Con Ng߶i
Và C¤u Trúc Cüa 12 Nhân Duyên
Thích Tâm Thi®n
Trß¾c khi ði vào tìm
hi¬u m¯i quan h® bi®n chÑng giæa giáo
lý v« B¯n ðª và M߶i hai Nhân
duyên - mµt c¤u trúc giáo lý v¯n
ðßþc xem là "n«n täng" trong toàn
bµ h® th¯ng giáo lý cüa ÐÑc
Ph§t. Chúng ta c¥n thiªt khäo sát v«
sñ hi®n hæu cüa con ng߶i nhß là
quán tr÷ duy nh¤t ð¬ ÐÑc Ph§t
trao truy«n và giäi minh chân lý cho hàng
môn ð® cüa Ngài. (Sñ th§t hi¬n
nhiên mà không ai có th¬ ch¯i t×
ðßþc ðó là con ng߶i là
ð¯i tßþng thuyªt giáo cüa Ph§t.
Và con ng߶i, dß¾i ðôi m¡t
tu® giác cüa Ph§t, không gì khác
h½n là sñ hi®n hæu cüa m߶i
hai nhân duyên. C¤u trúc khoen xích cüa
M߶i hai nhân duyên, có th¬ nói
là mµt ð¸nh nghîa phi th߶ng v«
con ng߶i. Nó không nhæng c¡t nghîa
con ng߶i là gì, mà còn giäi
biªn mµt cách ð¥y ðü v« tiªn
trình hi®n hæu cüa con ng߶i ; c¯
nhiên, tiªn trình hhi®n hæu ¤y không
th¬ chï ð½n giän ðßþc xem nhß
là kh·i ð¥u t× lúc (con ng߶i)
ðßþc sinh ra và ch¤m dÑt khi (con
ng߶i) chªt ði.
— ðây, c¥n ghi nh§n r¢ng,
th¶i tính cüa khoäng th¶i gian tß½ng
tøc n¯i kªt t× quá khÑ ðªn
hi®n tÕi và trôi chäy su¯t chi«u
v¸ lai chính là sñ v§n hành cüa
tß duy phân bi®t, nó ðßþc hình
thành t× tri giác và các ¤n tß¾ng
kinh nghi®m cüa tri giác. Do ðó th¶i gian
trôi chäy mµt chi«u và ðßþc
phân ðoÕn thành quá khÑ, hi®n
tÕi và v¸ lai, cûng nhß không gian
ba chi«u : dài, rµng, cao. Thñc ch¤t chï
là mµt sñ th§t công ß¾c. Vì
thª, nªu l¤y sñ th§t công ß¾c
ð¬ soi sáng cho sñ th§t tuy®t ð¯i
là ð«u không hþp lý.
Vä lÕi, quá khÑ thì
ðã trôi qua, tß½ng lai thì chßa
ðªn, còn hi®n tÕi thì sinh di®t không
ng×ng nhß ð¯m lØa quay thành vòng.
Và chính "vòng lØa vô th߶ng"
ðó ðã nói lên cái bän ch¤t
giä tÕo v« sñ v§n hành cüa tri
giác. Ðây là ý nghîa cüa tøng
ngôn : "Cái ðã ði không ði, cái
chßa ði cûng không ði. Ngoài cái
ðã và chßa ði, cái ðang ði cûng
không ði" (1). Cái ðã ði thì không
ði, vì tác ðµng ði ðã kªt
thúc ; cái chßa ði cûng không ði,
vì tác ðµng ði chßa xäy ra ; còn
cái ðang ði cûng không ði vì ðµng
tác cüa nó b¸ buµc ch£t vào
sñ tß½ng quan giæa quá khÑ và
hi®n tÕi. "Cái ðang ði", do ðó, có
nghîa là ho£c s¨ ði, ho£c ðã
ði ; ðã ði và s¨ ði không th¬
g÷i là ði. Vì tác ðµng cüa
chü th¬ n¢m trong giao ði¬m ho£c là
v×a qua ho£c là chßa c¤t bß¾c,
cho nên "cái ðang ði" cûng không ði.
— ðây, ðÑng trên bình di®n cüa
sñ th§t công ß¾c, "cái ðang ði"
thñc ch¤t là hi®n thân cüa "vòng
lØa vô th߶ng" - nghîa là không
ng×ng sinh di®t(2)
Nhß thª, tiªn trình hi®n
hæu cüa M߶i hai Nhân duyên, không
th¬ ðßþc xem nhß là tùy thuµc
vào sñ phân ðoÕn nhân quä theo
khuôn ð¸nh cüa th¶i tính và không
tính. Ðó là lý do tÕi sao M߶i
hai Nhân duyên ðßþc trình bày
theo c¤u trúc cüa vòng tròn sinh hóa
mà không phäi là ð߶ng thÆng
tiªn hóa. Và sñ chÑng ngµ giäi
thoát cüa Ph§t cûng chính là sñ
ch£t ðÑt vòng luân h°i sinh tØ
cüa m߶i hai nhân duyên ¤y.
* V§y M߶i hai Nhân duyên
là gì ?
Kinh Tß½ng ¿ng (3), ÐÑc
Ph§t ð¸nh nghîa v« M߶i hai Nhân
duyên hay còn g÷i là Duyên kh·i
(paticcasamuppàda) nhß sau :
"Do vô minh (avijja) duyên hành
(sankhara) hành duyên thÑc (vinãnãna)
thÑc duyên danh s¡c (nàma-rùpa) danh s¡c
duyên løc nh§p (chabhithàna) løc nh§p
duyên xúc (phassa) xúc duyên th÷ (vedana)
th÷ duyên ái (tanhà) ái duyên thü
(upàdàna) thü duyên hæu (bhava) hæu
duyên sinh (jàti) sinh duyên lão tØ (jaràmarama)
s¥u, bi, kh±, ßu não".
V« ý nghîa cüa các
danh t× :
1- Vô minh (Ignorance) : sñ
mê muµi và cu°ng si cüa tâm thÑc,
không hi¬u rõ B¯n ðª và Duyên
kh·i cüa hi®n hæu.
2- Hành (Mental - formations) :
các tánh hÕnh thuµc hoÕt ðµng
tÕo tác cüa tâm lý thông qua thân,
mi®ng , ý.
3- ThÑc (Consciousness) : tri giác
- hi®n hæu (không th¬ phân ð¸nh thÑc
· quá khÑ hay tß½ng lai vì nó
là dòng v§n hành b¤t tuy®t).
4- Danh s¡c (Corporeality and mentality)
: danh thuµc v« tâm lý, s¡c thuµc
v« v§t lý.
5- Løc nh§p (Six bases) : sñ
tß½ng nh§p cüa 6 quan nång (m¡t, tai,
mûi, lßÞi, thân và ý) và 6
tr¥n cänh (hình th¬, âm thanh, hß½ng
v¸, mùi v¸, xúc và pháp hay sñ
hæu).
6- Xúc (Impression) : sñ
giao thoa cån, tr¥n và thÑc.
7- Th÷ (Feeling) : cäm th÷
(vui, bu°n, nhß v§y).
8- Ái (Craving) : sñ luyªn
ái, yêu thích.
9- Thü (Clinging) : sñ n¡m
giæ, bám níu (cüa tâm, ý, thÑc).
10- Hæu (Process of becoming) : tiªn
trình tß½ng duyên ð¬ hình thành
hi®n hæu (pháp).
11- Sinh (Birth) : giáng sinh, ra
ð¶i, xu¤t hi®n...
12- Lão - tØ (Old age - and
Death) : sñ già nua và tØ bi®t (tan hoÕi).
Nhß thª, M߶i hai Nhân
duyên là hi®n hæu cüa con ng߶i,
ð°ng th¶i cûng là tiªn trình hi®n
hæu cüa con ng߶i t× sinh - thành -
ðªn hoÕi di®t.
M߶i hai Nhân duyên là
ý nghîa v« sñ v§n hành cüa con
ng߶i và nó ðßþc kh·i hành
t× vô minh. Do ðó, sñ hi®n hæu
cüa con ng߶i, trß¾c hªt là sñ
hi®n hành cüa vô minh, hay con ng߶i ðßþc
sinh ra t× vô minh. Nói khác ði, vô
minh là n«n móng cho toàn bµ M߶i
hai Nhân duyên, nó có m£t trong t×ng
m²i chi ph¥n cüa hành, thÑc, danh s¡c...
và các m²i m²i chi ph¥n ð«u mang
trong nó cái bän ch¤t vô minh. Nªu
vô lu§n mµt chi ph¥n nào tách r¶i
khöi vô minh thì l§p tÑc cä c½
c¤u nµi tÕi cüa M߶i hai Nhân
duyên s¨ tan vÞ. Do ðó, trong M߶i
hai Nhân duyên, mµt chi ph¥n ðoÕn di®t
có nghîa toàn bµ M߶i hai Nhân
duyên ðoÕn di®t. Ðây là nµi
dung cüa "ái di®t, thì vô minh di®t".
Vì thª M߶i hai Nhân duyên s¨ hi®n
hành theo con ð߶ng t§p kh·i (lßu
chuy¬n) và m¤t ði theo con ð߶ng hoàn
di®t. (xem ph¥n sau)
Nhß v§y, không c¥n thiªt
phäi c§t v¤n vô minh t× ðâu sinh.
Vì l¨, nªu ngay tÕi ðây và trong
chính xác thân này, con ng߶i ði
vào con ð߶ng "hoàn di®t" thì s¨
biªt rõ vô minh là gì và nó
t× ðâu sinh. Ngßþc lÕi, khi con ng߶i
ðang lang thang vô ð¸nh b·i sñ v§n
hành và chi ph¯i cüa vô minh mà höi
r¢ng vô minh t× ðâu sinh, nhß thª
là câu höi l½ lØng trên mây
! Ði«u ðó chÆng khác nào nhß
bánh xe ðang chÕy · siêu t¯c lÕi
có ng߶i mu¯n höi r¢ng bánh xe
¤y có bao nhiêu nang (cåm xe). Vi®c ¤y
chï biªt ðßþc khi nào bánh xe d×ng
lÕi.
Vô minh thñc ch¤t là
sñ b¤t giác, cu°ng si cüa tâm thÑc
ðã hi®n hæu t× vô thüy. T×
ðó mà con ng߶i träi qua nhi«u
kiªp s¯ng phäi gánh ch¸u kh± ðau
nhß chính l¶i thánh ca cüa Ph§t ðã
nói lên sau ngày giác ngµ : "Lang thang
bao kiªp s¯ng, Ta chÕy mãi không d×ng,
t× bào thai này sang bào thai khác..."
(Throught many a birth in existence wandered I. Seeking, but not finding,
the builder of this house. Sorrowful is repeated birth...) (Php. 153-154)
Nß½ng tña vào vô
minh nên hành (meàntal formations) hay ý lñc
tÕo tác cüa tâm thÑc sinh kh·i và
tác døng cüa ý lñc tÕo tác
này ðã chuy¬n sinh thành thÑc cån
(consciousness), tÑc tri giác - hi®n hæu. ThÑc
cån này cûng g÷i là Kiªt sinh thÑc
(gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½ trong sñ hình
thành cüa mµt thai nhi. Theo l¶i ÐÑc
Ph§t dÕy (4), mµt thai nhi chï thành tñu
khi và chï khi hµi ðü ba ði«u ki®n
: 1) Cha m© có giao hþp ; 2) Ng߶i m©
trong th¶i gian thø thai ; 3) Phäi có m£t
kiªt sinh thÑc. Do ðó, thÑc cån ·
ðây chï là ý ni®m t¯i s½ ði
vào bào thai ð¬ bào thai thñc sñ
tr· thành mµt sinh th¬. Và khi mµt
sinh th¬ (thai nhi) hình thành, ngay · ðó,
nó là sñ kªt hþp cüa danh và
s¡c (corporeality and mentality), tÑc là có
m£t mµt sñ s¯ng (ð¥y ðü tâm
lý và v§t lý) (5)
Ь phát tri¬n, sñ s¯ng
¤y phäi tß½ng nh§p, câu kªt giæa
mÕng cån (6 quan nång) v¾i tr¥n cänh
(6 tr¥n cänh), sñ tß½ng nh§p này
là Løc nh§p (six bases). Trong løc nh§p
luôn luôn có m£t sñ giao thoa giæa
cån, tr¥n và thÑc nên g÷i là
Xúc (impression). Và t× xúc - giao tiªp,
ðß½ng nhiên sinh th¬ ¤y phäi nh§n
ðßþc cäm th÷ (feeling - kh±, lÕc
ho£c không kh± không lÕc). R°i t×
Cäm th÷, phát sinh tâm yêu thích,
luyªn ái (craving). Có luyªn ái là
có n¡m giæ, ý ni®m mong mu¯n duy trì
(clinging) cái tôi thích, tôi yêu. Chính
là Ái và Thü là ðµng lñc
ð¬ duy trì sñ hæu và tÕo nên
tiªn trình hi®n hæu (process of becoming). Và
cu¯i cùng, trên tiªn trình hi®n hæu
ðó s¨ có sñ sinh ra, già nua, tØ
bi®t, s¥u, bi, kh±, ßu, não.
Trên ðây là ph¥n trình
bày v« M߶i hai Nhân duyên qua tiªn
trình cüa mµt sinh mÕng, và ð£c
bi®t chú tr÷ng ðªn th¶i ði¬m sinh
thành cüa mµt sinh mÕng con ng߶i.
T¤t nhiên, không phäi là sau khi mµt
con ng߶i ðßþc sinh ra thì M߶i
hai Nhân duyên không còn næa ho£c
s¨ thay ð±i sang mµt c¤u trúc khác,
mà tiªn trình M߶i hai Nhân duyên
¤y s¨ ngñ tr¸ trong vô lu§n mµt
sinh mÕng nào mãi cho ðªn khi sinh mÕng
¤y thành Ph§t, nghîa là ch¤m dÑt
luân h°i sinh tØ.
Có mµt ði«u c¥n lßu
ý r¢ng, ThÑc cån (Consciousness) trong lúc
sinh thành thì ðßþc g÷i là
Kiªt sinh thÑc (gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½
trong mµt ý nghîa r¤t gi¾i hÕn.
Vì l¨, khi g÷i là "ý ni®m t¯i
s½" nghîa là nó ðã b¸ qui ß¾c
vào khuôn ð¸nh cüa th¶i gian v§t
lý - tÑc là có ði¬m kh·i ð¥u,
mà có ði¬m kh·i ð¥u hÆn nhiên
là phäi có ði¬m kªt thúc. Nhß
thª, khi thân v§t lý tan rã hay chªt
ði, thì ý ni®m t¯i s½ ¤y cûng
biªn m¤t dòng luân lßu cüa nó
ß ? Ði«u này không th¬ xäy ra. Do
ðó, cái mà ðßþc g÷i là
"ý ni®m t¯i s½", chï ðßþc áp
døng cho mµt khái ni®m tß½ng ð¯i
và mang tính cách công ß¾c.
Thñc ra, khi mÕng cån ch¤m
dÑt (chªt), thân v§t lý s¨ tan hoÕi,
còn ThÑc cån vçn t°n tÕi, nhßng
nó s¨ ðßþc g÷i là Nghi®p thÑc,
Nghi®p này có công nång dçn kh·i
sñ tái sinh. Vì thª, tùy theo th¶i
ði¬m mà tên g÷i cüa thÑc thay ð±i,
còn tính ch¤t cüa nó thì không
thay ð±i.
H½n næa, sñ hæu nªu
có hình tß¾ng ðß½ng nhiên
s¨ có sñ biªn ð±i và m¤t
ði. Ngßþc lÕi, cái không có
hình tß¾ng, không có di®n mÕo,
không mang tính ch¤t v§t lý thì
l¤y gì ð¬ g÷i là có biªn
ð±i và m¤t ði ! T¤t nhiên là
cái vô hình không có nghîa là
không hi®n hæu, nhß hß không chÆng
hÕn. Tuy nhiên, ThÑc cån không phäi
là cái th߶ng tÕi, mà nó
là hi®n thân cüa tiªn trình sinh di®t
tß½ng tøc và mang tính ch¤t äo
änh nhß "vòng lØa vô th߶ng".
Nhßng sñ sinh di®t cüa ThÑc (thuµc tâm
lý) không gi¯ng nhß sñ sinh di®t cüa
Thân cån (thuµc v§t lý), vì thª
nó s¨ ðßþc ð« c§p trên
mµt bình di®n khác.
Mµt ði¬m khác næa cûng
c¥n bàn ðªn, ðó là khi ð¸nh
nghîa ThÑc là Tri Giác - Hi®n Hæu,
nghîa là ð¯i tßþng cüa tri giác
phäi là mµt sñ hæu hay mµt v§t
th¬ xu¤t hi®n trong mµt hÕn kÏ ng¡n
nh¤t. Chính vì v§y, ThÑc không th¬
là mµt loÕi tri giác · quá khÑ
ho£c tß½ng lai, mà ngßþc lÕi
nó luôn luôn là tri giác - hi®n hæu,
nghîa là ThÑc và ð¯i tßþng
cüa nó luôn luôn ð°ng th¶i có
m£t · hi®n tÕi, dù là hi®n tÕi
công ß¾c, ð½n thu¥n.
Do ðó, mµt v§t th¬ khi
ðßþc xem là ð¯i tßþng cüa
tri giác nó s¨ ðßþc nhìn dß¾i
lång kính vô th߶ng; tÑc là
sñ hi®n di®n cüa nó s¨ din ra trong
mµt chu kÏ (circle of life) và ðßþc gi¾i
hÕn b·i hai ði¬m sinh và di®t.
Thông th߶ng, cái nhìn
cüa Ph§t giáo qua quan ði¬m nhân sinh và
vû trø, hi®n tßþng gi¾i ðßþc
nhìn b·i ba chu kÏ :
1- Chu kÏ suy lu§n : Chu kÏ
này ðßþc xem là chu kÏ l¾n nhß
sñ thành - hoÕi cüa vû trø. Nó
vßþt ngoài khä nång tri nh§n cüa
con ng߶i, vì v§y hi®n tßþng thành,
trø và hoÕi, di®t cüa nó chï
có th¬ ðo ðÕc b¢ng suy lu§n. Chu kÏ
này ðßþc bi¬u th¸ b¢ng vòng
tròn l¾n nh¤t trong ba vòng tròn ð°ng
tâm.
2- Chu kÏ th߶ng nghi®m
: Chu kÏ sinh di®t cüa ð¶i s¯ng con ng߶i.
Nó ðßþc gi¾i hÕn b·i hai ð¥u
sinh và tØ. Chu kÏ này dù ðßþc
g÷i là chu kÏ th߶ng nghi®m - nghîa
là con ng߶i có th¬ mµt cách
khái quát tri nh§n ðßþc, nhßng
do công ß¾c cüa th¶i gian có quá
khÑ hi®n tÕi và v¸ lai trong mµt ð¶i
ng߶i, nên nó không phäi là ð¯i
tßþng cüa tri giác. Chu kÏ này ðßþc
bi¬u th¸ b¢ng vòng tròn l¾n thÑ
hai trong ba vòng tròn ð°ng tâm
3- Chu kÏ siêu nghi®m :
Chu kÏ này là chu kÏ nhö nh¤t cüa
sñ sinh di®t, thu§t ngæ g÷i là (chu
kÏ) sát na (ksana). Chính sñ sinh di®t cüa
sát na m¾i ð¥y ðü khä nång ð¬
bi¬u ðÕt tính vô th߶ng mµt
cách rõ ràng nh¤t. Vì sñ sinh
ra và biªn m¤t cüa v§t th¬ trong mµt
sát na chï din ra trong ch¾p nhoáng, tích
t¡c - nªu nói theo ý ni®m thông th߶ng.
Do ðó, v§t th¬ hi®n hæu trong sát
na chính nó là ð¯i tßþng cüa
tri giác. Và ðây là lý do tÕi
sao ð¸nh nghîa ThÑc (vinãnàna) là
tri giác - hi®n hæu. Chu kÏ siêu nghi®m
- hay sát na - này ðßþc bi¬u th¸
b¢ng vòng tròn nhö nh¤t trong ba vòng
tròn ð°ng tâm.
Bi¬u ð° :
Nhß thª, ð¯i tßþng
cüa tri giác s¨ là mµt sñ hæu,
mà sñ hæu ðó trên không gian
ðßþc phân tích ðªn ðµ không
còn phân tích ðßþc, trong th¶i
gian cûng ðßþc phân tích ðªn
ðµ không còn phân tích ðßþc
; và sñ sinh di®t cüa sñ hæu ðó
có th¬ ðßþc xem là ð°ng nh¤t
v¾i sñ sinh di®t cüa sát na ð°ng
th¶i v¾i nó.
Tuy nhiên, theo quan ði¬m cüa
Nh¤t Thiªt Hæu bµ và kinh Lßþng
bµ (6), mµt sñ hæu hay v§t th¬ s¨
không chuy¬n ðµng, tÑc là không
có tác døng trong mµt sát na. B·i
l¨, mµt v§t th¬ nªu chuy¬n ðµng nghîa
là nó sinh · ch² này và biªn
m¤t · ch² khác. Do ðó, chu kÏ
sinh di®t cüa mµt v§t th¬ chuy¬n ðµng
t¯i thi¬u là hai sát na, mµt sát na
hi®n kh·i và mµt sát na sinh di®t. Và
nhß thª, sñ sinh di®t n¯i tiªp ðó
s¨ ðánh m¤t khä nång tß½ng
tøc cüa mµt v§t th¬ ; và mµt v§t
th¬, nªu không có khä nång tß½ng
tøc nghîa là không th¬ làm ð¯i
tßþng cho tri giác, và không có
tác døng nhân quä.
T× ðó, c¥n ghi nh§n
r¢ng, tri giác - hi®n hæu là sñ nh§n
thÑc ð¯i v¾i hi®n hæu ðßþc
nhìn t× t±ng tß¾ng mà không
phäi là tñ tß¾ng. Mµt hi®n hæu
ðßþc nhìn t× t±ng tß¾ng
là ðßþc nhìn b·i ý thÑc
phân bi®t ; · ðó, mµt hi®n hæu
hàm chÑa trong nó cä mµt tiªn trình
hi®n hæu. Nghîa là nó ðßþc
th×a nh§n, cä mµt quá trình t×
sinh thành ðªn hoÕi di®t theo khuôn ð¸nh
cüa th¶i gian quá khÑ, hi®n tÕi, v¸
lai và không gian dài, rµng, cao; mµt thÑ
hi®n hæu mà ÐÑc Ph§t dÕy là
có sinh-lão-b®nh-tØ; có thành-trø-hoÕi-không,
và có sinh-trø-d¸-di®t,v.v...
Chúng ta biªt r¢ng khi Ph§t
dÕy giáo lý v« B¯n ðª và
M߶i hai Nhân duyên là dÕy cho con
ng߶i chÑ không phäi là cho b§c
thánh trí. Do ðó, hÆn nhiên là
giáo lý ðó phäi thích hþp v¾i
tri thÑc th߶ng nghi®m cüa con ng߶i
và ðßþc dùng b·i ngôn ngæ
thông tøc. Và do ðó, nh§n thÑc
th߶ng nghi®m quä là chÑng lý
t¯i thßþng cüa con ng߶i.
Nhßng cûng phäi lßu ý
r¢ng, nhæng gì ðßþc phân tích,
suy lu§n và ðßþc tiªp nh§n b·i
tri giác cüa chúng ta chï là chân
lý công ß¾c (Conventicnal truth), mà chân
lý công ß¾c hay chân lý cüa
tri thÑc th߶ng nghi®m thì chï có
ý nghîa tß½ng ð¯i chÑ không
phäi là cänh gi¾i tñ chÑng cüa
Ph§t hay chân lý tuy®t ð¯i. Vì r¢ng,
chân lý tuy®t ð¯i (Absolute truth) là
chân lý b¤t khä thuyªt b·i ngôn
ngæ.
Do ðó, không th¬ dùng
tri thÑc th߶ng nghi®m ð¬ nh§n thÑc
chân lý cüa Ph§t hay giäi minh nhæng
gì vßþt ngoài khä nång cüa tri
thÑc th߶ng nghi®m. Ði«u ðó
chÆng khác gì gã ån mày lam lû
bên v® ð߶ng lÕi khua môi din
tä thª gi¾i lµng lçy, huy hoàng, nguy
nga, tráng l® · cung ðình cüa các
b§c quân vß½ng.
H½n thª næa, qua cách
trình bày v« M߶i hai Nhân duyên,
ta có th¬ th¤y rõ cái g÷i là
"khí ch¤t" cüa con ng߶i cûng nhß
cüa tri thÑc con ng߶i thñc ch¤t ðßþc
gi¾i hÕn b·i hai c½ c¤u:
1- C½ c¤u di truy«n b¦m
sinh (T§p khí)
Ngu°n nång lñc cüa sñ
hi¬u biªt, nh§n thÑc cüa chính thân
th¬ này thñc ra không gì khác h½n
là Xúc (thÑ 6 trong 12 nhân duyên). Vì
· Xúc bao g°m các m£t giao thoa giæa
cån, tr¥n và thÑc. Nhßng Xúc, nång
lñc khä th¬ cüa nó lÕi tùy thuµc
vào løc nh§p (thÑ 5 trong 12 nhân duyên),
tÑc là tùy thuµc vào hình hài
b¦m sinh b¢ng xß½ng b¢ng th¸t này.
R°i cái thân b¢ng xß½ng th¸t này
lÕi tùy thuµc vào gène di truy«n
(cµng nghi®p) t× cha, t× m©, và thêm
vào ðó là cái ý ni®m t¯i
s½ (kiªt sinh thÑc) v¯n ðã chÑa
ðñng mµt t§p khí hành nghi®p thâm
cån t× ð¶i s¯ng quá khÑ cüa
nhæng cá th¬ riêng bi®t. Mµt c½
c¤u di truy«n nµi tÕi nhß thª hÆn
là không hoàn thi®n và không h«
có cái g÷i là th¬ ch¤t uyên
nguyên, ði«u ðµng ð¶i s¯ng kinh
nghi®m cüa con ng߶i, tr× khi cái c½
c¤u danh s¡c - tâm và v§t lý này
ðßþc thay ð±i mµt cách hoàn
toàn; nghîa là không còn b¸ chi
ph¯i, và ð¸nh hß¾ng b·i hành
(thÑ 2 trong 12 nhân duyên) hay cái T§p
khí di truy«n n¯i kªt cüa m²i sinh m®nh
cá th¬.
2- C½ c¤u di truy«n xã
hµi (Huân t§p)
Con ng߶i sau khi ðßþc
sinh ra, m²i cá th¬ tiªp tøc b¸ chi ph¯i
b·i phong tøc , t§p quán, vån hóa,
vån minh cüa xã hµi và gia ðình
n½i mà cá th¬ ¤y chào ð¶i.
Sñ änh hß·ng ðó d¥u không
phäi là làm nên cån tính cüa
con ng߶i, nhßng nó là yªu t¯
góp ph¥n xây dñng cho cá th¬ ¤y
mµt tánh hÕnh (behaviour), mµt l¯i s¯ng
trong mµt xã hµi nh¤t ð¸nh.
Ðây chính là hai c½
c¤u di truy«n mà vô lu§n mµt cá
th¬ nào cûng ð«u phäi tùy thuµc
vào ðó. Và tri giác cüa con ng߶i
khi ðã (ðß½ng nhiên) b¸ ðóng
khung vào b·i hai c½ c¤u này thì
làm sao có th¬ vß½n ðªn hay n¡m
b¡t chân lý nhß th§t tuy®t ð¯i
? Do ðó, nhæng ði«u Ph§t dÕy cho
chúng sinh ðßþc Ngài tuyên b¯
r¢ng ðó chï là n¡m lá trong lòng
bàn tay chÑ không phäi là lá trong
r×ng. Và n¡m lá trong tay Ph§t, ðó
là nhæng gì khä dî trao truy«n cho
nhæng chúng sinh nào ðßþc sinh ra t×
hai c½ c¤u di truy«n b¤t toàn này.
Trên ðây là nhæng
nét c½ bän v« M߶i hai Nhân duyên
ðßþc phân tích theo tiªn trình
hi®n hæu, theo chi«u lßu chuy¬n (tÑc chiêu
minh kh·i cüa thª gi¾i luân h°i, sinh
tØ, kh± ðau). Gi¶ ðây, chúng ta
ði vào ph¥n kªt tÑc M߶i hai Nhân
duyên theo chi«u hoàn di®t, chi«u ðoÕn
di®t sñ sinh kh·i cüa thª gi¾i luân
h°i, sinh tØ, kh± ðau... và ðßa
ðªn giác ngµ giäi thoát. Con ð߶ng
hoàn di®t ðó ðßþc ÐÑc
Ph§t ð¸nh nghîa nhß sau :
"Do ðoÕn di®t tham ái, vô
minh mµt cách hoàn toàn nên hành
di®t, do hành di®t nên thÑc di®t, do thÑc
di®t nên danh s¡c di®t, do danh s¡c di®t
nên løc nh§p di®t, do løc nh§p di®t
nên xúc di®t, do xúc di®t nên th÷
di®t, do th÷ di®t nên ái di®t, do ái
di®t nên thü di®t, do thü di®t nên hæu
di®t, do hæu di®t nên sinh di®t, do sinh di®t
nên lão, tØ, s¥u, bi, kh±, ßu, não
di®t". (Tß½ng ¿ng II) (7)
Và con ð߶ng (hoàn
di®t) dçn ðªn thoát ly sinh tØ này,
theo Ngài Nàgàrjuna, ÐÑc Ph§t ðã
dùng ðªn chân lý công ß¾c
(tøc ðª) nhß là con thuy«n ðßa
ng߶i sang sông (chân ðª). Và con
ð߶ng ¤y ðßþc ð¸nh hß¾ng
t× cµi ngu°n cüa Tham ái (Tanhà), nghîa
là b¡t ð¥u t× sñ ðoÕn tr×
Ái døc, khi Ái, Thü ðßþc ðoÕn
di®t thì m߶i hai khoen xích nhân duyên
cüa thª gi¾i sinh tØ luân h°i tan rã,
ðó là ý nghîa cüa "ái di®t
là Niªt bàn". (8)
(1) Trung Quán
Lu§n... Chß½ng II.
(2) Nªu còn
sinh và di®t thì lÕi r½i vào hai
phÕm trù th¶i gian, tÑc là ði¬m
kh·i ð¥u và kªt thúc.
(3) Tß½ng
¿ng Bµ kinh II, HT Minh Châu, VNCPHVN, 1993 tr. 10.
(4) Kinh Majjhima Nikàya
I, HT Thích Minh Châu d¸ch.
(5) Sñ s¯ng
cüa con ng߶i không th¬ thiªu mµt
trong hai ði«u ki®n tâm lý và v§t
lý.
(6) Xem Triªt h÷c
v« Tánh Không, Tu® Sî, An Tiêm xb, Sàigòn,
1970.
(7) Tß½ng
¿ng II, HT. Minh Châu d¸ch, VNCPHVN, 1993, tr. 10.
(8) Kinh Suttanipattà,
Ti¬u Bµ Kinh, Chß½ng "Cong ð߶ng
ðªn b¶ bªn kia" ÐÑc Ph§t dÕy
thanh niên Upasìva "Ngày ðêm con nh§n
th¤y, ðoÕn døc ly nghi ng¶, ái di®t
là Niªt bàn" (Sn-205). __