жi S¯ng Và Kinh Nghi®m Tôn Giáo 

Thích Tâm Thi®n

Sau khi tìm hi¬u khái lßþc v« tôn giáo cüa ðÕo Ph§t,bây gi¶ chúng ta ði vào mµt lînh vñc vô cùng quan tr÷ng, ðó là ð¶i s¯ng và kinh nghi®m tôn giáo cüa ðÕo Ph§t. Trß¾c khi bàn v« v¤n ð« này, c¥n lßu ý r¢ng có hai khía cÕnh luôn luôn ði ðôi v¾i nhau trong m÷i th¬ cách v§n hành cüa ð¶i s¯ng cûng nhß cüa kinh nghi®m mà con ng߶i không th¬ bß¾c ra ,cho dù là ng߶i có tôn giáo hay là không tôn giáo ; ð¤y là dòng v§n hành cüa tâm thÑc tùy thuµc vào ho£c là tính ð£c thù cüa nhân tính ( personality), ho£c là c½ s· cüa ý thÑc hß¾ng ðªn sñ toàn thi®n . — ðây, tính ch¤t ð£c thù cüa nhân tính ðßþc xem nhß là cái trøc nhân tính mà qua ðó ð¶i s¯ng tình cäm cüa con ng߶i tr±i d§y trong cái c½ c¤u tß½ng quan th߶ng nghi®m,nhß sñ hi¬u biªt, tình thß½ng yêu, lòng kính tr÷ng, sñ tôn th¶ vv... Trái lÕi,c½ s· cüa ý thÑc hß¾ng ðªn sñ tòan thi®n (giác ngµ) luôn có khuynh hß¾ng ði ngßþc lÕi ngay t× ni®m kh·i ð¥u tiên khi mà mµt ng߶i ðàn ông hay mµt ng߶i ðàn bà thñc thø ð¡m mình vào dòng sông th¬ nghi®m cüa ð¶i s¯ng tôn giáo ,mµt ð¶i s¯ng không còn v§n hành lê thê trong tß½ng quan logic ,mà ÐÑc Ph§t g÷i nó là tr§t tñ cüa vòng nhân quä, luân h°i. Фy là lý do tÕi sao phäi phân ð¸nh rõ hai th¬ cách cüa ð¶i s¯ng và kinh nghi®m tôn giáo .

жi S¯ng Luân Lý Tñ Nhiên 

Nhß tôi ðã nói · ph¥n tâm lý xã hµi h÷c -tôn giáo, s¨ r¤t sai l¥m nªu chúng ta ðçy tôn giáo ra khöi ð¶i s¯ng tri thÑc luân lý cüa con ng߶i ho£c ngßþc lÕi.Vì l¨, nhân tính v¯n ðßþc xem nhß là mµt cái trøc cüa sñ s¯ng mang tính cách b¦m sinh.Và t× cái trøc nhân tính này, nó v¨ nên m÷i giá tr¸ cho lòng thß½ng yêu, ni«m tin, sñ kính tr÷ng,sñ tôn th¶,lòng v¸ tha vv... và ði¬m n¯i kªt t¤t cä giá tr¸ ðó chính là cái tình cäm chân thành, ch¤t phát cüa con ng߶i ngay t× lúc c¤t tiªng khóc chào ð¶i. Фy quä thñc không gì khác h½n là mµt ph¥n thß·ng quí giá ðµc nh¤t vô nh¸ dành ð¬ t£ng cho con ng߶i. Do ðó, nªu tôn giáo ðßþc xem là n½i lßu træ và tôn vinh các ð£c trßng cüa nhân tính- cái v¯n làm nên tr§t tñ cüa mµt n«n luân lý tñ nhiên- thì tôn giáo và ð¶i s¯ng luân lý tñ nhiên cüa con ng߶i là mµt t±ng th¬ b¤t khä phân ly. — ðây, hoàn toàn không có cái ph¦m ch¤t ð½n ðµc ( Single quality ) trong m÷i giá tr¸ hi®n hæu cüa ð¶i s¯ng con ng߶i, mà chï có nhæng nhóm ph¦m ch¤t ( group of qualities ) .Tï dø nhß không th¬ có b¤t kÏ mµt tình thß½ng yêu ðµc l§p nào có th¬ tách r¶i khöi sñ kính tr÷ng và lòng v¸ tha. Giá tr¸ cüa tình thß½ng yêu thñc thø cûng chính là giá tr¸ cüa sñ kính tr÷ng và lòng v¸ tha; hay nói khác h½n, tình yêu chï xu¤t hi®n trong tß½ng quan cüa các gía tr¸ tình cäm nhß lòng v¸ tha, sñ kính tr÷ng , sñ ðµ lßþng, sñ nhân t× ,sñ hi¬u biªt vv...Ði«u này ðßþc ÐÑc Ph§t g÷i là ðÕo lý Duyên Kh·i. 

Trên c½ s· này, ð¶i s¯ng tôn giáo ðßþc t§p trung vào ni«m tin v« mµt tr§t tñ luân lý thi®n ác- nhân quä, cûng nhß sñ phúc ðáp t¯t ð©p cho m÷i thi®n hÕnh mà con ng߶i là kë duy nh¤t gieo và g£t m÷i h§u quä; và sñ hi®n hæu Thánh linh nào ðó xu¤t hi®n · ðây chï ðßþc xem nhß là nhæng chÑng lý-hình thÑc c¥n có cho sñ phán quyªt nµi tÕi mà thôi. Và nhß thª, không có gì là mâu thuçn nªu c¥n phäi tôn vinh mµt hi®n hæu Thánh linh hay qui ngßÞng v« mµt hi®n hæu Thánh linh ,l¤y ðó làm tâm cho m÷i sñ phân bày, cho dù ðó là tñ nhiên hay siêu nhiên. T× ðó,ð¶i s¯ng tôn giáo ,mµt m£t nào ðó g¡n li«n v¾i các hình thÑc l­ nghi ( c¥n ðßþc lâp ði l§p lÕi nhi«u l¥n) nhß là sñ nh¡c nh· trong m²i ni®m cüa con ng߶i hß¾ng ðªn các tß duy, Ñng xØ, hành vi ...mang giá tr¸ t¯t ð©p và lánh xa các vi®c x¤u ác.

Tuy nhiên, nhæng ði«u ðßþc nói trên ðây chï là mµt ð¶i s¯ng tôn giáo ðßþc xây dñng trên cån bän cüa trøc nhân tính mà thôi. Фy không phäi là c¯t tüy trong ð¶i s¯ng tôn giáo cüa ÐÕo Ph§t.

жi S¯ng Ý Chí Hß¾ng Thi®n 

Chúng ta biªt r¢ng, cái nguyên ðµng lñc thúc ðçy con ng߶i tìm kiªm mµt ð¶i s¯ng tôn giáo thñc thø thì không gì khác h½n là m¯i quan tâm v« ð¶i s¯ng cá th¬ trong cái s¯ ph§n hÕn cuµc cüa mµt ð¶i ng߶i. Ðây là m¤u ch¯t trong sñ ra ð¶i cüa các tôn giáo nói chung ,cûng nhß là sñ t°n tÕi hi®n hành cüa tôn giáo. Nhß thª, mµt cách ng¡n g÷n có th¬ nói, tôn giáo là mµt chß½ng tß·ng ni®m ( Monumental chapter )-theo cách nói cüa W.James - v« l¸ch sØ qui kÖ cüa nhân loÕi ( Human egotism ). Tß tß·ng tôn giáo là tß tß·ng cüa con ng߶i, cüa nhân tính. Vì l¨, Ph§t hay Chúa hay vân vân...ð«u xu¤t hi®n t× tiªng g÷i nµi tÕi cüa con ng߶i, con ng߶i cüa Ph§t, con ng߶i cüa Chúa...Và r¢ng, nhæng ng߶i ðßþc xem là ðã ðÕt ðªn mµt sñ kiªn chiªu nhß th§t ð«u không ng¾t nói r¢ng h÷ g£p Ph§t hay Ph§t g£p h÷ ngay trong cái bän th¬ tñ nµi cüa chính h÷ chÑ không phäi là · mµt n½i nào xa khác.

T× ðó cho th¤y r¢ng, tôn giáo ra ð¶i t× mµt ý chí hß¾ng thßþng cá nhân, và ngßþc lÕi ,con ð߶ng dçn cüa tôn giáo ð¯i v¾i các cá nhân là hoàn thi®n trách nhi®m và ð¶i s¯ng cüa chính nó . Nhß thª, ð¶i s¯ng hß¾ng thßþng trong tôn giáo cüa ðÕo Ph§t trß¾c hªt ðßþc ð£t ra là lý tß·ng hòan thi®n cá nhân mà ÐÑc Ph§t trình bày qua h÷c thuyªt Nghi®p ( Karma) , mµt h÷c thuyªt xây dñng trên c½ s· cüa trách nhi®m cá th¬, nh¢m giúp con ng߶i ý thÑc rõ v« khä nång tñ ðµ, hay nói khác h½n là khä nång thành Ph§t. Thông qua h÷c thuyªt này, m²i ng߶i tñ mình n² lñc vßþt qua m÷i cäm nhi­m x¤u ác, vßþt qua con ng߶i tham døc , vßþt qua m÷i c½ ð° cüa cái tr¥n tøc trong thª gi¾i tß½ng quan và gi½í hÕn ð¬ ðÕt ðªn mµt sñ tòan tri ( giác ngµ) b¢ng con ð߶ng th¬ nghi®m chân lý . Trong su¯t mµt tiªn trình, t× bß¾c ð¥u tuân thü các tr§t tñ luân lý cho ðªn sñ vßþt qua m÷i tr§t tñ trong tß½ng quan cüa logic suy lý, cái tâm cüa chúng ta ðßþc xem nhß là ði¬m trung tâm cüa m÷i sñ v§n hành. Và dòng ý thÑc cüa cái tâm ðó luôn luôn xoay ngßþc chi«u v¾i ð¶i s¯ng luân lý tñ nhiên. Mµt ð¢ng thì n² lñc tìm kiªm nhæng phúc ðáp t¯t lành t× các vi®c thi®n ,ði«u này ðßþc xem nhß là nguyên nhân thúc ðçy con ng߶i làm các viêc lành và ch¤p hành m÷i qui ß¾c cüa luân lý ðÕo ðÑc; trong khi mµt ð¢ng khác thì n² lñc vßþt qua m÷i tß½ng quan trong thª gi¾i thi®n -ác ,ch¤m dÑt vòng luân h°i tái sinh mà Ph§t giáo goi là giäi thoát sinh tØ. 

Do ðó, ð¯i v¾i Ph§t giáo, cái c¯t lõi cüa ð¶i s¯ng tôn giáo chính là sñ vßþt qua m÷i ð¯i ðãi cüa thª gian ( nhß thi®n ác, t¯t x¤u, có không, sinh tØ...) ð¬ làm cho tâm tr· nên thanh t¸nh ( tñ t¸nh kÏ ý ) nhßng vçn không t× bö các thi®n hÕnh dù là nhö nhoi trong cuµc s¯ng ð¶i th߶ng, mà · ðây có th¬ dùng khái ni®m Vi­n Ly ð¬ nói lên ý nghîa cüa ð¶i s¯ng này. 

Kinh Nghi®m Tôn Giáo 

Trß¾c khi bàn ðªn kinh nghi®m trong tôn giáo,chúng ta có vài ghi nh§n v« v¤n ð« nh§n thÑc . Ðây là mµt trong nhæng v¤n ð« phÑc tÕp thuµc ngành tâm lý h÷c , mà · ðây là tâm lý h÷c Ph§t giáo. 

Thông th߶ng chúng ta biªt r¢ng, ð¬ có mµt nh§n thÑc bao gi¶ cûng ðòi höi có mµt chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc xu¤t hi®n trong tß½ng quan. Nªu thiªu mµt trong hai thì sñ nh§n thÑc không th¬ hình thành. Và chính sñ n¯i kªt cüa nhæng mçu nh§n thÑc nhö nhoi này mà chúng ta có mµt chu²i dài cüa kinh nghi®m.Ði«u này ðßþc g÷i là tri thÑc th߶ng nghi®m , nó góp ph¥n soi sáng trong m÷i quan h® cüa tß duy và thª gi¾i thñc tÕi - ð¯i tßþng cüa tß duy. Tuy nhiên ,s¨ r¤t sai l¥m khi dùng nhæng mçu tri thÑc nhß thª làm c½ s· cho kinh nghi®m cüa ð¶i s¯ng tôn giáo.

Vì l¨, tri thÑc cüa chúng ta v« mµt sñ v§t thì không phäi là sñ v§t chính nó mà chï là änh tßþng v« sñ v§t ðó mà thôi. T¤t nhiên ,trong tiªn trình cüa bi®n chÑng,con ng߶i th߶ng n² lñc gán ép mµt cån tính nào ðó lên m²i ð¯i tßþng hi®n hành cüa nh§n thÑc theo cái khuôn mçu tri thÑc cüa con ng߶i, nhß -nhß thª này thì g÷i là cái nhà, nhß thª kia thì g÷i là chiªc xe... Và t× trong thâm tâm, ng߶i ta mu¯n ð°ng nh¤t hóa sñ v§t ðßþc nh§n thÑc theo cái nhìn cüa chü th¬ nh§n thÑc. T× ðó mà m÷i khái ni®m phân bi®t tr²i d§y và làm cho cái mµt (ð¯i tßþng) tr· thành ða thù ( bi¬u hi®n) . Tï dø nhß nhæng chàng mù s¶ voi, do không có khä nång lînh hµi tòan di®n v« con voi nên khi tiªp xúc v¾i nó, ng߶i s¶ ðøng cái tai voi thì cho r¢ng con voi gi¯ng cái quÕt, ng߶i s¶ ðøng cái chân thì cho r¢ng con voi gi¯ng cái trø, ng߶i s¶ ðøng cái bøng thì cho r¢ng con voi gi¯ng cái tr¯ng....... CÑ nhß thª mà con voi ðßþc xu¤t hi®n khác nhau trong tâm thÑc cüa nhæng chàng mù. Фy là nhæng gi¾i hÕn cüa tri thÑc con ng߶i trß¾c thª gi¾i thñc tÕi. H÷c thuyªt cüa Lotze bäo r¢ng : " Thông qua cái khuôn mçu tri thÑc cüa chúng ta áp ð£t lên sñ v§t ( for itself ) mà có th¬ lînh hµi ðßþc sñ v§t nhß là chính nó ( in itself ) ðây là ý nghîa duy nh¤t cüa nh§n thÑc ".

Mµt ði«u khác næa là tri thÑc cüa chúng ta th߶ng không trung thñc, nó b¸ chi ph¯i b·i nhi«u yªu t¯ chü quan nhß vui, bu°n ,thß½ng ,ghét...Do ðó ,tùy theo trÕng thái cüa sñ tiªp xúc trong giao di®n giæa chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc mà ð¯i tßþng ðßþc ðánh giá khác nhau. Nhß trß¾c m¡t chúng ta chï có mµt bông hoa, nhßng v¾i ng߶i này nó là ð©p, v¾i ng߶i kia nó là x¤u...Có bao nhiêu ng߶i thì có b¤y nhiêu nh§n thÑc khác nhau.

Bên cÕnh ðó, có mµt yªu t¯ quan tr÷ng mà không th¬ không nói ðªn ðó là con ð߶ng dçn ðªn sñ tiªp xúc hay lînh hµi cái kÏ bí nhi®m m¥u ,tñ nhiên hay siêu nhiên, chung quanh chúng ta; con ð߶ng th¬ nghi®m tâm linh trong tôn giáo ; và con ð߶ng vßþt qua m÷i khát v÷ng ,nhu c¥u cüa cá nhân, nhß ån u¯ng, døc tính chÆng hÕn...Trên m£t phân tích thì nói nhß thª, nhßng th§t ra cái c¯t tüy ð¬ ðÕt ðªn mµt sñ th¬ nghi®m tôn giáo chính là sñ vßþt qua m÷i ðam mê , døc v÷ng và cu°ng si cüa tñ thân mà tri thÑc cüa chúng ta luôn luôn là nguyên nhân cüa m÷i cuµc "nµi chiªn".B·i l¨, d¥u biªt r¢ng mu¯n ðÕt ðªn mµt ð¶i s¯ng thánh thi®n, con ng߶i c¥n phäi giæ dìn m÷i ph¦m ch¤t cüa ðÑc hÕnh, nhßng t× trong chi«u sâu cüa tâm thÑc, cái mà g÷i là bän nång døc v÷ng luôn thiêu ð¯t và thúc giøc con ng߶i ði tìm kiªm mµt sñ thöa mãn, d¥u trong tß duy hay hành ðµng.— lînh vñc này, sñ n² lñc và nhi®t thành cüa ý chí ðóng vai trò trung tâm.

T× mµt vài trßng dçn trên, có th¬ kªt lu§n r¢ng, khä nång cüa nh§n thÑc dù thª nào ði næa vçn không th¬ làm nhân cho nhæng kinh nghi®m tôn giáo mà trái lÕi , nó ðòi höi nhæng yªu t¯ th¬ nghi®m, ni«m tin và trñc giác. Ði«u này gi¯ng nhß sñ tri thÑc v« nß¾c và ng߶i u¯ng nß¾c thì hoàn toàn khác nhau. 

Cái Cái Huy­n Äo

Mµt yªu t¯ quan tr÷ng trong vi®c xây dñng ð¶i s¯ng tôn giáo tiªn bµ cûng nhß ð¬ cüng c¯ ni«m tin, trau d°i ðÑc hÕnh...ðó là kinh nghi®m v« cái huy­n äo. Chính t× kinh nghi®m này mà con ng߶i b¡t ð¥u nh§n thÑc sâu s¡c v« sñ th§t cüa cuµc ð¶i.

Trong vi­n kiªn cüa tñ nhiên, con ng߶i th߶ng th¤y r¢ng sñ hi®n hæu cüa ta cûng nhß thª gi¾i chung quanh ta là nhæng cái gì ðó nhß thñc ,nhß b«n væng, nhß vînh h¢ng... và xu hß¾ng s· hæu hóa cån tính cüa sñ v§t sai bi®t ða thù chung quanh ta là tính ch¤t thông th߶ng cüa tß duy , cüa nh§n thÑc, cüa cäm tính. Ði«u ðó là mµt chß¾ng ngÕi l¾n nh¤t cüa con ng߶i khi bß¾c vào thñc hành ð¶i s¯ng tôn giáo. Vì l¨, møc tiêu lý tß·ng cüa tôn giáo mà chúng ta ðang bàn ðªn là sñ th¬ nghi®m chân lý, vßþt lên trên m÷i gi¾i hÕn cüa ð¶i s¯ng tr¥n tøc này, ði t× cái hæu biên ðªn vô biên, t× cái sai bi®t ða thù ðªn cái ð°ng nh¤t th¬ trong tß½ng quan th¯ng thiªt giæa con ng߶i và vû trø bao la. Và nhß thª, khi còn b¸ buµc ch£t hay bám víu vào thª gi¾i phân bi®t cüa tri thÑc lu§n lý thì s¨ không bao gi¶ th¬ nh§p vào cái siêu lu§n lý- thñc tÕi. Ðây là lý do tÕi sao ÐÑc Ph§t trình bày h÷c thuyªt v« Ba d¤u ¤n ( Kh±, vô th߶ng ,vô ngã ) nhß là tính cách pháp ð¸nh ,b¤t biªn cüa thª gi¾i tß½ng quan duyên kh·i này. 

— ðây, cái huy­n äo chính là cái ða tính cüa ð¯i tßþng , cái ðßþc sinh kh·i t× trong tß½ng quan giæa chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc, nhß tri thÑc v« cái bàn , cái ghª, cái nhà, xe cµ, tài sän vv ... trong khái ni®m huy­n äo, nó bao g°m các ð£c tính nhß tên g÷i ( danh) ,hình th¬ ( tß¾ng) ; trong hình th¬ bao g°m hai yªu t¯ bi¬u hi®n ( s¡c) và không bi¬u hi®n ( vô bi¬u s¡c ) ; trong cái không bi¬u hi®n bao g°m cä các dÕng nång lßþng, trong nång lßþng bao g°m hai tính ch¤t v§t lý và tâm lý. Фy chính là cái t±ng th¬ cüa mµt sñ hæu. Và, khi cái t±ng th¬ này ðßþc phân tích c£n kë ðªn ðµ không còn phân tích ðßþc næa thì cái huy­n äo b¡t ð¥u xu¤t hi®n ra trß¾c m¡t chúng ta. Sñ ki®n này có th¬ thäo lu§n cø th¬ h½n nhß sau.

Nhß tôi ðã trình bày,tri thÑc cüa chúng ta v« mµt sñ th¬ nào ðó thì không phäi là sñ th¬ chính nó. Cái mà chúng ta biªt ðßþc v« thª gi¾i thñc tÕi chung quanh ta ðó chï là nhæng phóng änh t× tâm thÑc ,hay nói khác h½n chï là thª gi¾i bi¬u tßþng cüa thñc tÕi, chÑ không phäi là thñc tÕi bän nguyên. Và nên nh¾ r¢ng , cho ðªn cái khä tính t¯i thßþng cüa nh§n thÑc vçn không th¬ lînh hµi ðßþc thñc tÕi . Vì l¨, tính ch¤t cüa nh§n thÑc là phân bi®t thª gi¾i thñc tÕi qua khái ni®m;mà giæa khái ni®m và thñc tÕi thì hòan toàn khác nhau. Do ðó, b¤t lu§n mµt sñ th¬ naò, h­ còn ðßþc xây dñng trên khái ni®m thì ð«u là huy­n äo- nghîa là chúng luôn luôn vô th߶ng .

Trái lÕi,tâm thÑc chúng ta ngay t× trong m²i ni®m m÷i änh tßþng ðªn r°i ði, sinh r°i di®t, trông có v¨ nhß nØa mµng ,nØa thñc; nhßng m÷i di­n biªn cüa nó ,dù ðªn hay là ði, vçn ð¬ lÕi d¤u tích trong tàng thÑc (alaya),và mµt ngày nào ðó ,cái d¤u tích c± xßa ¤y s¨ xu¤t hi®n tr· lÕi cùng v¾i t§p quán cüa tß duy. Фy là mµt loÕi ký Ñc -nhß mµt cu¯n nh§t ký-mà lúc nào và · ðâu con ng߶i cûng mang theo. Ði«u này ðßþc ÐÑc Ph§t g÷i là chüng tØ ( các hÕt gi¯ng) cüa nghi®p thÑc, Và trong các hÕt gi¯ng ðó bao g°mba loÕi : hÕt gi¯ng sÆn có, hÕt gi¯ng m¾i gieo vào và hÕt gi¯ng hi®n hành.

T× mµt vài trßng dçn trên ,cho th¤y r¢ng trong ð¶i s¯ng kinh nghi®m tôn giáo có mµt sñ ðäo lµn các giá tr¸ cüa tñ nhiên, và bän thân cüa giá tr¸ ðó ðßþc xem nhß là tß½ng ðß½ng v¾i giá tr¸ ðánh ð±i trong các lý thuyªt cüa n«n kinh tª h÷c hi®n ðÕi. Nó xu¤t hi®n nhß mµt thÑ ngh¸ch lý hi¬n nhiên. T¤t nhiên ,· ðây hoàn toàn không h« có b¤t kÏ mµt sñ thß½ng lßþng nào cä; có nghîa là, ð¯i di®n trß¾c ð¶i s¯ng cüa kinh nghi®m tôn giáo, ho£c là con ng߶i n² lñc vßþt qua m÷i chß¾ng ngÕi cüa cái huy­n äo, ho£c là mãi mãi ð¡m chìm trong trong häi h° tøc løy b·i sñ bám ch£t vào cái huy­n äo mà thôi.

Nói tóm lÕi, con ð߶ng dçn ðªn kinh nghi®m tôn giáo có mµt giá tr¸ ð£c bi®t trong ð¶i s¯ng ðÕo ðÑc cüa con ng߶i và xã hµi. Vì l¨, mµt tôn giáo nªu không có nhæng kinh nghi®m nµi chÑng thì xem nhß ðó là mµt tôn giáo hình thÑc, chÆng ðßa con ng߶i ði ðªn ðâu.Ði«u quan tr÷ng h½n hªt · ðây làchính kinh nghi®m tôn giáo thñc thø s¨ tÕo nên mµt n«n täng b«n væng nh¤t làm c½ s· cho các gía tr¸ nhân bän cüa tình yêu, tình ng߶i, và cao xa h½n là ni«m hÕnh phúc vînh h¢ng.