Ph¥n II. Suy Tß·ng

H±i m¾i vào chùa, tôi ðã ðßþc h÷c v« ðÕo lý nhân duyên, 12 nhân duyên. Song tôi không h« hi¬u ðßþc gì ngoài cái vö cüa ngôn t×. Mãi ðªn nåm 23 tu²i, khi viªt tác ph¦m ð¥u tay v« nhân duyên, tôi m¾i thñc sñ b¡t ð¥u tr¥m tß v« nó. Cho ðªn khi tác ph¦m cüa tôi ðßþc tái bän l¥n thÑ ba, nhßng su¯i ngu±n nhân duyên vçn cÑ tuôn trào trong tôi. Và ðªn bây gi¶, tôi m¾i thñc sñ cäm nh§n ðßþc ðÕo lý nhân duyên. Nó không còn là chiªc bánh xe có 12 nan bi¬u tßþng næa. Mà nó là tôi, là t¤t cä nhæng gì tôi ðang có.

1- Cån nhà vô minh (Vô minh)

Vô minh là mµt khái ni®m dùng ð¬ chï cho sñ t¯i tåm cüa tâm thÑc - cån nhà vô minh là cån nhà tâm thÑc thiªu ánh sáng tu® giác màâ chúng ta ðang trú ngø. Vô minh ðßþc ví nhß kë mù lòa không th¤y ðßþc sñ th§t. Tï dø v« hang ðá cüa Plato có th¬ ðßþc xem là mµt ví dø r¤t chính xác v« cån nhà vô minh.

Chuy®n k¬ r¢ng, nhân loÕi ðßþc xem nhß là nhæng kë b¸ xi«ng xích trong mµt hang ðá t¯i tåm. Chúng chï có th¬ nhìn th¤y mµt ngu±n sáng l¶ m¶ t× mµt ng÷n lØa h±ng th¤p thoáng. Cái gì ðßþc nhìn th¤y · ðây chï là nhæng chiªc bóng ð² trên t߶ng ; và nhæng kë b¸ xi«ng xích cÑ cho r¢ng nhæng chiªc bóng ð² trên t߶ng là sñ th§t, là chân lý. Nhßng sau khi b¸ ð¦y ra khöi hang ðá và tiªp c§n ánh sáng cüa m£t tr¶i, chúng ðã nh§n di®n ðßþc sñ th§t, và biªt r¢ng nhæng chiªc bóng ð² trên t߶ng ð«u là äo hóa...

Cûng v§y, vô minh không có gì khác h½n là sñ cu±ng si cüa tâm thÑc. Nó chi ph¯i toàn bµ ð¶i s¯ng cüa con ng߶i. Nªu bên này b¶ là vô minh, thì bên kia b¶ là giác ngµ. Vô minh và giác ngµ v¯n ðßþc xem là ð¯i l§p nhau, nhßng nó luôn luôn trùng phùng trên cùng mµt ði¬m công-t¡c cüa cån nhà tâm thÑc. Nªu ánh sáng ðßþc b§t lên trong cån nhà ðó, thì bóng t¯i tñ nó s¨ ra ði. Vì thª, m£c d¥u vô minh ðang bao phü cån nhà tâm thÑc, nhßng ð×ng sþ nó và cûng ð×ng chÕy tr¯n nó. V¤n ð« là · chôÜ hãy dûng cäm quay v« v¾i cån nhà t¯i tåm ðó và b§t ðèn tu® giác.

Thñc tª cho th¤y r¢ng, con ng߶i luôn luôn s¯ng v¾i vô minh - ån v¾i vô minh, ngü v¾i vô minh, tß duy và hành ðµng v¾i vô minh. Vì vô minh chính là cái ðßþc g÷i là cån ð¬ tr¥m luân, hay bän nång døc v÷ng cüa con ng߶i. Chï khi nào chª ngñ ðßþc bän nång døc v÷ng và làm chü ðßþc tâm ý cüa mình, thì khi ðó m¾i có th¬ n¡m ðßþc ð¥u m¯i vô minh.

Vì thª, vô minh không có nghîa là không hi¬u biªt. Nhßng sñ hi¬u biªt ðó ðßþc sinh kh·i t× bän nång døc v÷ng, nó luôn luôn b¸ thôi thúc b·i khát v÷ng cüa tñ ngã, b·i sñ yêu thß½ng tñ ngã. Trong khi ðó, giác ngµ cûng là mµt sñ hi¬u biªt, nhßng sñ hi¬u biªt ðó ðßþc tuôn trào t× chân tâm và ðã thoát ly ngoài tñ ngã. Nhß thª, vô minh chính là sñ v§n hành cüa tâm thÑc khát v÷ng mà môÜi ng߶i ðang cßu mang. H­ tâm thÑc còn khát v÷ng là còn vô minh.

2- Bß¾c chân ði cüa tâm thÑc (Hành & ThÑc)

Bß¾c chân ði cüa tâm thÑc là dòng v§n hành cüa ý thÑc xuyên qua các ð¯i tßþng cån bän cüa ð¶i s¯ng, và t× ðó tÕo thành ngu±n nång lßþng tß½ng tøc, bi¬u hi®n qua các c½ nång hoÕt ðµng cüa thª gi¾i tâm thÑc, mà thu§t ngæ g÷i là Hành và ThÑc. Ðây là hai yªu t¯ c½ bän ð¬ hình thành nên c¤u trúc cüa ð¶i s¯ng tâm lý con ng߶i và các ð¯i tßþng cån bän cüa ð¶i s¯ng, ð¬ qua ðó, dòng tâm thÑc chuy¬n v§n bao g±m : thª gi¾i cüa v§t ch¤t, âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸, sñ tiªp xúc và t¤t cä hi®n tßþng, sñ v§t nói chung. Con ng߶i và cuµc s¯ng cüa nó nhß thª nào ð«u do sñ v§n hành cüa tâm thÑc quyªt ð¸nh. Và sñ v§n hành ðó g¡n li«n v¾i các ð¯i tßþng c½ bän cüa nó, nhß v§t ch¤t, âm thanh, hß½ng khí... Vì thª, khi tâm thÑc v§n hành theo mµt hß¾ng nào ðó, nó ð±ng th¶i tác ðµng ðªn và thay ð²i cä ð¯i tßþng cüa nó. Tï dø, khi tâm thÑc mu¯n xây dñng mµt cån nhà, thì trß¾c hªt nó tñ tác thành mµt cån nhà trong tâm, mµt cån nhà b¢ng äo giác. R±i sau ðó, thông qua änh tßþng cüa cån nhà äo, ng߶i ta dùng v§t ch¤t ð¬ xây dñng cån nhà th§t theo c½ c¤u cüa tâm thÑc. Tß½ng tñ nhß v§y ð¯i v¾i âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸... T× ðó, cho th¤y r¢ng thª gi¾i mà chúng ta ðang s¯ng v¾i muôn ngàn phß½ng ti®n ð«u là sñ v§n hành cüa tâm thÑc. T× các xí nghi®p v×a và nhö cho ðªn các công ty c² ph¥n ða qu¯c gia, t× các túp l«u tranh xiêu v©o cho ðªn các tòa nhà ch÷c tr¶i v.v..., t¤t cä ð«u ðßþc bi¬u hi®n t× tâm thÑc. Cho ðªn cä thª gi¾i tâm lý nhß vui, bu±n, gi§n, thß½ng, yêu, ghét v.v... và các t² chÑc xã hµi v.v..., t¤t cä ð«u là sñ bi¬u hi®n cüa tâm thÑc. Vì v§y, sñ v§n hành cüa tâm thÑc là ngu±n nång lßþng ð£c bi®t ; nó ði«u ðµng và chi ph¯i toàn bµ c½ c¤u cüa ð¶i s¯ng con ng߶i. Cho ðªn v¤n ð« kh² ðau và hÕnh phúc cûng là mµt hình thái bi¬u hi®n (t¯t hay x¤u) cüa ngu±n nång lßþng tâm thÑc ðó. Nhß khi s¯ng v¾i ni«m vui, tß duy v¾i ni«m vui, hành ðµng v¾i ni«m vui... s¨ tÕo nên mµt ngu±n s¯ng an lÕc. Ngßþc lÕi, s¯ng v¾i nôÜi bu±n, ån cûng bu±n, ngü cûng bu±n v.v..., nhß thª s¨ tÕo nên mµt ð¶i s¯ng kh² ðau. Xa h½n næa, v¾i mµt v¤n ð« ðßþc xem là b¤t hÕnh, kh² ðau, nhßng v¾i tâm thÑc thanh bình, an lÕc thì v¤n ð« ðó s¨ tr· thành an lÕc. Ðó là tr߶ng hþp cüa ng߶i s¯ng xä ly, không ch¤p trß¾c vào m÷i hi®n tßþng di­n biªn vô th߶ng.

3- Cuµc s¯ng tß½ng duyên (Danh s¡c & Løc nh§p)

Chúng ta th¤y r¢ng, t¤t cä sñ s¯ng ð«u có tß½ng duyên. T× các v§t vô tri, vô giác nhß söi, ðá, sông, su¯i, cö cây, hoa, lá, mây, mßa, thác, ngu±n v.v... cho ðªn các sinh th¬ có tri giác nhß côn trùng, ðµng v§t, con ng߶i v.v... nªu mu¯n s¯ng, ð«u phäi s¯ng trong sñ tß½ng duyên v¾i nhau. Sñ tß½ng duyên ðó chính là các ði«u ki®n sinh t±n, nó là mµt h® th¯ng sinh thái. Nhß cây hoa c¥n có không gian, c¥n có ánh sáng, c¥n có bóng t¯i, c¥n có không khí... ð¬ phát tri¬n. Cûng v§y, con ng߶i mu¯n t±n tÕi thì phäi tß½ng duyên v¾i nhau t× tñ thân cho ðªn hoàn cänh, môi tr߶ng.

V¾i con ng߶i, sñ tß½ng duyên ð¥u tiên chính là tâm thÑc và c½ th¬ (thân và tâm). Nªu không có sñ tß½ng duyên ð¥u tiên này, s¨ không có sñ hi®n hæu cüa con ng߶i. Vì mµt ng߶i không th¬ s¯ng nªu chï có thân th¬ mà không có tâm thÑc, ho£c chï có tâm thÑc mà không có c½ th¬. Do ðó, tâm thÑc (danh) kªt hþp v¾i c½ th¬ (s¡c) ð¬ hình thành nên sñ hi®n hæu cüa mµt sinh th¬ hæu tình là mµt nguyên lý tñ nhiên và t¤t yªu.

Nªu ði vào cø th¬ và chi tiªt h½n, chúng ta th¤y r¢ng ngoài sñ giao thoa c½ bän cüa thân th¬ và tâm thÑc mang tính cách th߶ng trñc, còn có mµt sñ giao thoa không th߶ng trñc nhßng r¤t linh ðµng và r¤t chü ðµng. Ðó là sñ giao thoa cüa các cån và tr¥n mà thu§t ngæ g÷i là Løc nh§p. Các cån g±m có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý thÑc ; các tr¥n g±m có : v§t ch¤t, âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸, sñ tiªp xúc và thª gi¾i hi®n tßþng sñ v§t. Chính nh¶ vào m¯i tß½ng duyên mang tính cách ngçu nhiên này mà sñ s¯ng xu¤t hi®n. Tï dø, con m¡t tñ thân nó nªu không duyên v¾i tr¥n cänh thì sñ có m£t cüa nó s¨ không có ý nghîa gì cä. Nghîa là nó s¨ tr· nên vô hi®u, có cûng nhß không. Nhßng khi con m¡t tiªp xúc v¾i tr¥n cänh (thª gi¾i hi®n tßþng, sñ v§t) thì con m¡t l§p tÑc s¨ có tác døng - th¤y, th¤y cái gì và th¤y nhß thª nào. Vì thª, giá tr¸ cüa con m¡t là "th¤y" ; nªu con m¡t không th¤y thì con m¡t ðó s¨ tr· nên mù lòa và không có giá tr¸ nào hªt. Vì v§y, con m¡t chï có giá tr¸ khi nào nó duyên v¾i tr¥n cänh, tÑc ð¯i tßþng cüa nó, ð¬ hình thành sñ th¤y - tÑc nh§n biªt và hi¬u biªt. Và nhß thª, giá tr¸ cüa con m¡t s¨ không có, nªu không có các ð¯i tßþng cüa nó - tÑc là tr¥n cänh. Ðây là ý nghîa cüa cuµc s¯ng tß½ng duyên. M¡t th¤y, tai nghe, mûi ngØi, lßÞi nªm, thân tiªp xúc, ý nh§n thÑc chính là giá tr¸ tß½ng duyên. Khi các m¯i tß½ng duyên này ch¤m dÑt cûng có nghîa là chúng ta chªt.

4- Tiªp xúc và cäm th÷ (Xúc & Th÷)

Tiªp xúc và cäm th÷ là yªu t¯ thÑ 6 và thÑ 7 trong 12 nhân duyên (vô minh, hành, thÑc, danh-s¡c, løc nh§p, xúc, th÷, ái, thü, hæu, sinh, lão tØ).

Có th¬ nói r¢ng, t¤t cä sñ s¯ng trên thª gian này ð«u ðßþc b¡t ngu±n t× yªu t¯ xúc - tiªp xúc ; và s¯ng b¢ng yªu t¯ th÷ - cäm th÷. Chúng ta biªt r¢ng con ng߶i t× khi vào thai m© cho ðªn khi sinh ra ð¶i, t¤t cä ð«u b¡t ð¥u t× sñ tiªp xúc. Sñ tiªp xúc ð¥u tiên là m¯i quan h® yêu thß½ng cüa cha m© ; kª ðó, mµt kiªt sinh thÑc (gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½ ði vào bøng m© ð¬ thai nhi hình thành. Kinh nói, nªu không có m£t kiªt sinh thÑc thì thai nhi không th¬ s¯ng - tßþng hình. Cho ðªn khi ðßþc sinh ra, con ng߶i luôn luôn s¯ng kh·i ð¥u b¢ng sñ tiªp xúc, nhß tiªp xúc v¾i thÑc ån, dßÞng khí... r±i sau ðó là cäm th÷. Яi v¾i thª gi¾i vô tình cûng v§y, s¯ng có nghîa là tiªp xúc, nhß cây c¯i tiªp xúc và h¤p thø ánh sáng m£t tr¶i ðªn trß·ng thành. Sñ tiªp xúc s¨ kéo dài cho ðªn khi chúng ta chªt ; sau ðó, nó s¨ chuy¬n sang mµt trÕng thái khác - phân hüy.

Яi v¾i con ng߶i, ð¬ có mµt giá tr¸ s¯ng ðích thñc, thì các quan nång phäi hoÕt ðµng, nghîa là phäi tiªp xúc v¾i tr¥n cänh. Chï có thông qua tiªp xúc m¾i sinh kh·i nên cuµc s¯ng nång ðµng và nhi®m m¥u. Vì mu¯n phát tri¬n càng nhi«u càng t¯t, trong kinh doanh ng߶i ta näy sinh ra yªu t¯ tiªp th¸ ; nó cûng là mµt hình thái trong muôn ngàn hình thái cüa sñ tiªp xúc. Cûng v§y, ð¯i v¾i các giác quan cüa con ng߶i, nªu không có sñ tiªp xúc thì s¨ không bao gi¶ có tác døng. Do m¡t tiªp xúc v¾i tr¥n cänh mà hi®n sinh cái th¤y biªt v« tr¥n cänh, hay còn g÷i là thÑc. Яi v¾i tai, mûi, lßÞi, thân và ý ð«u là nhß v§y.

Sau khi tiªp xúc ð¬ sinh kh·i sñ s¯ng, và sau khi sñ s¯ng hình thành, t¤t cä ð«u s¯ng nh¶ vào cäm th÷ - yªu t¯ thÑ 7 trong 12 nhân duyên. жi s¯ng cäm th÷ cüa con ng߶i ðßþc chia thành 3 loÕi : cäm th÷ kh² ðau, cäm th÷ an lÕc và cäm th÷ trung tính - không kh², không lÕc. Tuy nhiên, trong thñc tª, con ng߶i ta s¯ng thiên v« ho£c kh² ðau, ho£c an lÕc. Còn cäm th÷ trung tính chï có v¾i nhæng tri giác không phân bi®t. Cäm th÷ chính là thÑc ån cüa tâm thÑc.

Nhßng bän ch¤t cüa Th÷ là gì ?

Ngoài tính cách ði«u ki®n hóa lçn nhau mang tính ch¤t v§t lý, t¤t cä sñ cäm th÷ ð«u là äo giác cüa tâm thÑc, mµt loÕi äo giác trong tß½ng quan cüa thân và tâm, cüa v§t ch¤t và tinh th¥n. Tuy nhiên, c߶ng ðµ cüa sñ cäm th÷ hoàn toàn phø thuµc vào tâm thÑc. Ðó là mµt loÕi c߶ng ðµ äo. Và chính c߶ng ðµ äo ðó tÕo nên mµt sÑc mÕnh phi th߶ng cu¯n hút con ng߶i vào thª gi¾i cüa ðam mê, cüa v÷ng tß·ng và cüa tµi lôÜi. Vì äo giác s¨ sinh ra äo giác. Và sñ sinh trß·ng ðó là phi th¶i gian và không gian. Tï dø, mµt ng߶i yêu thß½ng và nh¾ nhung mµt ng߶i, mà hai ng߶i ðó · cách xa nhau vÕn d£m. V« v§t ch¤t, khoäng cách cüa không gian và th¶i gian s¨ tách bi®t h÷ ; nhßng trong tâm thÑc, h÷ vçn g¥n nhau, ôm ¤p nhau và thß½ng yêu nhau. Cänh trong mµng s¨ cho th¤y ði«u ðó mµt cách chi tiªt. Nhß thª rõ ràng, cäm th÷ chï là äo giác cüa tâm thÑc mà thôi. Ngay cä ðªn hß½ng v¸ d· và ngon, x¤u và ð©p, thoäi mái và không thoäi mái, vui và bu±n, hÕnh phúc và kh² ðau... t¤t cä ð«u tùy thuµc vào cäm th÷. Và r¢ng, t¤t cä chúng ta luôn luôn b¸ ðánh l×a b·i cäm th÷, mµt sñ ðánh l×a vî ðÕi nh¤t trong sñ thång tr¥m cüa ð¶i ng߶i. Vì l¨, tµi lôÜi chính là sñ b¤t lñc, sñ không th¬ vßþt qua cüa con ng߶i trß¾c nhæng cäm th÷ cüa chính mình. Kh² ðau chính là sñ ðòi höi, ß¾c mong v« mµt cäm th÷ khác h½n là cái cäm th÷ hi®n ti«n mình ðang có. Và hÕnh phúc chính là ðÕt ðªn mµt sñ cäm th÷ mà mình yêu thích. жi s¯ng tâm thÑc cüa con ng߶i chï v§y thôi.

5- Yêu thß½ng và n¡m giæ (Ái & Thü)

Do b¸ ðánh l×a, b¸ mùi tr¥n quyªn rû cüa cäm th÷, con ng߶i b¡t ð¥u yêu thß½ng. Yêu thß½ng ng߶i, yêu thß½ng v§t, yêu thß½ng gia tài, sñ nghi®p, yêu thß½ng hÕnh phúc, yêu thß½ng t¤t cä nhæng gì mà cäm th÷ cüa mình ðòi höi. Cùng lúc v¾i sñ yêu thß½ng là n¡m giæ, bám víu. Yêu thß½ng và n¡m giæ theo tiªng g÷i cüa cäm th÷ chính là cµi ngu±n cüa kh² ðau. Vì ð¯i tßþng yêu thß½ng bao gi¶ cûng vô th߶ng, thay ð²i ; và càng n¡m giæ ð¯i tßþng mà nó luôn luôn thay ð²i thì càng kh² ðau. Cho ðªn khi sñ thay ð²i tan biªn và m¤t ði, con ng߶i s¨ ðÕt ðªn ðïnh cao cüa kh² ðau. Ðây là nguyên lý duyên kh·i cüa yêu thß½ng và n¡m giæ mà b¤t kÏ con ng߶i nào cûng ð«u phäi phøc tùng, nªu h÷ mu¯n yêu thß½ng và n¡m giæ con ng߶i mình yêu thß½ng ho£c cái mình yêu thß½ng. Và ngßþc lÕi, sñ không yêu thß½ng và n¡m giæ, bám víu theo cäm th÷, tÑc là theo äo tß·ng cüa mình, chính là ð¥u m¯i cüa giäi thoát m÷i sñ tr¥m luân.

6- Trôi lån theo bánh xe (Hæu, Sinh & Lão TØ)

Chính ðµng lñc yêu thß½ng và n¡m giæ theo nhu c¥u cüa cäm th÷ mà ðßa ðªn mµt sñ hi®n hæu, mµt sñ có m£t cüa mµt sñ chuy¬n ðµng trong c½n l¯c vô th߶ng. Cûng tña h± nhß hai ng߶i thß½ng yêu nhau r±i ði ðªn sinh con. ÐÑa con ðó v×a là hi®n thân cüa ðµng lñc yêu thß½ng, v×a là hi®n thân cüa c½n l¯c vô th߶ng. Nó s¨ sinh ra, l¾n lên, r±i già nua và tØ bi®t ; cÑ nhß thª, trôi lån theo bánh xe cüa sinh tØ, tØ sinh.

жi s¯ng cüa con ng߶i là nhß thª. B¡t ð¥u t× cån nhà vô minh, ðªn bß¾c chân ði cüa tâm thÑc, r±i vào cuµc s¯ng tß½ng duyên ð¬ tiªp xúc và cäm th÷, r±i yêu thß½ng, n¡m giæ ð¬ cu¯i cùng trôi lån theo bánh xe sinh tØ vô th߶ng.

* * *

Trên ðây là dòng suy tß·ng mà tôi ðã nói : "Cho ðªn bây gi¶, tôi m¾i thñc sñ cäm nh§n ðßþc ðÕo lý nhân duyên. Nó không còn là chiªc bánh xe có 12 nan bi¬u tßþng næa. Mà nó là tôi, là t¤t cä nhæng gì tôi ðang có".?

[Møc Løc][Tñ Thu§t][Suy Tß·ng][V¤n NÕn][Gandhi][Nietzsche][Schopenhauer][ Sartre]