n ð« chï t§p trung vào
các nhóm tôn giáo cüa Ðông phß½ng
và Tây phß½ng.
a- Nhóm tôn
giáo Tây phß½ng
Nhóm tôn giáo Tây phß½ng
có th¬ ðßþc g÷i là nhæng
tôn giáo huy«n bí, ch¤p nh§n mµt
Thßþng Ъ cá nhân có quy«n
ngñ tr¸ và chi ph¯i ð¶i s¯ng con
ng߶i. Thßþng Ъ là mµt siêu
nhân v¾i quy«n nång cai quän và ki¬m
soát, Ngài là chü th¬ tuy®t ð¯i
sáng tÕo ra vû trø, chúng sinh và
thª gi¾i hæu hình. Thßþng Ъ
khai sinh ra thª gi¾i cüa t¤t cä sñ
v§t, hi®n tßþng. Яi v¾i các
quan ði¬m cüa nhóm tôn giáo này
- k¬ cä Thiên Chúa giáo - cho r¢ng l¸ch
sØ hành tinh cüa loài ng߶i chï
xäy ra có mµt l¥n v¾i khoäng th¶i
gian giæa sñ sáng tÕo và sñ ch¤m
dÑt. Nó không bao gi¶ xäy ra næa, nghîa
là, hành tinh này cüa nhân loÕi
có th¬ ðo l߶ng nhß mµt vû
trø, hÕn cuµc ðßþc gi¾i hÕn
b·i mµt không gian hæu biên và th¶i
gian hæu t§n. TÑc, mµt không gian h©p
và mµt th¶i gian hæu hÕn. Gi¾i hÕn
này ðßþc ðánh d¤u b·i ngày
sáng tÕo và hüy di®t cüa Thßþng
Ъ. Theo Kinh Thánh, vû trø ð¥u tiên
ðßþc Thßþng Ъ sáng tÕo
trong vòng 6 ngày và ngày thÑ 7 là
ð¬ làm n¯t nhæng gì còn lÕi
và nghï ng½i. V¾i mµt lý thuyªt
nhß thª, nhi«u nghi v¤n ðã ðßþc
bàn cãi b·i các nhà khoa h÷c
ðß½ng ðÕi, m£c d¥u m¾i ðây
h¥u hªt h÷c giä ðã áp døng
nhæng công cø phân tích l¸ch sØ
và vån h÷c ð¬ khäo chÑng Kinh Thánh.
Nhßng, theo ý kiªn cüa
Karl Jaspers, tác giä cüa quy¬n sách n±i
tiªng dß¾i nhan ð« là "Nhæng nhà
triªt h÷c vî ðÕi", ghi nh§n r¢ng,
nhæng gì Jesus tuyên truy«n không phäi
ð¬ bi®n hµ cho nhæng quy t¡c lu§n lý,
mà nó mang tính cách cüa nhæng d¤u
hi®u h½n là mµt h® th¯ng lý tß·ng
; và do ðó không có sñ mâu
thuçn gì khi m÷i v§t chï là mµt
d¤u hi®u.
b- Các nhóm
tôn giáo Trung Hoa và „n е :
Ph¥n l¾n các tôn giáo
„n е và Trung Hoa kéo dài sang t§n
mi«n Ðông cüa dãy núi Hindu-Kouch ðã
không ch¤p nh§n mµt Thßþng Ъ
cá nhân, mµt chü th¬ sáng tÕo
ho£c mµt ð¤ng thiêng liêng nhß
mµt ngôi mµt tuy®t ð¯i ; ng߶i
mà, v« bän ch¤t có quy«n nång
tuy®t ð¯i - hay có siêu quy«n lñc
- ð¬ ki¬m soát m÷i sñ hi®n hæu
trong thª gi¾i do Ngài tÕo ra. Thay vì
v§y, h÷ th×a nh§n mµt thñc th¬
vînh h¢ng có tính vô thüy vô
chung. Thñc th¬ vînh h¢ng có th¬ g÷i
là cái Mµt Tuy®t Яi. Các tôn
giáo này cho r¢ng : "Có ba thu§t ngæ
: "Sñ hoàn thi®n", "sñ bao trùm t¤t
cä" và "cái toàn th¬". Nhæng tên
g÷i này danh tuy khác nhßng thñc th¬
bên trong (th¬) là ð°ng nh¤t, t¤t
cä ð«u ð« c§p ðªn Cái Mµt"
(The are three terms : "Conplete", "all embraling", "the whole". There
manes are different but the reality songht in them is the same - refering
to the One thing". (6) (Trang TØ Chuang Chou).
"Sñ n¯i kªt giæa thân
th¬ ta v¾i các bµ ph§n cüa nó
ðã tan biªn. Các c½ quan nh§n thÑc
cüa ta ðã ðßþc gÕt bö. V§y
nên, khi r½i bö hình hài mµt v§t
ch¤t và giã t× biªn thÑc, ta tr·
v« hþp nh¤t v¾i cái ÐÕi аng.
Ta g÷i vi®c này là ng°i trong lãng
quên (t÷a vong), và quên hªt m÷i
sñ" (My coneetions with the body and its partr is disclud. My penceptive
organs are discarded. Thus leaving my natirial form and bidding farwell
to my knowledge, I became on with the grent pervader. This I call sitting
and fagetting all things) (7)
(Bän d¸ch cüa James Legge)
Do ðó, · ðây chúng
ta có th¬ th¤y rõ r¢ng, các nhà
huy«n h÷c xem thñc th¬ nhß là cái
toàn th¬ cüa t¤t cä m÷i hi®n hæu.
Và ð¬ tr· nên mµt v¾i thñc
th¬ ðó, con ng߶i phäi hòa nh§p
v¾i nó nghîa là siêu vßþt
qua t¤t cä t¥ng ý thÑc, th§m chí
mµt ý ni®m phàm phu cûng hoàn toàn
biªn m¤t. — ðó, b¢ng trñc giác,
con ng߶i tr· thành ð°ng nh¤t v¾i
mµt thñc th¬ tuy®t ð¯i.
Cûng v§y, b¢ng cách tß½ng
tñ, các nhà huy«n h÷c „n е
cho r¢ng :
"L¤y vû khí nhi®m m¥u
cüa Áo Nghîa Thß (Upanishad) làm cây
cung,
Hãy ð£t lên ðó
mûi tên vót nh÷n b¢ng thi«n ð¸nh,
Kéo cång dây cùng b¢ng
mµt ý tß·ng nh¡m thÆng vào
bän ch¤t cüa cái Vô Cùng ¤y,
Hãy b¡n ng§p mûi tên
vào cái b¤t tØ ðó, bÕn ¾i
!"
(Mundaka Upanishad 2.2.3)
Ho£c :
"Ngài là b¥u không khí,
là tr¶i, là ð¤t.
Xoay theo gió và quy®n theo
t×ng h½i th· phàm phu,
Ngài là cái Mµt ðµc
nh¤t nhß mµt cái ÐÕi Ngã -
linh h°n b¤t di®t".
(Mundaka Upanishad 2.2.6)
Có th¬ nói r¢ng sñ
phän ánh tr×u tßþng cüa „n giáo
là mµt trong nhæng phän ánh phong phú
nh¤t cüa nång lñc tß duy nhân loÕi.
V¾i tinh th¥n bao trùm cüa PhÕm Thiên
- tÑc cái Mµt tuy®t ð¯i - ðã
sinh ra biªt bao quan ni®m v« tß tß·ng
tôn giáo và triªt h÷c. Ь tán
thán thñc tÕi t¯i cao ðó, Brahman
Swàmi Abhedànanda - mµt triªt gia „n е
ðß½ng ðÕi - nói r¢ng : "Nó
là thñc th¬ tuy®t ð¯i vßþt ngoài
chü th¬ và khách th¬, là ng߶i
trí thÑc ý thÑc và phúc lÕc
vô hÕn, chï có mµt mà không
có hai hay nhi«u. Nó cûng ð°ng nghîa
v¾i cái "toàn thi®n" cüa Plato, cái
"thñc th¬ tuy®t ð¯i và linh hoÕt"
cüa Spinoza, cái "Ding au sich" (v§t tñ nó)
cüa ði«u siêu nghi®m trong tñ th¬ cüa
Kant, cái "vßþt trên linh h°n" cüa Emerson
và cái "b¤t khä tri" cüa Herbert Spencer.
Ðó là ý chí thiêng liêng hay
tinh th¥n cäm nh§n hi®n tßþng gi¾i
cüa vû trø ? (8)
Nói v« sñ quan h® giæa
Átman và Brahman và bän ch¤t cüa
nó, ông b± sung : "Bän ngã hay Átman,
bän ch¤t thñc cüa cái tôi hay Jivàtma
là mµt thñc tÕi thiêng liêng (Brahman)
trong sÕch tuy®t ð¯i, hoàn häo, b¤t
tØ, không th¬ biªn ð±i và duy nh¤t.
Không có triªt gia nào, th§m chí ngay
cä Plato, Spinoza, Kant, Hegel hay Schopenhauer cûng không
ðÕt ðªn ðïnh cao cüa tß tß·ng
triªt h÷c này". (The relf on atman, the true nature
of the ego or Jivàtma is are with the evence of Divinity (Brahman)
which in absolutely pure, perfect, immortal, unchagerbel and one. No philosopher,
not even Plato, Spimoza, kant, Hegel or Schopenhaner has readed that height
of philosophie thought) (9)
Do ðó, khi ð« c§p ðªn
nhæng quan ði¬m nhß thª, Brahman hay ÐÕi
ngã, v« bän ch¤t, có tính cách
b¤t tØ và vînh h¢ng. Và b·i
các qui lu§t logic kh¡c khe này, t× cái
Mµt mà m÷i thÑ, m÷i v§t xu¤t
hi®n và vô s¯ nhæng hình änh hay
phän änh khác nhau v« Brahman ðßþc
tÕo ra trong thª gi¾i tr¥n tøc. Brahman,
do ðó là kë th¯ng tr¸ toàn vû
trø, Ngài là thßþng ðª cá
nhân, v¸ chü t¬ cüa vû trø. Do v§y
mà ng߶i ta có th¬ g÷i Brahman cä
v« tính hi®u lçn nhân t¯ v§t ch¤t
cüa t¤t cä sñ v§t hi®n tßþng.
H½n næa, cùng v¾i Brahman,
Átman là nhân t¯ quan tr÷ng ; mà,
v« bän ch¤t, là thành ph¥n ðßþc
sinh ra b·i cái toàn th¬. Do v§y, ð¯i
v¾i ð¶i s¯ng con ng߶i, v¤n ð«
tr÷ng yªu là v¤n ð« cüa m²i
cá nhân - Átman chÑ không phäi Brahman.
Do ðó, ng߶i „n ðã t§p trung vào
sñ thñc hành triªt lý tôn giáo
cüa h÷ ð¬ tiªp xúc v¾i Bän
Ch¤t Tuy®t Яi b¢ng kinh nghi®m nµi
chÑng tñ th¬ cüa h÷. Vì lý
do ðó mà các tu sî „n giáo s¯ng
bi¬u hi®n bän ch¤t Th¥n ngã trong ð¶i
s¯ng tâm linh, hay qua th¬ nghi®m nµi tÕi,
dî nhiên h÷ nh§n ðßþc nó
trong ð¶i s¯ng chÑ không phäi thiªt
l§p nó b¢ng sñ suy lu§n.
Tóm lÕi, Thßþng Ъ,
ð¯i v¾i nh§n thÑc cüa Tây phß½ng
là mµt Thßþng Ъ cá nhân,
mµt siêu nhân sáng tÕo ra t¤t cä
m÷i hi®n hæu, ð¯i v¾i Ðông phß½ng
ðó là mµt аng Th¬ Tinh Hoa B¤t
TØ tuy mang tính ch¤t vînh h¢ng nhßng
luôn biªn ð±i mµt cách s¯ng ðµng.
c- Ph§t Giáo:
Kh·i nguyên t× „n е,
sau ðó truy«n bá ra kh¡p thª gi¾i.
Ph§t giáo, theo các triªt gia l²i lÕc
hi®n ðÕi, là tôn giáo thích hþp
nh¤t cüa xã hµi khoa h÷c hi®n ðÕi,
m£c dù khoa h÷c không phäi là nhi®m
vø chính trong các l¶i giäng dÕy
cüa ÐÑc Ph§t. Albert Einstein ðã t×ng
nói : "Nªu có mµt tôn giáo nào
ðß½ng ð¥u ðßþc v¾i các
nhu c¥u cüa khoa h÷c hi®n ðÕi, thì
ðó s¨ là Ph§t giáo. Ph§t giáo
không c¥n xét lÕi quan ði¬m cüa mình
ð¬ c§p nh§t hóa v¾i nhæng khám
phá m¾i cüa khoa h÷c. Ph§t giáo không
c¥n phäi t× bö quan ði¬m cüa mình
ð¬ xu hß¾ng theo khoa h÷c, vì Ph§t
giáo bao trùm cä khoa h÷c cûng nhß
vßþt qua khoa h÷c". (If there is any riligion that would
cope with modern scientifie needs, it would be Buddhism. Buddhism requies
no revision to keep it up to date with recant scientifie finding Buddhism
need no surrender its views to science, because it embrances science as
well as goes begond science) (10)
Ho£c nhß Egerton C. Baptist, trong
quy¬n "Khoa h÷c t¯i thßþng cüa Ph§t
giáo", có nói r¢ng : "Khoa h÷c không
th¬ ðßa ra mµt sñ quyªt ðoán
nào. Nhßng Ph§t giáo có th¬ ðß½ng
ð¥u v¾i sñ thách thÑc cüa nguyên
tØ lñc, vì kiªn thÑc siêu vi®t
cüa Ph§t giáo b¡t ð¥u n½i, mà
· ðó, khoa h÷c kªt thúc. Và
ðây là mµt chÑng minh rõ ràng
cho nhæng ai ðã t×ng nghiên cÑu v«
Ph§t giáo. ChÆng hÕn, xuyên qua thi«n
ð¸nh, nhæng c¤u trúc cüa nguyên
tØ có th¬ ðßþc tìm th¤y
và ðßþc cäm nh§n". (Science can give no
assumance here in. But Buddhism can meet the Atomic ehallenge, because
the rupernumdance knowldge of Buddhism begins where science bave off. And
this in clear enought to anyone who has made a study of Buddhis. For, through
Buddhism Meditation, the atomic constituents miking up matter have been
seen dan felt) (11)
Ph§t giáo quä thñc là
mµt tôn giáo khoa h÷c. Nhæng gì
ÐÑc Ph§t ðã dÕy h½n 26 thª
kÖ qua luôn luôn phù hþp v¾i các
giá tr¸ khoa h÷c hi®n ðÕi.
Tr· lÕi v¤n ð«
c½ bän cüa triªt h÷c tôn giáo,
Ph§t giáo hoàn toàn khác v¾i b¤t
kÏ các tôn giáo khác trên thª
gi¾i. Dù Ph§t giáo th߶ng ðßþc
xem là mµt tôn giáo nhß nhæng tôn
giáo khác ; song, chánh pháp mà ÐÑc
Ph§t dÕy không th¬ tìm th¤y trong b¤t
kÏ tôn giáo nào. Vì sñ khác
bi®t giæa Ph§t giáo và các tôn
giáo khác không phäi là dáng vë
b« ngoài cüa nó hay c½ c¤u t±
chÑc cüa nó, mà n¢m trong chính giáo
pháp cüa Ph§t. Nhß ta biªt, thay vì
thiªt l§p mµt cái tôi, mµt linh h°n
b¤t tØ, mµt tâm thÑc thiêng liêng...
ÐÑc Ph§t sau khi giác ngµ, ðã tuyên
b¯ r¢ng t¤t cä các pháp ð«u
vô th߶ng, vô ngã (Nonself - Anattà)
và không có thñc th¬ (egoless).
Thuyªt Vô Ngã dÕy r¢ng
không th¬ tìm th¤y gì bên trong cûng
nhß bên ngoài các hi®n tßþng
hi®n hæu, thuµc v« th¬ ch¤t cûng
nhß tinh th¥n. V¤n ð« "Ngã" và
"Vô Ngã" là giáo pháp tr÷ng tâm
cüa Ph§t giáo, thiªu hi¬u biªt v«
v¤n ð« này, ng߶i ta không th¬
hi¬u ðßþc triªt h÷c Ph§t giáo.
Theo thuyªt Vô Ngã, t¤t
cä hi®n hæu ð«u do các nhân duyên
tÕo thành và quan h® tß½ng quan tß½ng
duyên v¾i nhau có tính ch¤t vô
th߶ng, b¸ biªn hoÕi và tr¯ng
r²ng. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng con ng߶i
chÆng có gì ngoài 5 u¦n, kªt thành
xác thân hi®n hæu cüa tinh th¥n và
v§t ch¤t. Nåm u¦n là hi®n hæu
cüa cä con ng߶i và thª gi¾i (bao
g°m v§t lý và tâm lý), th§m chí
nhæng v¤n ð« cüa ðau kh± và
hÕnh phúc cûng ðßþc xem là các
bi¬u hi®n cüa 5 u¦n. Do ðó, Ph§t ðã
dÕy r¢ng :
"Nåm u¦n là gánh n£ng
Kë gánh n£ng là ng߶i,
C¥m l¤y gánh n£ng lên
Chính là kh± · ð¶i
Уt gánh n£ng ¤y
xu¯ng
Chính là lÕc · ð¶i."
(The burden is indud the finefold mass
The seizer of the burden, man :
Taking if up is sorrow in this world,
The laying of it down isbliss,
If a man lay this heavy burden down
And take not any other burden up,
If he down out that Gaving, boot of all
No more an - hungered, he is free).
Và v¾i trí tu® hoàn
häo, ÐÑc Ph§t ðã giäi thích
ngu°n g¯c cüa vû trø và xã hµi
con ng߶i nhß sau : (15)
- Lúc thª gi¾i này hoÕi
di®t, chúng sinh ðßþc sinh sang thª gi¾i
Aàbhassara Brahmaà (Quang Âm Thiên hay thª
gi¾i cüa ánh sáng); và tÕi ðó
h÷ s¯ng · dÕng tâm thÑc, ðßþc
nuôi dßÞng b¢ng các ni«m hÖ lÕc,
an vui, thân tñ töa sáng hào quang, bay
qua lÕi tñ tÕi trong không trung, tiªp
tøc s¯ng nhß v§y trong ánh sáng vinh
quang rñc rÞ...
- Vào th¶i ði¬m hình
thành cüa thª gi¾i này nhæng chúng
sinh sau khi qua ð¶i tÕi thª gi¾i Aàbhassara
Brahmàn tái sinh vào thª gi¾i này.
H÷ cûng s¯ng b¢ng tâm thÑc, ðßþc
nuôi dßÞng b¢ng các ni«m hÖ lÕc,
an vui, Thân tñ töa sáng hào quang, bay
qua lÕi tñ tÕi trong không khí, tiªp
tøc s¯ng nhß v§y trong ánh vinh quang rñc
rÞ...
- R°i ðªn mµt th¶i ði¬m,
t¤t cä nh§p làm mµt v¾i thª gi¾i
cüa nß¾c ðen ngòm, và cüa sñ
tåm t¯i không có m£t tr¶i hay m£t
trång xu¤t hi®n, không có sao,hay tinh tú,
cûng không có ngày hay ðêm, không
có nåm, tháng, ngày, gi¶ hay th¶i
tiªt mùa màng, không có phái nam
cûng không có phái næ. Chúng sinh
chï g÷i là chúng sinh mà thôi...
- R°i, gi¯ng nhß các l¾p
váng hình thành trên m£t n°i cháo
nóng ð¬ nguµi, ð¤t ðßþc
hình thành nhß thª. Kª ðªn màu
s¡c và mùi v¸ ðßþc hình
thành : hß½ng v¸ cüa ð¤t lan
töa vào trong nß¾c và gi¯ng nhß
màu s¡c cüa b½ làm r¤t khéo
t× sæa hay b½ tinh khiªt, màu s¡c
cüa trái ð¤t cûng nhß v§y; còn
v¸ ng÷t cüa ð¤t và nß¾c
cûng gi¯ng nhß v¸ ng÷t cüa m§t
ong ngon nh¤t....
- R°i mµt s¯ chúng sanh
có bän ch¤t tham lam dùng các ngón
tay nªm hß½ng v¸ cüa ð¤t, ð¡m
nhim hß½ng v¸ và näy sinh khát
v÷ng, và b¡t ð¥u ån u¯ng hß½ng
v¸ cüa ð¤t. Do làm nhß v§y mà
ánh sáng và tß¾ng häo cüa các
chúng sinh này b¸ m¶ d¥n, m£t ð¤t
tr· nên thô xäm; m£t trång và
m£t tr¶i b¡t ð¥u xu¤t hi®n; các
ngôi sao và tinh tú ra ð¶i, ngày và
ðêm hình thành, r°i nåm, tháng,
ngày, gi¶, mùa màng, th¶i tiªt... hình
thành và phân ð¸nh rõ ràng...
- Trong s¯ các chúng sinh ðó,
nhæng ng߶i nào có bän ch¤t
ít tham h½n, b« ngoài trông có
vë t¯t h½n ; còn nhæng ng߶i khác
tr· nên x¤u xí h½n. Ng߶i
có hình tß¾ng ð©p ð¨ khinh
chê nhæng ng߶i có hình tß¾ng
x¤u, ði«u này làm cho hß½ng
v¸ cüa ð¤t biªn m¤t. R°i n¤m,
ð¸a y m÷c lên v¾i ðü màu
s¡c mùi v¸...
-R°i lòng khát ái và
tham ð¡m cüa chúng sanh ngày càng tång,
ð¤t tr· nên ngày càng g° gh«
xám x¸t, cho nên thân th¬ cüa chúng
sanh ngày càng tr· nên thô k®ch, n£ng
n« và x¤u xí h½n.
- R°i, lúa xu¤t hi®n trong
nhæng khoäng ð¤t tr¯ng, không có
vö tr¤u và bøi b£m, là nhæng
hÕt gÕo th½m sÕch. Nhæng hÕt gÕo
chín vào ban ngày và ðßþc con
ng߶i g£t hái ð¬ ån t¯i, sau
ðó nhæng bông lúa b¸ g£t này
s¨ tñ m÷c tr· lÕi và chín
vào ðêm sau. Vào lúc này thân
th¬ cüa các chúng sanh tr· nên thô,
x¤u ; phái næ thì phát tri¬n bµ
ph§n sinh døc næ, phái nam thì phát
tri¬n bµ ph§n sinh døc nam; các thÑ
ðam mê tình cäm tr²i d§y và c½
th¬ cüa chúng sanh luôn b×ng cháy b·i
các ng÷n lØa døc v÷ng; r°i sñ
giao hþp nam næ xäy ra.
- Vào lúc ð¥u, các
chúng sinh chØi rüa và trách m¡ng
nhæng ng߶i hành sñ dâm døc
và ném ð¤t và tro vào h÷,
và không cho phép h÷ sinh s¯ng v¾i
ð°ng loÕi trong các th¸ tr¤n, làng
mÕc trong vòng hai tháng.
- Chúng sinh ngày càng tr·
nên l߶i biªng và mu¯n g£t lúa
càng nhi«u càng t¯t và giæ lúa
trong các n½i riêng cüa h÷ ð¬ sØ
døng cá nhân...; r°i ð°ng lúa biªn
m¤t, t× ðó chúng sanh phäi tñ
tr°ng tr÷t cày c¤y m¾i có ån...;
ð¶i s¯ng tình døc ðßþc công
khai ch¤p nh§n. Chúng sinh b¡t ð¥u xây
nhà ð¬ che d¤u các hoÕt ðµng
tình døc.
- R°i mµt s¯ chúng sinh
ån c¡p lúa cüa nhæng ng߶i khác
: ån c¡p và d¯i trá xu¤t hi®n.
- R°i chúng sinh ch÷n ra ng߶i
ðàn ông ð©p nh¤t và yêu c¥u
ông ta ðóng vai trò mµt "lu§t sß"
hay mµt "tr÷ng tài" ð¬ xét xØ
các vø ån c¡p lúa. Làm nhi®m
vø xét xØ, v¸ "tr÷ng tài" nh§n
ðßþc mµt ph¥n lúa chia cüa cµng
ð°ng; ông ta không phäi ði làm công
vi®c ð°ng áng cày c¤y. Ðây là
kh·i ð¥u cüa mµt giai c¤p lãnh
ðÕo (Khattiya).
- Mµt s¯ chúng sinh tránh
xa ð¶i s¯ng tình døc, s¯ng tÕi
nhæng n½i tách bi®t trong nhæng cån
l«u trong r×ng, và thñc hành thi«n
ð¸nh. H÷ ðßþc g÷i là các
Brahmins (Bà la môn). Mµt s¯ ng߶i trong
các Brahmin không th¬ thi«n ð¸nh cô
ðµc · nhæng n½i cô t¸ch, quyªt
ð¸nh quay tr· v« các th¸ tr¤n
và làng mÕc ð¬ soÕn và viªt
sách; nhæng ng߶i này cûng ðßþc
xem là các Brahmins.
- Các chúng sinh khác áp
døng nhi«u phß½ng thÑc mua bán
khác nhau ð¬ sinh s¯ng và ðßþc
g÷i là các Vessas (thß½ng nhân).
- Nhæng chúng sinh nào vào
r×ng sån b¡n g÷i là giai c¤p Suddas
(thü ða la) (16)
Qua các sñ giäi thích
trên, ÐÑc Ph§t ðã ðßa ra mµt
"din trình biªn hóa" cüa con ng߶i.
Din trình này bao g°m cä hai yªu t¯
v§t ch¤t và tinh th¥n, và có th¬
ðßþc tóm t¡t qua sñ v§n hành
cüa 12 nhân duyên : (xem ph¥n sau)
Sñ v§n hành cüa 12 nhân
duyên, theo l¶i Ph§t dÕy, là kh± ðau,
và sñ ch¤m dÑt kh± ðau ð°ng
nghîa v¾i sñ ch¤m dÑt sñ v§n
hành cüa 12 nhân duyên. Tuy nhiên, ði«u
ðáng ghi nh§n là, v« bän ch¤t,
tñ bän thân cüa 12 nhân duyên là
vô ngã; nó là sñ hi®n di®n cüa
các m¯i quan h® h² tß½ng ; do ðó
nó mang tính ch¤t vô th߶ng và
hoÕi di®t.
Trong Visuddhi Magga (Thanh T¸nh ÐÕo
lu§n) (17) có nêu rõ : "B¤t lu§n là
ai không hi¬u biªt rõ ràng v« nhæng
hi®n tßþng sinh kh·i t× nhân duyên
(Duyên
kh·i), và không th¤u hi¬u r¢ng t¤t
cä m÷i hành ðµng ð«u do vô
minh sanh kh·i, v.v... ng߶i ðó nghî
r¢ng ðây là tñ ngã (ego) có
th¬ hi¬u ðßþc hay không hi¬u ðßþc,
r¢ng nó hành ðµng hay gây ra hành
ðµng, r¢ng nó hi®n hæu lúc tái
sinh... r¢ng nó có Xúc, có Th÷,
có Tham mu¯n, và tr· nên bám víu
(Thü), cÑ nhß thª mà tiªp tøc
xoay v¥n, và ðªn lúc tái sinh lÕi
bß¾c vào mµt ð¶i s¯ng m¾i".
Ngay cä Niªt bàn, sñ nµi
chÑng cao nh¤t hay Giác ngµ, th߶ng
ðßþc xem là "mµt mi«n ð¤t
hÑa" b·i ða s¯ ng߶i Tây phß½ng;
nhßng thñc sñ nó là mµt "mi«n
ð¤t không ng߶i" (no man land). Ði«u
này có nghîa là Niªt bàn cûng
không là mµt thñc th¬ vô t§n và
vînh h¢ng. Niªt bàn và vô ngã
ð«u là các thu§t ngæ ð°ng nghîa.
Vì thª Thanh T¸nh ÐÕo lu§n (Vissuddhi
Magga) nói r¢ng :
"Có kh± ðau hi®n hæu,
Nhßng không ng߶i ch¸u
kh±.
Có hành vi thi®n ác,
Nhßng không kë tÕo ra.
Niªt bàn là sñ th§t,
Nhßng không kë ði vào.
Ð߶ng ðÕo rµng
thênh thang,
Nhßng không thâý ðßþc
hành giä."
(Mere suffering exists, no suffer isfound,
The deeds are, but no doer of the deeds is there,
Nirvana is, but not the man that entens it,
The path is but no trauellee on it is sean).
Tóm lÕi, quan ni®m cüa
Ph§t giáo v« triªt h÷c và tôn
giáo ðßþc cÑ trên thuyªt Vô
Ngã và thuyªt Duyên Kh·i. V¾i quan
ði¬m nhß v§y, thª gi¾i hi®n tßþng
và ð¶i s¯ng con ng߶i chï là
hi®n hæu tß½ng ð¯i không b«n
væng, vì sñ hi®n hæu cüa hai yªu
t¯ v§t ch¤t và tinh th¥n ð«u là
vô ngã, không có thñc th¬ ðµc
l§p và tr¯ng r²ng. Do ðó, v¤n ð«
ðßa ra b·i quan ði¬m cüa Ph§t giáo
không phäi là các v¤n ð« thuµc
huy«n h÷c, cûng không phäi là hß
vô nhßng là Duyên Kh·i.
"Duyên kh·i", theo Nyanatiloka, (18)
: "Là ði¬m ð£c thù và duy nh¤t,
mà qua ðó toàn bµ c½ c¤u giáo
lý cüa Ph§t ðÑng væng hay søp
ð±. T¤t cä lý thuyªt còn lÕi
cüa Ph§t giáo có th¬, không nhi«u
thì ít, ðßþc tìm th¤y trong
các tôn giáo khác và các h®
th¯ng triªt h÷c khác, nhßng thuyªt Vô
Ngã thì chï có mình ÐÑc Ph§t
thuyªt giäng mµt cách hªt sÑc rõ
ràng và kÛ lßÞng, do ðó mà
ng߶i ð¶i xem ÐÑc Ph§t nhß mµt
Ànattà-vàdi, hay mµt ÐÕo sß
Vô ngã. B¤t lu§n là ai chßa th¬
nh§p ngã tính hi®n hæu, và không
hi¬u r¢ng hi®n hæu chï là hi®n hæu
mµt din trình sinh di®t cüa thª gi¾i
sñ v§t hi®n tßþng k¬ cä tinh th¥n
và v§t ch¤t, và nªu không hi¬u
r¢ng không có b¤t kÏ mµt cái
ngã tách bi®t hay thñc th¬ ðµc l§p
· bên trong ho£c bên ngoài din trình
này, ng߶i ðó s¨ không th¬ nào
hi¬u ðßþc Ph§t giáo".
(*) Nguyên tác
Anh ngæ (The Fundamental Questions Of Religious Philosophy) (cüa
Thích Tâm Thi®n, Xuân Ngân d¸ch. (Sðd)
(1) The Dhammapada, tr.
by Max Muller. Sacred Books Of The East, Verse No.103
(2)The Tao of Physics,
Fritj of Capra, Vietnamese course, p.223
(3) The The Bosat Jujuniors
Journal Of The Buddhist World, Colombo, 1965, Pp 38.39
(4) The Theory of Scientific
Education Of Man Through GadavÏha Ideas, Thich Tam Thien, Ho Chi Minh
City, 1996, P. 002.
(5) DictionaRy Of Wngorld
Religions, Keith Grim. General Editor, Harper & Row, Publishers, San
Francisco, 1984, P. 813.
(6) Gi¯ng nhß
s¯ 2.
(7) Fibid, p. 222
(8) Contemporary Indian
Philosophy, Edited by Radhakrishnan and J.H. Muirhead, London, George Allen
& Unwin, 1966, P.55.
(9) Ibid, p.56
(10) Gi¯ng s¯
4
(11) Ibid p.101
(12) Kindred Saying, Vol,
III, Pàli text Society, London, 1988, p 25.
(13) Samyutta - Nikàya,
Vol III, Pàli test Society, London, 1988, p. 26.
(16) Those explainations
quoted above were summarised from Dialogues of the Buddha, part III, XXVII,
Agganna Suttanta, A Book of Genesis. PP 77-87, and "The Discourse on Knowledge
of Beginnings". ol. I, PTS, London, 1975,P.41
(17) Visuddhi Magga, tr.
by Nanamdi Thera, Publ. by A. Semage, Colombo, 1956, Vis. XVII, 117)
(18) Buddhist Dictionary
Manual of Buddhist Terms and Doctrines, Nyanatiloka, eited by Nyanaponika,
Frewin & Co. Ltd., Colombo, Ceylon, 1972, PP. 12-13.