Ph¥n III. V¤n NÕn

1- V¤n nÕn v« tình yêu

Tình yêu, theo quan ni®m cüa con ng߶i, là ði«u gì ðó r¤t cao ð©p, r¤t lý tß·ng. Song, tình yêu s¨ không có ý nghîa và không th¬ ð¸nh nghîa ngoài nhæng hành ðµng yêu thß½ng. Và, nhß ðã nói, tình yêu là ði«u gì ðó r¤t cao ð©p, r¤t lý tß·ng, nhßng sñ th¬ hi®n cüa tình yêu lÕi là nhæng gì r¤t tr¥n tøc. Và, nhß Plato ðã nói, trong tình yêu bao gi¶ cûng chÑa ðñng m¥m m¯ng cüa sñ yêu thích v« tình døc. Cho ðªn khi tình døc ðßþc thöa mãn, thì tình yêu tr· thành bóng ðêm ?

Nhß v¤n nÕn ðã ð£t ra, hÆn bÕn ðã hi¬u ðó là tình yêu gì r±i. Thñc ra, tình yêu không phäi là mµt sñ hiªn dâng t¤t cä nhß ng߶i ta nghî. Trong tình yêu bao gi¶ cûng có mµt c£p ði«u ki®n, ðó là yêu và ðßþc yêu. Yêu là mµt ðµng lñc bµc phát t× tâm thÑc, còn ðßþc yêu là mµt nhu c¥u t× cäm th÷. Mµt ng߶i yêu, nªu không ðßþc yêu thì s¨ r½i vào kh² ðau, th¤t tình. Ng߶i ðßþc yêu, nªu không yêu thì s¨ ðánh m¤t tình yêu. T× ðó cho th¤y r¢ng, tình yêu cüa con ng߶i bao gi¶ cûng ðßþc xây dñng trên c½ s· cái tôi và cái cüa tôi. Ðó chính là cái tñ ngã · môÜi con ng߶i. Và chính cái tñ ngã ðó là c½ s· cüa m÷i sñ kh² ðau. Nªu tình yêu th§t tình là mµt sñ hiªn dâng không v¸ kÖ, tÑc không có nhu c¥u nào trong tình yêu, thì ðó quä thñc là mµt tình yêu cao thßþng, mµt thÑ tình yêu s¨ sinh kh·i hÕnh phúc và bình an cho t¤t cä m÷i ng߶i. Nhßng thñc tª ði«u ðó hiªm th¤y. Vì l¨, khi yêu thß½ng, con ng߶i luôn chôn c¤t mµt bí ¦n trong lòng, ðó là "nhu c¥u ðßþc yêu", hay nói khác h½n là mµt sñ ðáp trä v« tình yêu. Vì thª, chúng ta th¤y r¢ng sñ yêu thß½ng cüa con ng߶i nhß là mµt nhu c¥u cüa tâm thÑc mà tính khí cüa nó là sñ trao ð²i qua lÕi. Ðây không phäi là tình yêu cao thßþng và chân th§t, vì nó có th¬ m¤t ði khi lòng ng߶i thay ð²i.

Trái lÕi, bän ch¤t cüa tình yêu là mµt hÕt gi¯ng v¯n có ðang n¢m yên trong chi«u sâu cüa tâm thÑc. Nó có th¬ trôÜi d§y b¤t cÑ khi nào và · ðâu nªu g£p nhân duyên. Và nó cûng không bao gi¶ m¤t ði trong tâm thÑc cüa môÜi con ng߶i. Con ng߶i có th¬ chï ðánh m¤t tình yêu khi có nhu c¥u ðßþc yêu. Ngßþc lÕi, khi nhu c¥u ðó ðßþc buông xä, thì ti«m lñc yêu thß½ng luôn luôn có m£t trong con ng߶i. Vì ðó là mµt ð£c trßng cüa nhân tính. Ngu±n mÕch cüa tình yêu ðó là không biên gi¾i. Và nhß t× ð¥u ðã nói, mµt tâm h±n nªu thiªu v¡ng sñ yêu thß½ng, thì · ðó chính là höa ngøc. Nhßng nªu mµt tâm h±n kh·i sñ yêu thß½ng theo ki¬u trao ð²i qua lÕi, thì · ðó chính là cµi ngu±n cüa sñ kh² ðau. Do ðó, tình yêu, theo quan ni®m cüa Ph§t giáo, luôn luôn ðßþc xây dñng trên c½ s· cüa mµt tâm thÑc không bän ngã và không v¸ ngã. Nghîa là chï có ngu±n lñc yêu thß½ng chÑ không có nhu c¥u ðßþc yêu thß½ng.

Nªu mµt lúc nào ðó, bÕn th¤t v÷ng trong tình yêu thì hãy nghî ðªn ti«m lñc yêu thß½ng cüa chính mình. Ti«m lñc ðó không bao gi¶ m¤t ; nó luôn luôn hi®n hæu trong môÜi con ng߶i. Nhß thª, tình yêu cao thßþng là mµt tình yêu không có tình døc, không có nhu c¥u - ðó là mµt sñ hiªn dâng và ban räi th§t sñ. Hãy yêu thß½ng nhau b¢ng tình yêu cao thßþng !?

2- V¤n nÕn v« kh² ðau và hÕnh phúc

Møc ðích cüa ð¶i s¯ng con ng߶i là hÕnh phúc. Nhß mµt s¯ ng߶i quan ni®m, hÕnh phúc là sñ thöa mãn các døc v÷ng. Nhßng sñ th§t cüa con ng߶i là døc v÷ng không bao gi¶ ðßþc thöa mãn. Và, thñc tª cho th¤y r¢ng, càng ði tìm kiªm sñ thöa mãn các døc v÷ng, thì càng xa r¶i hÕnh phúc. V§y làm sao ð¬ có hÕnh phúc ?

Trß¾c hªt, bàn v« døc v÷ng. Theo Maslow, døc v÷ng cüa con ng߶i ðßþc chia thành 5 loÕi nhu c¥u, ðó là : 1) Nhu c¥u sinh lý c½ bän, nhß ån, ·, v® sinh, tình døc... 2) Nhu c¥u bäo toàn tính mÕng. 3) Nhu c¥u vån hóa-xã hµi. 4) Nhu c¥u ðßþc kính tr÷ng, và 5) Nhu c¥u tñ khÆng ð¸nh mình, hay còn g÷i là nhu c¥u bùng n² cá nhân. Nªu con ng߶i ðßþc thöa mãn các nhu c¥u trên, s¨ tìm ðßþc hÕnh phúc. Và nªu nhß thª, sinh m®nh hÕnh phúc cüa con ng߶i b¤p bênh quá. Vì l¨, sñ th§t, con ng߶i th߶ng chï b¤t lñc trß¾c tình døc chÑ không nhàm chán tình døc, tr× phi chuy¬n hß¾ng tu t§p ; con ng߶i chï b¤t lñc trß¾c cái chªt chÑ không ai mu¯n chªt, tr× phi tñ vçn vì tuy®t v÷ng v.v... Ðó là chßa nói ðªn sñ lao ðao, bôn ba ð¬ tìm kiªm mµt sñ thß·ng thÑc vån hóa, mµt sñ ðßþc kính tr÷ng, mµt ð¸a v¸ xã hµi v.v... Và t¤t nhiên, không ai có th¬ tìm kiªm ðßþc cái mình mu¯n mà không träi qua kh² ðau hay là mµt sñ trä giá, mµt sñ ðánh ð²i ; và khi ðã tìm kiªm ðßþc r±i, n¡m giæ nó cûng không phäi là chuy®n d­. Ngay cä nhæng vi®c "ð½n giän" nh¤t cüa ð¶i ng߶i nhß ån, ·, v® sinh.. cûng không phäi là chuy®n nhö. Ь có ån, ðßþc ån và ån ngon v.v..., con ng߶i phäi ðánh ð²i mµt chi phí cuµc ð¶i - có cä m± hôi và nß¾c m¡t. Tuy nhiên, cái vî ðÕi nh¤t cüa con ng߶i là nång lñc và ý chí ; h÷ có th¬ vßþt qua t¤t cä ð¬ thành tñu møc tiêu cüa mình. Nhßng không vì v§y mà ai cûng tìm ðßþc hÕnh phúc thñc thø. Tuy nhiên, hÕnh phúc không phäi là cái gì xa xôi, vi¬n v÷ng. Tùy theo quan ði¬m cüa môÜi ng߶i mà hÕnh phúc ðßþc thiªt l§p theo nhæng thª cách khác nhau. Có ng߶i cho r¢ng có ti«n là hÕnh phúc ; ho£c có tình là hÕnh phúc ; ho£c có cä hai là hÕnh phúc ; ho£c không có gì hªt là hÕnh phúc nhß theo cách nói cüa mµt triªt gia r¢ng : "Ъn mµt lúc nào ðó, tôi không còn b¤t kÏ mµt nhu c¥u nào trên thª gian này, lúc ðó tôi s¨ tr· thành mµt ng߶i hÕnh phúc nh¤t tr¥n gian".

Tuy nhiên, c¥n ghi nh§n r¢ng, yªu t¯ hÕnh phúc không phäi là t× ngoài ðem ðªn, mà nó ðßþc sinh kh·i t× tâm thÑc. Cûng nhß tình yêu, hÕnh phúc và kh² ðau là hai yªu t¯ v¯n th߶ng trñc trong môÜi con ng߶i. V¤n ð« là · ch² phäi làm thª nào ð¬ nh§n di®n ðßþc nó trong mµt ý nghîa trong sáng nh¤t. Con ng߶i ðánh m¤t hÕnh phúc th߶ng là do mong mu¯n mµt hÕnh phúc cao h½n hÕnh phúc mà mình ðang có. Nghîa là, h÷ chï s¯ng, khát v÷ng theo cái mình chßa có, chÑ không phäi s¯ng theo và nhß cái mình ðang có. V¾i mµt khát v÷ng nhß thª, t¤t yªu s¨ ðßa ðªn kh² ðau. Do v§y, · ðây ðòi höi mµt sñ thÑc tïnh ð¬ tiªp nh§n hÕnh phúc t× ð¶i s¯ng thñc tÕi - mµt ð¶i s¯ng không b¸ chi ph¯i b·i nhæng nu¯i tiªc quá khÑ, cûng không b¸ chi ph¯i b·i nhæng khát v÷ng tß½ng lai, mµt cuµc s¯ng bây gi¶ và · ðây. Ði«u này không th¬ nói mà phäi thñc hành. Mµt ngày nào ðó, chúng ta ng±i lÕi, d×ng nghï m÷i v÷ng tß·ng và cÑ nhìn lÕi cuµc s¯ng hi®n có cüa mình và hãy s¯ng v¾i cái hi®n có cüa mình thì hÕnh phúc s¨ ðªn ngay. Ðó là mµt thÑ hÕnh phúc chï cóá trong thñc tÕi, mµt thÑ hÕnh phúc không c¥n ði tìm kiªm. Và, nên nh¾ r¢ng hÕnh phúc và kh² ðau là hai m£t cüa ð¶i s¯ng. Nhßng kh² ðau chính là nhæng ch¤t li®u cüa hÕnh phúc. Nªu không biªt ðªn nhæng giá tr¸ cüa kh² ðau, s¨ không bao gi¶ tìm ðßþc hÕnh phúc.?

3- V¤n nÕn v« giá tr¸

Con ng߶i bao gi¶ cûng tìm kiªm nhæng giá tr¸ cüa cuµc s¯ng, nhß : giá tr¸ cüa hÕnh phúc, cüa tình yêu, cüa v§t ch¤t, cüa ti«n tài, cüa danh v÷ng v.v... Và ý nghîa cüa ð¶i s¯ng con ng߶i chính là sñ n¯i kªt cüa các giá tr¸ ðó. Dña trên c½ s· cüa nhæng giá tr¸, con ng߶i luôn mong mu¯n tìm kiªm và xây dñng mµt giá tr¸ vînh h¢ng. Vì thª, có hai giá tr¸ ðßþc bàn ðªn, ðó là giá tr¸ lâm th¶i và giá tr¸ tuy®t ð¯i.

ThoÕt tiên bàn v« giáá tr¸ lâm th¶i hay còn g÷i là công ß¾c. Giá tr¸ công ß¾c cüa mµt v§t th¬ chính là tính ch¤t và tác døng c½ bän cüa v§t th¬ ðó. Cûng nhß giá tr¸ cüa ð±ng ti«n là dùng ð¬ mua bán, trao ð²i thông qua sñ xác ð¸nh giá tr¸ cüa sän ph¦m, hàng hóa. Nhßng trong lînh vñc tâm lý, giá tr¸ luôn luôn biªn ð²i tùy theo nhæng tr߶ng hþp khác nhau và các giá tr¸ m¾i luôn luôn ðßþc ra ð¶i ð¬ thay thª cho nhæng giá tr¸ cû. Có khi nhæng giá tr¸ m¾i là sñ phát tri¬n theo chi«u hß¾ng tích cñc và có ý nghîa h½n giá tr¸ cû. Cûng có khi nhæng giá tr¸ m¾i lÕi là sñ suy thoái và biªn thái cüa nhæng giá tr¸ cû. Tï dø, giá tr¸ cüa cái tivi ngày nay s¨ cao h½n giá tr¸ cüa cái tivi cách ðây 50 nåm. Ðây là tr߶ng hþp cüa giá tr¸ m¾i phát tri¬n t× giá tr¸ cû. Trong tr߶ng hþp khác thì ngßþc lÕi. Tï dø, giá tr¸ cüa danh hi®u cØ nhân ngày nay thì không b¢ng giá tr¸ cüa danh hi®u cØ nhân cách ðây 30 nåm, m£c d¥u v« phß½ng di®n giáo døc · h÷c ð߶ng ngày nay tiªn bµ h½n trß¾c ðây r¤t nhi«u. Trong mµt s¯ tr߶ng hþp ð£c bi®t, thì giá tr¸ cû hoàn toàn ðßþc thay ð²i b¢ng giá tr¸ m¾i, mà không có mµt sñ kª th×a nào. Tï dø, giá tr¸ cüa hôn nhân ngày nay là do tình yêu cüa ðôi lÑa quyªt ð¸nh, chÑ không phäi do cha m© quyªt ð¸nh nhß ngày xßa. Ði«u ðó cho th¤y r¢ng các giá tr¸ mà con ng߶i quy ß¾c v¾i nhau ð«u mang tính cách lâm th¶i. Có th¬ nói, m÷i giá tr¸ công ß¾c cüa con ng߶i ð«u gi¯ng nhß giá tr¸ cüa cái áo m¾i, nó s¨ phai tàn theo th¶i gian, và m¤t ði khi cái áo rách nát không còn sØ døng ðßþc næa.

Ngßþc lÕi, giá tr¸ tuy®t ð¯i là giá tr¸ chân th§t, nó vßþt ra m÷i khuôn kh², quy ß¾c cüa con ng߶i, và nó t±n tÕi siêu th¶i gian, vînh h¢ng, b¤t tØ. Ðó là các giá tr¸ chân lý, ðÕo ðÑc, nhân bän, truy«n th¯ng và tình ng߶i v.v... Tuy nhiên, vßþt lên trên t¤t cä vçn là giá tr¸ cüa chân lý, cüa sñ th§t. Vì thª, m÷i giá tr¸ trong ð¶i s¯ng cüa con ng߶i, nªu ðßþc xây dñng trên c½ s· cüa chân lý thì ðß½ng nhiên s¨ t±n tÕi. Nhßng chân lý ðó là gì ? Ðó chính là sñ th§t vô th߶ng, sñ th§t vô ngã. Nªu tình yêu ðßþc xây dñng trên ðÕo lý vô th߶ng thì ðß½ng sñ yêu ðß½ng ðó s¨ không bao gi¶ tuy®t v÷ng khi m¤t ði ng߶i yêu hay tình yêu cüa ng߶i mình yêu (Em ði bö lÕi con ð߶ng, B¶ xa cö dÕi vô th߶ng nh¾ em - nhÕc Tr¸nh Công S½n). Nªu kh² ðau ðßþc xây dñng trên ðÕo lý vô ngã, thì chï có kh² ðau chÑ không có cái "tôi kh² ðau" và cái "tôi hªt kh² ðau". Trái lÕi, con ng߶i ta s¨ kh² ðau vô cùng khi xem tình yêu nhß là mµt giá tr¸ vînh h¢ng. Vì tình yêu thñc sñ là vô th߶ng, nó s¨ m¤t ði khi lòng ng߶i thay ð²i. Sñ ôm ¤p và tiªc nu¯i v« cái ðã m¤t chính là nguyên nhân gây ra kh² ðau. Cûng v§y, nªu kh² ðau ðßþc dñng trên mµt bän ngã - ("cái tôi kh²" và "cái kh² cüa tôi") - thì kh² ðau s¨ tång lên g¤p vÕn l¥n. Do ðó, m÷i giá tr¸ cüa nhân gian c¥n thiªt ðßþc soi sáng b·i giáá tr¸ cüa chân lý vô ngã, vô th߶ng. ÐÑc Ph§t dÕy : "T¤t cä pháp là vô th߶ng. T¤t cä pháp là vô ngã". T¤t cä hi®n hæu trên thª gian này luôn luôn thay ð²i, biªn ðµng nhß sñ trôi chäy cüa mµt dòng sông. Tình yêu, hÕnh phúc, kh² ðau... cûng di­n ra nhß sñ trôi chäy cüa mµt dòng sông.?

Khä tính vô biên cüa tình yêu

Tình yêu là mµt chü ð« nhi®m m¥u nh¤t cüa cuµc s¯ng. Nó luôn luôn m¾i lÕ. Con ng߶i không th¬ s¯ng mà không có tình yêu. Ðó là tình yêu mình, yêu ng߶i, yêu ð±ng loÕi và d¸ loÕi. Tình yêu là l¨ s¯ng ð£c thù cüa con ng߶i. Vì, trong tình yêu, có cä lý trí và con tim. Con ng߶i s¨ không phäi là ng߶i nªu không có tình yêu. Giá tr¸ cüa tình yêu có m£t · m÷i góc ðµ cüa cuµc s¯ng, nhß trong triªt h÷c, trong ðÕo ðÑc, luân lý, trong vån h÷c và vån hóa xã hµi, và, vßþt lên trên t¤t cä, là trong sñ hi®n hæu thiêng liêng cüa con ng߶i.

I/- Tình Yêu Giæa Nhân Gian 

1- Sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu

Nhß chúng ta biªt, nói ðªn tình yêu là nói ðªn mµt ð£c tính chung nh¤t v« con ng߶i, v« trái tim cüa con ng߶i và v« cách cß xØ cüa con ng߶i v¾i con ng߶i, cûng nhß v¾i muôn loài. Vì l¨ ðó, t× ð£c tính chung nh¤t và ph² quát này, nó ðßþc bi¬u hi®n qua nhi«u th¬ cách khác nhau tùy theo môÜi ð¯i tßþng khác nhau, nhß tình m© con, tình cha con, tình anh em, tình bÕn bè, tình th¥y trò, tình hàng xóm, tình quê hß½ng, tình xÑ s·, tình ð±ng loÕi, tình d¸ loÕi v.v... — ðây, tính ch¤t và ð£c trßng cüa tình yêu s¨ biªn ð²i, tùy theo m¯i quan h® khác nhau mà nó có nhæng sñ bi¬u hi®n khác nhau. Tï dø, tình yêu giæa m© và con, sñ bi¬u hi®n cüa nó s¨ khác v¾i sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu giæa cha và con ; tß½ng tñ nhß thª, ð¯i v¾i t¤t cä sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu. Và t¤t nhiên, sñ bi¬u hi®n khác nhau ðó ðßþc xu¤t phá t× hai ði¬m c½ bän : thÑ nh¤t là ði¬m nhìn, thÑ hai là trái tim yêu thß½ng. Do thông qua ði¬m nhìn mà trái tim yêu thß½ng ðßþc bi¬u th¸ khác nhau qua hành ðµng yêu thß½ng khác nhau, nhß sñ khác nhau giæa tình yêu ðôi lÑa và tình yêu bÕn bè. Tuy nhiên, · ðây có mµt giá tr¸ chung nh¤t cho m÷i sñ khác bi®t trong bi¬u hi®n cüa tình yêu, ðó là sñ rung ðµng cüa trái tim hay sñ phát kh·i tình ng߶i t× trong chi«u sâu cüa tâm thÑc. Sñ rung ðµng ðó ðßþc di­n ra trong sñ n¯i kªt cüa các giá tr¸ thuµc v« lý trí, nhß nh§n thÑc, hi¬u biªt, cäm thông... và con tim, nhß tình cäm, cäm xúc, cäm th÷... Do ðó, nªu tình yêu nghiêng v« lý trí, thì lý trí s¨ d¡t dçn con tim, và ngßþc lÕi, nªu n£ng v« con tim (tÑc tình cäm...) thì con tim s¨ d¡t dçn lý trí. Ðây là hai th¬ cách yêu thß½ng c½ bän cüa con ng߶i.

2- Tình yêu theo tiªng g÷i cüa lý trí

Ðây là mµt loÕi tình yêu cao thßþng hay còn g÷i là tình yêu triªt h÷c. T× triªt h÷c (philosophy) theo nghîa g¯c cüa Hy LÕp, có nghîa là tình yêu ðÕo lý và tri thÑc - Philos là tình yêu ; sophia là ðÕo lý, tri thÑc - g÷i chung là yêu ðÕo lý, tri thÑc. Trên bình di®n lý trí, ðây là tình yêu c½ bän cüa con ng߶i. Song, v¤n ð« ðÕo lý · ðây lÕi tùy thuµc vào quan ði¬m cüa môÜi n«n vån hóa khác nhau cüa môÜi dân tµc khác nhau, cûng v§y ð¯i v¾i tri thÑc. Nhßng dù sao thì giá tr¸ c½ bän vçn là ðÕo lý cüa con ng߶i và tri thÑc cüa con ng߶i. — ðây, con ng߶i ðóng vai trò trung tâm, nghîa là, con ng߶i ð£t ra ðÕo lý, và phäi tuân thü theo ðÕo lý ðó. M÷i ðÕo lý sai l¥m do con ng߶i ð£t ra, nhß ðÕo lý cñc ðoan cüa mµt s¯ tôn giáo, s¨ b¸ tñ ðào thäi theo th¶i gian.

Cûng v§y, tình yêu theo tiªng g÷i cüa lý trí là tình yêu mà sñ bi¬u hi®n cüa nó không bao gi¶ vßþt qua biên gi¾i cüa luân lý, ðÕo ðÑc do lý trí cüa con ng߶i ð£t ra. ChÆng hÕn, mµt ng߶i con trai và mµt ng߶i con gái cùng cha cùng m© thì không th¬ yêu thß½ng nhau và ð¯i xØ v¾i nhau theo cách bi¬u hi®n cüa tình yêu ðôi lÑa. Ho£c trong tr߶ng hþp cüa tình yêu ðôi lÑa, nªu không có sñ tôn tr÷ng nhæng ði«u thi®n c½ bän nhß chung thüy v¾i nhau, giæ tiªt hÕnh cho nhau v.v.. thì ðßþc g÷i là vßþt qua biên gi¾i cüa luân lý, ðÕo ðÑc - tÑc là ðã r½i vào tµi lôÜi. Vì thª, ðây ðßþc g÷i là tình yêu cao thßþng, tình yêu c½ bän cüa con ng߶i. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i các loÕi tình yêu trong các m¯i quan h® v¾i nhau.

3- Tình yêu theo tiªng g÷i cüa con tim

Chúng ta tñ ng¥m hi¬u v¾i nhau, con tim · ðây là tình yêu nghiêng v« tình cäm, cäm xúc, cäm th÷... ; nó n£ng v« bän nång døc v÷ng cüa con ng߶i. Ðây là mµt loÕi tình yêu không ho£c ít ðßþc soi sáng hay d¡t dçn b·i lý trí. Mµt loÕi tình yêu nhß thª r¤t v¸ kÖ, r¤t d­ r½i vào lôÜi l¥m. Tï dø, mµt ng߶i m© vì quá yêu thß½ng con nên chìu chuµng con, và ð¬ m£c nó làm b¤t cÑ ði«u gì theo ý mu¯n, mà không c¥n quan tâm ðªn v¤n ð« luân lý, ðÕo ðÑc. Nhß thª là mµt sñ yêu thß½ng mù quáng. Sñ yêu thß½ng ðó s¨ ðßa ð¦y con ng߶i vào tµi lôÜi tùy theo mÑc ðµ khác nhau. Và ð¯i v¾i con ng߶i, t¤t cä m÷i ng߶i, tình yêu theo tiªng g÷i cüa con tim d߶ng nhß lúc nào và · ðâu, nó cûng có m£t. Nó là mµt yªu t¯ th߶ng trñc ; hay nói khác ði, nó luôn g¡n li«n v¾i ð¶i s¯ng tình cäm cáá th¬ cüa m÷i con ng߶i. Thñc tª cho th¤y r¢ng, ng߶i ta s¨ không ho£c ít nghiêm kh¡c v¾i nhau, hay d­ tha thÑ cho nhau khi ðÑng trß¾c mµt tình cäm cáá th¬. Ngay cä khi dùng lý trí ð¬ vßþt qua nó, thì chính cái tình cäm cáá th¬ ðó cûng làm cho tâm h±n dao ðµng. Ðây là lý do cüa nguyên t¡c "quân pháp b¤t v¸ thân" ra ð¶i.

II/- Tình Yêu Trong Pháp Th¬ Cüa Ph§t 

1- Tình yêu - m£t tr¶i trên ðïnh non cao

ÐÑc Ph§t là mµt hi®n thân cüa tình yêu cao thßþng, vßþt lên trên khuôn kh² cüa tình yêu trong lý trí và con tim nhân gian. Tình yêu ðó chính là tình yêu - nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao. Khi phü chiªu ánh sáng su¯t tr¥n gian, cûng ð±ng th¶i nó soi sáng t¤t cä sñ th§t · tr¥n gian. Thª có nghîa là, trong tình yêu ðó không có b¤t kÏ mµt d¤u vªt nào cüa "bóng t¯i". Do ðó, nó là hi®n thân cüa "khä tính vô biên cüa tình yêu" mà lát næa chúng ta s¨ nói ðªn. — ðây, tình yêu - nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao này, chính là bi¬u hi®n cüa mµt sñ toàn tri (giác ngµ) v« nhæng ðiên ðäo cüa con ng߶i, nhß ðiên ðäo tâm, ðiên ðäo tình và ðiên ðäo tß·ng. Và t× sñ toàn tri ðó, mà ÐÑc Ph§t sinh kh·i nên mµt tình yêu mênh mông bao la nhß ðÕi dß½ng ð¯i v¾i muôn loài chúng sinh. Sñ th¬ này ðã ðßþc nói ðªn trong kinh Lankàvatàra (Lång Già) nhß sau :

K® s¯ mµt :

"Thª gian ly sinh di®t

Do nhß hß không hoa

Trí b¤t ð¡c hæu, vô

Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Thª gian vßþt khöi sinh và di®t, gi¯ng nhß bông hoa giæa hß không, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ hai :

"Nh¤t thiªt pháp nhß huy­n

Vi­n ly ß tâm thÑc

Trí b¤t ð¡c hæu, vô

Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "M÷i hi®n hæu ð«u nhß là huy­n mµng, nó vßþt khöi vòng cß½ng töa cüa tâm thÑc, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ ba :

"Vi­n ly ß ðoÕn th߶ng

Thª gian h¢ng nhß mµng

Trí b¤t ð¡c hæu, vô

Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Xa r¶i các kiªn ch¤p v« ðoÕn di®t hay th߶ng h¢ng, thª gi¾i này nhß là gi¤c mµng, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ b¯n :

"Tri nhân, pháp vô ngã

Phi«n não c§p nhî di®m

Th߶ng thanh t¸nh vô tß¾ng

Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Luôn biªt rõ nhß v¥y, nhân không và pháp cûng không ; r¢ng phi«n não và các ð¯i tßþng cüa nó t× bän ch¤t v¯n th߶ng thanh t¸nh, vô tß¾ng, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

Thông qua b¯n bài k® này, hÆn chúng ta th¤y rõ cµi ngu±n tình yêu bao la cüa Ph§t là vßþt lên trên t¤t cä sñ sinh và di®t, sñ có và không cüa thª gian. R±i, cûng trên m£t ð¤t g± gh« cüa tr¥n gian, mµt m£t ð¤t chÑa ð¥y nhæng bông hoa sinh di®t liên h±i, nhæng tu±ng k¸ch nhß mµng, nhß huy­n hóa ; và r¯t cuµc là nhæng k¸ch tr߶ng mà ng߶i không và hi®n hæu cûng không, ngay · ðó, khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh và phü l¤p xu¯ng tr¥n gian mênh mông bao la.

2- Khä tính vô biên cüa tình yêu

Vì hoàn toàn b¤t lñc trong vi®c giäi thích khä tính vô biên trong tình yêu cüa Ph§t, nên ng߶i ta tÕm di­n ðÕt cái khä tính vô biên ðó b¢ng tên g÷i là ðÕi t× - tÑc sñ ðem lÕi và ban cho ngu±n an vui vô lßþng, và ðÕi bi - tÑc sñ ðem lÕi và ban cho cuµc s¯ng xa r¶i kh² não, mà có th¬ g÷i chung là tâm t× bi. Và d¥u có ðßþc di­n ðÕt b¢ng mµt khái ni®m nào, hay danh t× nào, thì vçn phäi th×a nh§n ngu±n nång lßþng không cùng t§n là th¬ tính trong tình yêu cüa Ph§t.

— ðây, trß¾c hªt c¥n phäi th¤y r¢ng, khái ni®m tình yêu ðßþc dùng · ðây hÆn không phäi là tình yêu theo con ng߶i quan ni®m. Vì l¨, tình yêu cüa con ng߶i luôn luôn ðßþc xây dñng trên "cái tôi", "cái cüa tôi" và "cái tñ ngã cüa tôi". Ðó là mµt tình yêu v¸ kÖ và v¸ ngã, mµt thÑ tình yêu r¤t vô th߶ng và s¾m chóng vánh ð²i thay.

Ngßþc lÕi, tình yêu ðßþc nói ðªn · ðây hoàn toàn khác bi®t v¾i tình yêu trong tâm lý r¤t ðäo ðiên cüa ng߶i ð¶i. Tình yêu ðó ðßþc ð£t trên cån bän cüa mµt tâm thÑc không bän ngã. Nó sinh kh·i t× mµt cái "th¤y nhß thñc" (yathabhùtam) r¢ng : "Thª gi¾i này sinh và di®t liên h±i nhß bông hoa giæa hß không ; r¢ng, t¤t cä sñ v§t trên ð¶i này biªn ð²i không ng×ng nhß gi¤c mµng l¡m phù du huy­n hóa ; và r¢ng, bän ch¤t cüa mµng m¸, phù du và huy­n hóa ðó v¯n th߶ng thanh t¸nh, và th߶ng tÕi vô hình". Ðó là mµt cái nhìn ðã "vi­n ly ß tâm thÑc", mµt cái nhìn thoát ly ngoài "cái tôi", "cái tôi thích", "cái tôi yêu", "cái cüa tôi", hay nói khác ði, ðó là mµt cái nhìn nhß th§t, không còn mµng tß·ng, ðiên ðäo. Mµt tình yêu ðßþc xây dñng trên mµt cái nhìn nhß thª quä thñc là vô thßþng.

3- Sñ bi¬u hi®n cüa Pháp th¬ trong tình yêu vô biên

HÆn chúng ta biªt r¢ng, chï có con ng߶i cüa tình yêu vô biên m¾i có sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu vô biên ; vì v§y, sñ bi¬u hi®n mà · ðây nói ðªn, chính là sñ bi¬u hi®n cüa ÐÑc Ph§t. Trong kinh mô tä tình yêu ðó b¢ng nhæng hình änh s¯ng ðµng, thiªt thñc nhß ÐÑc Ph§t xö kim cho mµt bà già, ÐÑc Ph§t bª chú c×u non b¸ lÕc ðàn, ÐÑc Ph§t t¡m cho mµt th¥y TÏ kheo b¸ ghë l·... T¤t cä hình änh ðó quä thñc khó mà tìm th¤y · mµt b§c ÐÕo sß v¾i tß cách là giáo chü cüa mµt tôn giáo trong các tôn giáo khác. Trên mµt bình di®n cao h½n, thông qua ngôn ngæ tình yêu, chúng ta vçn chßa tìm th¤y b¤t kÏ mµt v¸ giáo chü nào có th¬ tuyên b¯ r¢ng : "T¤t cä chúng sinh ð«u có khä nång thành Ph§t" nhß ÐÑc Ph§t ðã tuyên b¯. Ðó chính là mµt sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu ð£c bi®t và kÏ vî. Vì l¨, chính l¶i tuyên b¯ ðó ðã phá tan m÷i ranh gi¾i cüa sñ phân bi®t, kÏ th¸ ; tÕo nên mµt nhân duyên th¥m kín và ph½i bày cho m÷i sñ trùng phùng t× trong chi«u sâu tâm thÑc cüa môÜi cá th¬, mà không phân bi®t già, trë, ðàn ông, ðàn bà, con ng߶i, con v§t. HÆn chï có con ng߶i cüa khä tính vô biên cüa tình yêu m¾i nói lên ðßþc ði«u ðó ; và cûng chï có chính cái khä tính vô biên cüa tình yêu m¾i làm ðßþc ði«u ðó.

Kính l­ ÐÑc Ph§t !

Ngài là hi®n thân

Khä tính vô biên cüa tình yêu

Tình yêu ðó

Ðã xóa tan m÷i kh² não

Và, ðem lÕi hÕnh phúc, thanh bình th§t sñ

cho con ng߶i

và, cho muôn loài !

Giá tr¸ cüa tình yêu ðó là b¤t tØ,

Nó vînh h¢ng trong Ngài và trong con

Nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao

Tình yêu vô biên cüa Ngài

Phü l¤p cä ba nghìn thª gi¾i.?

[Møc Løc][Tñ Thu§t][Suy Tß·ng][V¤n NÕn][Gandhi][Nietzsche][Schopenhauer][ Sartre]