Ph¥n IV. Câu Chuy®n Triªt H÷c

Gandhi - con ng߶i cüa nhæng vî ðÕi

Vào Ы

Mµt trong nhæng "linh h°n" vî ðÕi nh¤t cüa nhân dân „n е ðßþc m÷i ng߶i tôn vinh là Thánh Gandhi. Chính ông là ng߶i kh·i xß¾ng phong trào ð¤u tranh "b¤t bÕo ðµng" ch¯ng lÕi ðª qu¯c Anh, giành lÕi ðµc l§p cho „n е vào nhæng th§p niên 20 - 50 cüa thª kÖ này. Bên cÕnh các hoÕt ðµng chính tr¸, ông còn là mµt con ng߶i theo ðu²i mµt ð¶i s¯ng cao thßþng phi tôn giáo. Và ông ðã thành công. Có th¬ nói, Thánh Gandhi là mµt t¤m gß½ng trong sáng cho nhæng ai mong mu¯n vß½n ðªn mµt ð¶i s¯ng thánh thi®n giæa lòng cuµc ð¶i.

1- Thª thân và sñ nghi®p

Thánh Gandhi có tên là Mahandar Karramchand Gandhi, cûng g÷i là Mahatma Gandhi. Ông ra ð¶i ngày 2 tháng 10 nåm 1869 tÕi Porhandar, mµt tïnh nhö · vùng b¶ bi¬n phía Tây „n е, thuµc Bombay. Ông sinh trß·ng trong mµt gia ðình thuµc ðÆng c¤p thÑ ba trong b¯n ðÆng c¤p cüa „n е th¶i ðó (1). Cha ông là mµt ng߶i có ð¸a v¸ xã hµi, và nhân t×, ðµ lßþng. Gia ðình ông theo truy«n th¯ng „n е giáo (Hinduism), nên ngay t× thu· nhö, ông ðã không ðßþc phép ån th¸t và hút thu¯c ; và ðßþc ðính hôn r¤t s¾m, nåm ông v×a 13 tu²i (2). Ъn nåm 19 tu²i, ông sang Anh h÷c lu§t. Vào nåm 1891, sau khi vßþt qua các cuµc thi, ông tr· lÕi „n е ð¬ thñc t§p ngh« lu§t sß. Ъn nåm 1892, Hµi Lu§t sß „n gØi ông sang Nam Phi ð¬ công tác, và · ðó, ông phäi ð¯i ð¥u v¾i nÕn kÏ th¸ chüng tµc. Và ông ðã quyªt chí · lÕi Nam Phi ð¬ ð¤u tranh ch¯ng kÏ th¸. Nåm 1894, ông v§n ðµng t² chÑc Hµi ngh¸ Dân tµc „n tÕi Natal, và · ðó, tiªng nói cüa ông b¡t ð¥u ðßþc m÷i ng߶i quan tâm, nh¤t là chính quy«n thñc dân Anh. K¬ t× ðó, ông th߶ng xuyên b¸ chính quy«n thñc dân Anh áp bÑc, tù ðày. Tuy nhiên, dân chúng vçn theo ông và üng hµ ông.

Ь t² chÑc các cuµc cách tân xÑ s· và dân tµc, Gandhi ðã kh·i xß¾ng mµt phong trào ð¤u tranh b¤t bÕo ðµng (satyagraha) (3). Có th¬ nói, ni«m tin cüa Gandhi mµt ph¥n dña vào yªu t¯ l¸ch sØ mà trß¾c ðó hàng tråm nåm, khi Edmund Burke giành quy«n tñ do cho nß¾c MÛ, ðã tuyên b¯ : "Chính quy«n thñc dân có th¬ c¥m tù mµt ng߶i, mµt s¯ ng߶i, chÑ không th¬ c¥m tù cä mµt dân tµc". Và chính nhæng tác ph¦m cüa Thoreau, Tolstoi ðã góp ph¥n xây dñng ni«m tin và sÑc mÕnh cho phong trào ð¤u tranh b¤t bÕo ðµng cüa Gandhi. T¤t nhiên, ông ðã r¤t v¤t vä trong vi®c can thi®p vào sñ n²i loÕn, ch¯ng lÕi chính quy«n thñc dân cüa nhæng ng߶i theo ông.

Ъn nåm 1907, mµt ðÕo lu§t v« kÏ th¸ chüng tµc ðßþc ban hành tÕi Nam Phi, buµc ng߶i „n · Nam Phi phäi ðång ký và lån d¤u tay trong thª cách cüa sñ kÏ th¸. Gandhi ðã khuyên bäo nhóm ng߶i theo ông ch¯ng ð¯i, và ông ðã b¸ b¡t vào tù. M£c d¥u v§y, ông không h« chán nän, vçn tiªp tøc ð¤u tranh. Gandhi nói : "Nhà tù là nhà tù cüa kë trµm và kë cß¾p. Яi v¾i tôi, nó là cung ði®n" (Jail is jail for thieves and bandits. For me, it was a palace) (4). Và sau ðó, ông ðßþc phóng thích b·i sñ ð¤u tranh cüa nhæng ng߶i üng hµ ông. Cûng trong th¶i gian này, thông qua ngh« làm báo và lu§t, ông có ðßþc mµt gia tài khiêm t¯n. Và ông sØ døng nó ð¬ üng hµ cho nhæng ng߶i Nam Phi nghèo kh². Và cûng t× th¶i ði¬m này, ông quyªt ð¸nh ån chay tr߶ng cho ðªn su¯t ð¶i.

Ъn nåm 1914, Gandhi ðßþc m¶i g÷i tr· v« „n е ð¬ giúp ð¤u tranh giành quy«n tñ tr¸ cho quê hß½ng, xÑ s· cüa mình ðang b¸ c¥m n¡m b·i thñc dân Anh. TÕi ðây, ông phäi ð¯i ð¥u v¾i muôn ngàn khó khån, phÑc tÕp. Ðó là sñ ð¤u tranh nµi bµ giæa các tôn giáo nhß : ðÕo H±i, ðÕo Bà La Môn, ðÕo Sikhs... và giæa các giai c¤p b¤t bình trong xã hµi, giæa nhæng l¾p ng߶i giàu và nghèo, quý tµc và cùng ðinh, trí thÑc và mù chæ v.v..., và cä ðªn nhæng phÑc tÕp v« ð¶i s¯ng nhß ån ·, v® sinh... cüa nhæng ng߶i nghèo kh², b¤t hÕnh tÕi „n. Gandhi phäi ði hªt n½i này ðªn n½i khác ð¬ v§n ðµng ðoàn kªt dân tµc. Có lúc ông ðóng vai cüa nhæng kë cùng ðinh quét d÷n ð߶ng ph¯, làng mÕc ð¬ làm sÕch cho môi tr߶ng. Ông nôÜ lñc Ñng døng t¤t cä nhæng ði«u gì có th¬ mà ông ðã h÷c ðßþc t× nhæng nß¾c vån minh vào quê hß½ng và xÑ s· cüa ông.

Ъn nåm 1925, khi ðª qu¯c Anh m· rµng quy«n tñ tr¸ cho „n е, Qu¯c hµi „n tham dñ vào mµt ðÕo lu§t ch¯ng lÕi khuynh hß¾ng b¤t bÕo ðµng cüa Gandhi, nên ông ðã t× giã con ð߶ng chính tr¸ cüa mình. Nhßng ðªn nåm 1926, ông ðã quay tr· lÕi chính tr߶ng theo tiªng g÷i cüa dân tµc và nhæng ng߶i tiªn bµ. Ъn nåm 1930, Gandhi ðßþc tiªp kiªn Vua và Næ hoàng Anh ð¬ ðòi höi tñ do và tñ tr¸ cho „n е. Tuy nhiên, mãi ðªn ngày 15 tháng 8 nåm 1947, „n е m¾i thñc sñ giành lÕi quy«n ðµc l§p, tñ do khöi ðª qu¯c Anh. Sau khi „n е giành ðßþc ðµc l§p, vào ngày 30 tháng 1 nåm 1948, Gandhi ðã b¸ ám sát tÕi New Delhi b·i viên ðÕn cüa mµt tên H±i giáo cu±ng tín trë tu²i, trong khi ông ðang nôÜ lñc hòa giäi nhæng b¤t ð±ng trong quan h® giæa „n е và Pakistan.

2- Con ng߶i cüa Gandhi

T× vài nét khái quát v« thân thª và sñ nghi®p cüa Gandhi, quä thñc ông là mµt con ng߶i s¯ng theo lý tß·ng phøng vø. Cuµc ð¶i ông, t× khi l§p gia ðình cho ðªn khi n¢m xu¯ng, ông luôn tñ ð¤u tranh cho chính mình và cho dân tµc cüa ông, cûng nhß cho con ng߶i nói chung. Tuy nhiên, vßþt lên trên t¤t cä là công cuµc chiªn ð¤u v¾i tñ thân cüa chính mình, mà v« sau, ông ðã viªt lÕi thành tñ truy®n. Mµt trong nhæng ð£c trßng v« cá tính cüa con ng߶i Gandhi là ông tñ tuyên th® v¾i ð¶i mình r¢ng, ông không bao gi¶ nói d¯i, cho dù là ð¯i v¾i nhæng kë ðang truy hÕi ông. Trong tñ truy®n, Gandhi ðã k¬ v« mµt ung nh÷t d¯i trá khi ông ðªn Ventnor · Anh qu¯c vào nåm ð¥u tiên. Lúc ð¥u, ông che gi¤u sñ täo hôn cüa mình, nhßng v« sau, chính ông ðã viªt lá thß t߶ng trình v« sñ th§t ðó và g·i cho bà chü quán tr÷, ng߶i ðã hi¬u l¥m là Gandhi còn ðµc thân và c¯ ð£t tình cäm v¾i Gandhi.

Cûng trong tñ truy®n, Gandhi ðã ð« c§p ðªn tình yêu và døc v÷ng cüa ông. Mµt trong nhæng ðau ð¾n nh¤t cüa ð¶i ông là b¸ quyªn rû b·i døc v÷ng trong mµt tình hu¯ng thiêng liêng nh¤t - ðó là ngay trong ðêm, lúc cha ông trút h½i th· cu¯i cùng, thì ông ðang n¢m v¾i vþ, sau khi tr· v« t× phòng b®nh cüa cha ông. Có l¨, ðây là lý do mà ông ðã suy tß sâu s¡c v« bän ch¤t cüa døc v÷ng. Ông viªt : "V§y thì, tôi tñ höi, tôi phäi liên h® nhß thª nào v¾i vþ tôi ? Có phäi b¤y lâu nay, sñ trung thành cüa tôi ð¯i v¾i vþ chï v¾i møc ðích biªn vþ tôi thành công cø cüa døc v÷ng cho tôi ? Và, bao lâu tôi còn làm nô l® cho døc v÷ng, thì sñ trung thành cüa tôi không có giá tr¸ gì cä". T× ðó, ông ð£t ra v¤n ð« t¸nh hÕnh cho ð¶i mình ngay khi còn làm vi®c · Nam Phi. V¾i ý chí s¡t ðá, ð¬ giæ t¸nh hÕnh, ông th§m chí quyªt tâm không dùng cä các ch¤t b½ sæa. V¾i kinh nghi®m ðó, Gandhi nói : "T× khi phát nguy®n, tôi ngày càng biªt rõ thêm r¢ng, trong t¸nh hÕnh hàm chÑa sñ giæ gìn cä th¬ ch¤t, trí não và tâm h±n. Vì t¸nh hÕnh không còn là sñ ch¸u ðñng hình phÕt kh² s·, mà là mµt ngu±n an üi và hân hoan. CÑ m÷i ngày trôi qua hi¬n lµ mµt vë ð©p m¾i trong tâm h±n cüa ng߶i s¯ng t¸nh hÕnh". Và ông nói thêm : "Tâm là cµi ngu±n cüa m÷i døc v÷ng. Vì thª, nh¸n ðói chï có mµt ích lþi hæu hÕn, vì ng߶i tuy®t thñc vçn có th¬ tiªp tøc b¸ døc v÷ng lay chuy¬n". Chính vì ð¶i s¯ng kÖ cß½ng và t¸nh hÕnh cüa tñ thân, ðã giúp ông tß duy sâu s¡c h½n và mÕnh m¨ h½n v« các v¤n ð« cüa con ng߶i, và ð¬ lao mình vào các hoÕt ðµng phøng sñ con ng߶i và xã hµi.

Nhß thª, quä thñc cá tính ð£c thù cüa Gandhi là s¯ng giän ð½n, không nói d¯i, s¯ng kÖ cß½ng, s¯ng t¸nh hÕnh, và s¯ng ð¬ phøng sñ con ng߶i và xã hµi.

3- Quan ni®m v« tôn giáo cüa Gandhi

M£c d¥u Gandhi sinh trß·ng trong mµt gia ðình có truy«n th¯ng theo „n е giáo, song ông ðã say mê nghiên cÑu các tôn giáo khác. Có th¬ nói, nhæng tác ph¦m nhß Chí tôn ca (Bhagavad gita), Ánh sáng Á châu (The Light of Asia) (5), Chìa khóa vào Thông Thiên h÷c và Thánh kinh là nhæng tác ph¦m mà Gandhi ð£c bi®t quan tâm, và nó ðã cho ông ngu±n cäm hÑng sâu xa v« tôn giáo. Tuy nhiên, Gandhi không tôn th¶ tôn giáo cüa mình theo mµt th¬ cách cu±ng tín, m£c d¥u m÷i ngày ông ð«u bö ra hai gi¶ ð¬ ð÷c kinh c¥u nguy®n (6).

M· ð¥u v« cái nhìn tôn giáo, Gandhi nói : "Nªu tôi hoàn toàn chú tâm vào vi®c phøng sñ ðoàn th¬, thì lý do ð¢ng sau ðó là lòng ao ß¾c thành tñu bän thân tôi". T× ðó, Gandhi quan ni®m và ð£t ra mµt tôn giáo cho chính ông - ðó là tôn giáo phøng sñ. Vì l¨, ông cho r¢ng, chï có thông qua con ð߶ng phøng sñ m¾i có th¬ chÑng nghi®m ðßþc chân lý hay tiªp xúc v¾i Thßþng ðª. Nhßng Thßþng ðª cüa Gandhi, cûng nhß Kant, hay Nietzsche, hay Schopenhauer, hay Sartre... không phäi là mµt Thßþng ðª ð¥y quy«n nång, có th¬ thß·ng phÕt hay chi ph¯i ð¶i s¯ng cüa con ng߶i · tr¥n gian. Mà trái lÕi, ðó là mµt loÕi Thßþng ðª m¾i - Thßþng ðª cüa chân lý, cüa sñ th§t. T× ðó, thay vì buµc ch£t con ng߶i cüa Gandhi nhß cái Àtman phäi ch¸u sñ chi ph¯i và quyªt ð¸nh cüa Brahman, Gandhi ðã m· toang cõi lòng ð¬ tiªp xúc v¾i m÷i tôn giáo, t× Ph§t giáo, Thiên Chúa giáo, H±i giáo... Và cÑ · m÷i tôn giáo, Gandhi nh§n l¤y vài ði«u nªu có th¬ hæu ích cho ð¶i s¯ng phøng sñ cüa chính ông. Tuy nhiên, Gandhi cûng không ng¥n ngÕi bác bö nhæng quan ni®m mà ông cho là sai l¥m t±n tÕi · nhæng tôn giáo và ngay cä tôn giáo truy«n th¯ng cüa chính gia ðình ông. Có th¬ nói r¢ng, tôn giáo cüa Gandhi trên con ð߶ng phøng sñ luôn luôn lµ rõ nhæng tính ch¤t c½ bän, ðó là tình yêu, mµt tình yêu v¾i khä th¬ cüa nó là vô t§n và ph² quát ; là b¤t hÕi, mµt ðÕo lý khª ß¾c không xâm phÕm và làm t²n hÕi ðªn tñ thân và tha nhân ; là phÕm hÕnh và kÖ cß½ng... Nhß thª, tôn giáo phøng sñ cüa Gandhi cûng chính là tôn giáo tuân thü mµt sñ ðào luy®n v« tâm linh. Ông viªt : "Phát tri¬n tâm linh chính là ðào luy®n nhân cách và làm cho con ng߶i tiªn ðªn mµt tri thÑc v« chân lý và v« sñ thành tñu bän thân. Và theo tôi, ð¤y là mµt ði«u c¯t yªu trong vi®c dÕy trë ; m÷i sñ hu¤n luy®n mà thiªu vi®c ðào luy®n tâm linh thì ð«u vô hi®u, và còn có th¬ nguy hÕi là ð¢ng khác" (7).

Mµt tôn giáo ðßþc quan ni®m nhß thª quä tình là mµt tôn giáo r¤t nhân bän, r¤t ng߶i và thñc ti­n. Mµt tôn giáo không h« có bóng dáng cüa th¥n linh hay quy«n nång.

4- Thßþng ðª trong con m¡t cüa Gandhi

Trong tác ph¦m Contemporary Indian philosophy, Gandhi viªt : "Thay vì nói Thßþng ðª là Chân lý, thì tôi nói Chân lý là Thßþng ðª" (Instead of saying God is Truth, I have been saying Truth is God) (8). V¾i Gandhi, nhß ðã ð« c§p, m£c d¥u ông ð÷c r¤t kÛ Thánh kinh, và nó cûng ðã cung c¤p cho ông ngu±n cäm hÑng vô t§n ; song, bäo r¢ng có Thßþng ðª quy«n nång thì ông không h« ch¤p nh§n, và không th¬ ch¤p nh§n. Trong tñ truy®n, ph¥n "Ch¤t men tôn giáo", Gandhi khÆng ð¸nh sñ phü ð¸nh cüa ông v« vai trò cüa Thßþng ðª. Ông viªt : "Tôi không th¬ nào tin ðßþc r¢ng Giê-su là ng߶i con nh§p thª cüa Thßþng ðª, và chï có ng߶i nào tin tß·ng · Giê-su m¾i có th¬ s¯ng ð¶i vînh cØu. Nªu Thßþng ðª mà có con ðßþc, thì t¤t cä chúng ta ð«u là con cüa Ngài. Nªu Giê-su là "nhß" Thßþng ðª, hay chính là Thßþng ðª, thì t¤t cä m÷i ng߶i cûng phäi "nhß" Thßþng ðª, và ð«u có th¬ là Thßþng ðª. Lý trí tôi không sÇn sàng tin theo trñc nghîa, r¢ng Giê-su, v¾i cái chªt cüa Ngài và máu cüa Ngài, ðã cÑu chuµc tµi lôÜi cüa nhân thª". Nói v« cái chªt cüa Giê-su, ông viªt tiªp : "Tôi có th¬ nh§n r¢ng Giê-su là mµt b§c tØ ðÕo, mµt hi®n thân cüa hy sinh xä kÖ, mµt b§c th¥y thánh thi®n, nhßng không phäi là con ng߶i toàn thi®n nh¤t t× c² chí kim chßa ai sánh b¢ng" (9).

Và thay vì ð« cao vai trò cüa Thßþng ðª, Gandhi ð« cao vai trò cüa sñ th§t v« ðÕo lý nhân quä - nghi®p báo. Mµt ðÕo lý r¤t c½ bän trong Ph§t giáo mà ÐÑc Ph§t bäo r¢ng : "Con ng߶i là chü nhân cüa nghi®p, là kë th×a tñ nghi®p ; nghi®p là quyªn thuµc, là thai tÕng mà t× ðó con ng߶i ðßþc sinh ra". — ðây, không ai có th¬ ban ½n, giáng h÷a cho ai ðßþc hªt, mà môÜi ng߶i phäi ch¸u trách nhi®m v« m÷i tß duy và hành ðµng cüa chính mình. HÕnh phúc hay kh² ðau là do · chính môÜi con ng߶i. Ngoài con ng߶i, không còn mµt cái nghi®p nào t±n tÕi theo ki¬u "tai bay vÕ gió". Vì l¨, t¤t cä thi®n nghi®p hay ác nghi®p mà con ng߶i tÕo ra · nhæng kiªp s¯ng quá khÑ ð«u t§p trung vào thân này r±i. Do ðó, Gandhi ð« cao giá tr¸ cüa nhân quä và nghi®p báo. Ông viªt tiªp : "Thßþng ðª, Ngài ðã phán t× lâu r¢ng "ng߶i gieo nhân gì s¨ g£t quä ðó". иnh lu§t nhân quä - nghi®p báo th§t væng ch¡c, không l¯i thoát ra. Thª nên, Thßþng ðª không c¥n gì can thi®p næa. Ngài ðã ð£t ra ð¸nh lu§t ¤y r±i lui v« an nghï" (10).

Và cûng t× nhæng quan ni®m nhß trên, Gandhi kh·i sñ ði vào mµt cuµc tï giäo tôn giáo, sau khi ông xem kÛ tác ph¦m The Light of Asia cüa Edwin Arnold (11). Ông viªt : "Có l¥n tôi b¡t ð¥u so sánh ð¶i s¯ng Giê-su v¾i ð¶i s¯ng cüa Ph§t". Tôi nói : "Hãy xem lòng t× bi cüa ÐÑc Ph§t ! Nó không gi¾i hÕn vào nhân loÕi mà thôi, nó träi ra kh¡p t¤t cä m÷i loài. Có phäi là lòng ta tràn ng§p tình yêu khi nghî ðªn chú c×u non m×ng rÞ bám l¤y vai Ngài hay không ? Ta không th¤y ðßþc mµt tình yêu ð¯i v¾i m÷i loài nhß thª trong ð¶i s¯ng cüa Giê-su" (12).

T× mµt vài trßng dçn trên, cho th¤y Gandhi là mµt con ng߶i luôn luôn tôn vinh nhæng giá tr¸ chân th§t. Và ð¯i v¾i ông, nhæng giá tr¸ chân th§t ðó chính là Thßþng ðª.

5- Quan ni®m v« bình ðÆng cüa Gandhi

Nhß ðã ð« c§p, Gandhi là mµt con ng߶i ðã th¬ nh§p khä tính vô biên cüa tình yêu. Ông yêu thß½ng ð±ng loÕi, yêu thß½ng súc v§t, và yêu thß½ng, th§m chí cä cö cây. S· dî ông l§p nên mµt tôn giáo phøng sñ, vì l¨ tôn giáo ðó chính là hi®n thân, là tiªng g÷i t× khä tính vô biên cüa tình yêu. Mµt tình yêu không v¸ kÖ và không bän ngã. Và ông ðã c¯ng hiªn tr÷n ð¶i cho tình yêu ðó.

Cûng v§y, bình ðÆng trong cái nhìn cüa Gandhi chính là tình yêu. Tình yêu là bình ðÆng và bình ðÆng là tình yêu. — ðây không h« có b¤t kÏ mµt sñ khác bi®t nào giæa bình ðÆng và tình yêu. Ph¥n l¾n cuµc ð¶i cüa Gandhi là hiªn dâng cho công vi®c phøng sñ và phøc vø, t¤t cä cûng chï vì tình yêu. Có l¥n, Gandhi phÕm mµt l²i l¥m nào ðó, ông ðã h¯i h§n vô cùng và lß½ng tâm ông thúc giøc ông viªt lên mµt t¶ thú tµi ð¬ ðßa lên cha cüa ông. Khi ð÷c t¶ thú tµi ðó, cha ông ðã cäm ðµng ðªn chäy nß¾c m¡t. T×ng gi÷t nß¾c m¡t yêu thß½ng long lanh trôi lån trên gò má g¥y guµc làm ß¾t ðçm lá thß ðã ch¤n ðµng cä con ng߶i Gandhi. Và ngay tÕi ðó, ông ðã thÑc tïnh mµt tình yêu và mãi mãi s¯ng v¾i tình yêu ðó. Ông viªt : "Nhæng hÕt ng÷c cüa tình yêu ¤y ðã rØa sÕch lòng tôi, rØa sÕch tµi l²i cüa tôi. Ai ðã t×ng cäm nh§n mµt tình yêu nhß thª m¾i biªt ðßþc mãnh lñc cüa nó nhß thª nào". Nhß mµt khúc thánh ca :

"Chï có kë nào t×ng nªm träi mûi tên th¥n di®u cüa tình yêu m¾i biªt ðßþc sÑc mÕnh cüa tình yêu"

T× ðó, ông ngµ r¢ng tình yêu cûng có nghîa là b¤t hÕi (ahimsa) - mµt ðÕo lý không xâm phÕm và t²n hÕi ðªn tñ thân, tha nhân và muôn loài. Và do ðó, b¤t hÕi cûng là ðÕo lý cüa bình ðÆng, mµt sñ bình ðÆng không gi¾i tuyªn, mµt sñ bình ðÆng không th¬ thiªu trong vi®c ðào luy®n cuµc s¯ng nµi tâm. Ông viªt tiªp : "Ngày nay, tôi vçn còn quan ni®m nhß ngày ¤y. Tôi nghî, mÕng s¯ng cüa mµt con c×u cûng quý nhß mÕng s¯ng cüa mµt con ng߶i. Tôi s¨ r¤t ng¥n ngÕi nªu phäi giªt mµt con c×u ð¬ nuôi s¯ng mµt con ng߶i. Tôi nghî r¢ng mµt sinh v§t càng yªu ðu¯i bao nhiêu lÕi càng ðáng ðßþc ng߶i che ch·, bäo v® b¤y nhiêu. Kë nào chßa ðü tß cách làm vi®c ¤y thì không th¬ nào cÑu ðßþc súc v§t. Tôi còn c¥n phäi träi qua nhi«u cuµc thanh luy®n bän thân và hy sinh h½n næa m¾i có th¬ hy v÷ng cÑu nhæng con c×u kia khöi b¸ hy sinh man rþ nhß thª. Ngày nay, tôi tß·ng ch×ng phäi chªt cho ni«m khát v÷ng thanh l÷c bän thân ¤y. Tôi luôn luôn c¥u nguy®n sao cho mµt tâm h±n vî ðÕi s¨ xu¤t hi®n trên trái ð¤t này, mµt ng߶i ðàn ông hay ðàn bà v¾i ng÷n lØa t× bi th¥n di®u trong tâm, s¨ giäi thoát chúng ta ra khöi tµi l²i khä ¯ này, và cÑu mÕng s¯ng cüa nhæng sinh v§t vô tµi...".

Ðó chính là t¤t cä nhæng gì mà Gandhi quan ni®m v« bình ðÆng.

BÕt

Thánh Gandhi là mµt con ng߶i quä th§t là vî ðÕi. Mµt con ng߶i vî ðÕi qua nhæng vi®c làm bình d¸ và r¤t thông th߶ng trong cuµc s¯ng. Quét d÷n nhà v® sinh công cµng, chåm sóc cho các lao công khª ß¾c, tñ tay mình t¡m gi£t cho con cái v.v..., ðó là nhæng công vi®c phøng sñ vî ðÕi bên cÕnh nhæng cái vî ðÕi trong con ng߶i cüa Gandhi.? 

(1) „n е có 4 giai c¤p theo truy«n th¯ng, ðó là : 1. Giai c¤p Tång sî Bà La Môn ; 2. Giai c¤p vua chúa, quý tµc ; 3. Giai c¤p thß½ng gia, buôn bán ; 4. Giai c¤p công nhân, thþ thuy«n, nô l®

(2) Xem The Story of My Experiments with Truth, bän Vi®t d¸ch "Tñ truy®n Gandhi" cüa Trí Häi, Võ Tánh ¤n hành, Sài Gòn, 1971

(3) Satyagraha : có nghîa là ðeo ðu²i, bám l¤y sÑc mÕnh cüa chân lý. Anh ngæ d¸ch là : phän kháng thø ðµng (passive resistance). Saty là chân lý, Agraha là sñ kiên trì

(4) 100 Great Thinkers , Dr. Jay E.Green, Editor, Washington Square Press, Inc., New York, 1967, tr.324

(5) Cüa Sir Edwin Arnold viªt v« cuµc ð¶i cüa ÐÑc Ph§t. Ðây là mµt tác ph¦m n²i tiªng và góp ph¥n truy«n bá Ph§t giáo sang Âu-MÛ. Ph¥n l¾n các nhà nghiên cÑu Tây phß½ng ðªn v¾i Ph§t giáo ð«u kh·i sñ t× tác ph¦m này

(6) 100 Great thinkers, tr.527

(7) The Story of My Experiments with Truth, xem thêm bän d¸ch cüa Trí Häi

(8) Contemporary Indian Philosophy, edited by Radhakrishnan and I.H.Muirhead, London : George Allen & Unwin LTD, New York : Humanities, Press, Inc., Fourth Impression, 1966, tr.21

(9) Xem bän d¸ch "Tñ truy®n Gandhi" cüa Trí Häi, tr. 186-187

(10) Ibid, tr.321

(11) Ibid, tr.218

(12) Ibid, tr.218

[Møc Løc][Tñ Thu§t][Suy Tß·ng][V¤n NÕn][Gandhi][Nietzsche][Schopenhauer][ Sartre]