Sñ änh hß·ng Ph§t giáo trong triªt lu§n cüa 
Arthur Schopenhauer

I/- Dçn Nh§p 

Vào ð¥u thª kÖ thÑ XVII, Ph§t giáo h¥u nhß chßa có m£t tÕi ÐÑc, ngoÕi tr× mµt vài tài li®u vøn v£t do nhà th¥n h÷c St.Hieronyms viªt v« ðÕo Ph§t. Tuy nhiên, nhæng tài li®u ðó th߶ng mang tính cách ð¸nh kiªn và r¤t m§p m¶. Mãi cho ðªn nØa cu¯i thª kÖ XVII, Leibniz (1646-1716), mµt nhà triªt h÷c, sØ h÷c và toán h÷c vi phân ng߶i ÐÑc, ðã viªt v« Ph§t giáo v¾i sñ hi¬u biªt sâu xa và trong sáng. R±i sau ðó là Immanuel Kant (1724-1804), mµt ðÕi triªt gia ng߶i ÐÑc, viªt v« Ph§t giáo. M£c dù Kant chßa bao gi¶ r¶i khöi ngôi làng cüa mình, song, ông là ng߶i ð¥u tiên viªt v« Ph§t giáo mµt cách có h® th¯ng và có th¬ nói là kÛ lßÞng nh¤t. Nhæng tác ph¦m viªt v« Ph§t giáo · Tích Lan, Miªn Ði®n, Tây TÕng và Trung Hoa, Kant mô tä v« ð¶i s¯ng tu sî, ông viªt : "H÷ s¯ng b¢ng thÑc ån, ngü trong nhæng cån nhà mµc mÕc, và b¯ thí cho nhæng ng߶i nghèo nhæng gì không c¥n thiªt cho ð¶i s¯ng tu t§p. H÷ làm lþi ích cho t¤t cä m÷i ng߶i mà không h« phân bi®t hay kÏ th¸" (1). Уc bi®t, giáo lý nhân quä nghi®p báo cüa Ph§t giáo ðã thu hút ông mµt cách lÕ th߶ng. Ông cho r¢ng, con ng߶i nh¤t thiªt phäi träi qua nhi«u kiªp s¯ng trß¾c khi ng߶i ta có th¬ thu th§p ðßþc kinh nghi®m c¥n thiªt, làm ði«u ki®n cho sñ thång hoa, vß½n ðªn ðïnh cao cüa sñ hoàn thi®n.

Ъn ð¥u thª kÖ XIX, Schelling Friedrich Wilhelm Joseph (1775-1854), Hegel (1770-1831), Nietzsche (1844-1900), Arthur Schopenhauer (1788-1860)... là nhæng ðÕi triªt gia ng߶i ÐÑc ðã viªt v« Ph§t giáo mµt cách phóng khoáng và sâu s¡c. Trong ðó n²i b§t nh¤t là Schopenhauer, ng߶i ðßþc änh hß·ng sâu ð§m b·i giáo lý cüa ðÕo Ph§t. Ông ðã t×ng viªt r¢ng : "Ph§t giáo là mµt tôn giáo cao cä nh¤t, và là mµt trong nhæng tia sáng vî ðÕi nh¤t không chï riêng cho châu Á, mà cho kh¡p cä toàn c¥u" (Buddhism is the highest religion and one of the greatest lights, not merely for Asia, but for the whole world) (2). — ðây, phÕm vi cüa bài viªt chï trình bày vài nét v« triªt lu§n cüa Schopenhauer trong nhæng änh hß·ng cüa Ph§t giáo.

II/- SCHOPENHAUER - Thân Thª Và Sñ Nghi®p

Schopenhauer sinh nåm 1788, thu· thiªu th¶i · tÕi Danzig, ÐÑc ; sau ðó ông theo cha sang Hamburg và sinh s¯ng · ðó cho ðªn nåm 1805 thì cha ông ðã tñ tØ vì mµt cån b®nh tâm th¥n. Schopenhauer r½i vào tuy®t v÷ng và th¯t lên r¢ng : "Thª gi¾i này không phäi là tÕo ph¦m cüa Chúa nhân t× mà là cüa ác quÖ..." (This world was not the work of an all - merciful God, but that of the devil...) (3). Sau cái chªt ð¥y b¤t hÕnh cüa ng߶i cha yêu quý nh¤t trên ð¶i, Schopenhauer vào h÷c tÕi ÐÕi h÷c Gottingen, và · ðó, ông tr· thành h÷c trò nhi®t huyªt và trung kiên cüa Plato và Kant. Sau ðó, ông tiªp tøc h÷c y khoa, tâm lý h÷c và tâm lý tr¸ li®u tÕi ÐÕi h÷c Berlin.

M© cüa Schopenhauer, bà Goethe, là mµt nhà viªt ti¬u thuyªt n²i tiªng th¶i ðó. Nhßng bà không mu¯n con mình ði vào ngành triªt, do ðó giæa bà và Schopenhauer có nhi«u ði«u b¤t hòa. Sñ th¬ càng t±i t® h½n khi ông hoàn thành lu§n án tiªn sî triªt h÷c dß¾i nhan ð« "B¯n c½ s· cüa nguyên t¡c túc lý" (The Fourfold of The Principle of Sufficient Reason) vào nåm 1813. Lu§n án này hoàn thành b·i chính sñ cäm hÑng cüa ông v« Plato, Kant, triªt h÷c Upanishads và ð£c bi®t là v« Ph§t giáo. Có th¬ nói, Schopenhauer là mµt trong nhæng triªt gia Tây phß½ng ð¥u tiên nghiên cÑu và ngßÞng mµ Ph§t giáo mµt cách chân thành (4).

Hoàn t¤t lu§n án, Schopenhauer và m© ông ðã thñc sñ c¡t ðÑt quan h® m© con ; m£c d¥u 24 nåm sau, m© ông m¾i qua ð¶i. Các nhà phê bình lúc b¤y gi¶, không ít ng߶i ðã hào hÑng vi®n dçn sñ b¤t hÕnh trong gia ðình cüa Schopenhauer ð¬ quy kªt triªt lu§n cüa ông là chü nghîa bi quan (xem ph¥n sau). Ъn nåm 1818, Schopenhauer công b¯ tác ph¦m "Thª gi¾i là ý chí và bi¬u tßþng" (Die Welt als Wille und Vorstellung), ðây là tác ph¦m triªt h÷c quan yªu cüa Schopenhauer. Tuy nhiên, 16 nåm sau t× khi tác ph¦m ðßþc xu¤t bän, ph¥n l¾n tác ph¦m không có ng߶i mua, ðành phäi bán rë nhß gi¤y phª ph¦m ! Ъn nåm 1820, ông vào dÕy triªt h÷c tÕi ÐÕi h÷c Berlin, cùng gi¶ và chung tr߶ng v¾i Hegel. Cä Schopenhauer và Hegel cûng nhß Fichte ð«u änh hß·ng Kant mµt cách sâu ð§m, nhßng vì lý do (tª nh¸) nào ðó, Schopenhauer ðã nghï dÕy, ch¤m dÑt ngh« giáo cüa mình... Nhæng d¤u ¤n v« tuy®t v÷ng và kh² ðau trong cuµc ð¶i cüa Schopenhauer là nhß thª...

III/- Triªt Lu§n Cüa SCHOPENHAUER

Triªt lu§n c½ bän cüa Schopenhauer, theo Jay E.Green và cµng sñ, ðßþc t§p trung vào tác ph¦m quan yªu và cûng là tác ph¦m b¤t hÕnh cüa Schopenhauer - "Thª gi¾i là ý chí và bi¬u tßþng" (The World As Will and Idea). Nµi dung tác ph¦m ðßþc chia thành b¯n ph¥n : ph¥n mµt nói v« các hi®n tßþng gi¾i ; ph¥n hai - thª gi¾i thñc tÕi chính nó ; ph¥n ba - v¤n ð« mÛ h÷c ; và ph¥n cu¯i cùng là sñ di®t tr× døc v÷ng cüa ý chí sinh t±n. Ðây là mµt tác ph¦m trình bày quan ði¬m triªt h÷c mµt cách thñc ti­n và änh hß·ng sâu ð§m triªt h÷c Ph§t giáo cûng nhß Upanishads. C¯ nhiên, ði¬m ð£c s¡c cüa tác ph¦m là sñ hoàn toàn khác bi®t v¾i nhæng tác ph¦m triªt h÷c siêu hình th¶i ðó.

a) "Thª gi¾i là bi¬u hi®n cüa ý thÑc tôi"

"Thª gi¾i - bi¬u hi®n cüa ý thÑc" là bài m· ð¥u n²i tiªng trong tác ph¦m cüa Schopenhauer. Nµi dung cüa khái ni®m trên, Schopenhauer cho r¢ng vû trø vÕn hæu này - hi®n hæu hay thª gi¾i thñc tÕi khách quan mà do con ng߶i biªt ðªn - thñc sñ không gì khác h½n là bi¬u hi®n cüa ý thÑc. Ði«u này cûng tß½ng tñ nhß v« ð¯i ngçu "v§t tñ nó" (ding un sich) trong triªt h÷c Kant, ðó là sñ tích tø cüa nhæng dæ ki®n ý thÑc (sense data) trong tri giác cüa con ng߶i, luôn luôn g¡n li«n v¾i nhæng bi¬u hi®n cüa thân v§t lý. Schopenhauer viªt : "Con ng߶i không th¬ biªt ðßþc m£t tr¶i và m£t ð¤t, nhßng luôn luôn chï có con m¡t nó nhìn th¤y m£t tr¶i và cái tay nó cäm nh§n ðßþc m£t ð¤t" (Man knows not the sun and the earth, but always only the eye, which sees the sun, the hand that feels the earth). Và, "thª gi¾i cüa con ng߶i thñc ra ðó chï là thª gi¾i bi¬u hi®n cüa ý thÑc" (The world about man is only about him as an idea) (5).

Ði«u này cho th¤y sñ änh hß·ng sâu ð§m Ph§t giáo trong triªt h÷c cüa Schopenhauer. Vì l¨, trß¾c vi­n cänh thñc tÕi, ÐÑc Ph§t ðã t×ng dÕy : "Ý dçn ð¥u các pháp, ý làm chü tÕo tác..." ; ho£c nhß h÷c thuyªt cüa triªt h÷c Duy thÑc và các kinh tÕng Mahayana - ðó là "Tam gi¾i duy tâm, vÕn pháp duy thÑc", nghîa là t¤t cä thª gi¾i thñc tÕi khách quan, sai bi®t ða thù này ð«u ðßþc xem nhß là nhæng bi¬u hi®n (manifestations) cüa tâm thÑc (6). Tuy nhiên, không ít ng߶i l¥m tß·ng r¢ng Ph§t giáo nói "duy tâm" hay "duy thÑc" là nói - phü ð¸nh v« thª gi¾i thñc tÕi khách quan, cho r¢ng chï có tâm thÑc mà không có thª gi¾i thñc tÕi tñ nhiên v.v... Ðây là mµt ngµ nh§n ðáng tiªc ! Vì l¨, theo quan ði¬m cüa triªt h÷c Duy thÑc (Vijnaptimàtra) hay Ph§t giáo nói chung, thì mµt nh§n thÑc thông th߶ng bao gi¶ cûng phäi có mµt ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc (object) ; nªu không nhß thª thì nh§n thÑc b¤t thành (· ðây không ð« c§p ðªn trÕng thái cüa ý thÑc nhß : иnh trung ý thÑc, еc ð¥u ý thÑc...). Do ðó, chæ "Duy" · ðây c¥n phäi hi¬u là sñ "bi¬u bi®t", "bi¬u hi®n" cüa tâm thÑc, mà không phäi là "chï có" tâm thÑc. Và nhß thª, · góc ðµ nào ðó, triªt lu§n cüa Schopenhauer rõ ràng mang âm hß·ng Ph§t giáo r¤t n±ng. Schopenhauer khÆng ð¸nh : "Thª gi¾i thñc tÕi khách quan, tÑc thª gi¾i cüa ý ni®m, không phäi là m£t duy nh¤t cüa thª gi¾i, nhßng nó chï là cái di®n mÕo cüa thª gi¾i. Và, nó còn có mµt m£t khác næa hoàn toàn khác bi®t, là cái bän ch¤t nµi tÕi cüa nó, cái hÕt nhân cüa nó, tÑc : thª gi¾i cüa chính nó" (The objective world, the world as idea, is not the only side of the world, but merely its out ward side ; and it has an entirely different side - the side of its inmost nature, its kernel, the thing-in-itself) (7).

b) Ý chí sinh t±n (Wille)

Schopenhauer cho r¢ng thª gi¾i thñc tÕi chính nó "thing-in-itself" (gi¯ng nhß "v§t tñ nó" [ding-un-sich] cüa Kant) là "ý chí sinh t±n" - tÑc cái bän ngã uyên nguyên trong bän ch¤t cüa con ng߶i (the inner essence of man's nature). Cái ý chí sinh t±n ðó không nhæng g¡n li«n v¾i ð¶i s¯ng cüa con ng߶i, mà còn cä ð¶i s¯ng cüa muôn loài vÕn v§t, nhß cö cây, muông thú, sông su¯i, núi ð±i... Ðây là cái mà các nhà khoa h÷c g÷i là lñc s¯ng (life force) cüa con ng߶i và vû trø thª gi¾i này. — ðây, khái ni®m ý chí sinh t±n cüa Schopenhauer mang tính cách r¤t bao quát, ðáng chú ý nh¤t là hai ý nghîa : mµt là døc v÷ng sinh s¯ng (the desire to live) và hai là ý hß¾ng tái hi®n (the inclination to reproduce). Ông minh h÷a nµi dung cüa khái ni®m này nhß sau : "Chúng ta th¤y hÕt gi¯ng khô c¢n vçn giæ nguyên ngu±n lñc s¯ng yên ngü su¯t ba nghìn nåm, và cu¯i cùng, khi các trþ duyên xu¤t hi®n, nó thÑc d§y và l¾n lên nhß mµt cây xanh" (8). (We see a dry seed preserve the skimbering force of life through three thousand years, and, when at last the favorable circumstances occur, grow up as a plant". Cûng nhß v§y, v¾i ý hß¾ng tái hi®n, Schopenhauer cho r¢ng ðó là sñ t§p trung cao ngay n½i ý chí sinh t±n, mà con ng߶i luôn luôn mong mu¯n tr· thành mµt cái gì khác nó nhßng vçn là nó. Ðó là sñ ðÕi di®n cüa hi¬u biªt, tri thÑc v.v... Và ði«u này là nguyên ðµng lñc thúc ð¦y con ng߶i chuy¬n sinh vô t§n. Nhß v§y, ý chí sinh t±n thñc ch¤t không gì khác h½n là døc v÷ng cüa con ng߶i. Ông viªt : "Làm thöa mãn t¤t cä nhæng ham mu¯n cüa ông [hay cüa con ng߶i] là cái gì ðó quá qu¡t, không th¬ ch¸u ðßþc - cái cäm giác tr¥m tß khoái lÕc cÑ kéo dài. Vßþt qua nhæng khó khån này là thñc nghi®m sñ an lÕc tròn ð¥y cüa cuµc sinh t±n".

c) Tình thß½ng và cái ð©p

Sñ ßu phi«n (ennui) kh² ðau cüa con ng߶i, theo Schopenhauer, không gì khác h½n là døc v÷ng không ðßþc thöa mãn. Và nªu thª gi¾i con ng߶i là bi¬u hi®n cüa ý chí sinh t±n ; và khát v÷ng s¯ng là bän ch¤t cüa con ng߶i v.v..., thì cuµc s¯ng hóa ra là bóng ðêm cüa tµi l²i; vì l¨, khát v÷ng cüa con ng߶i là vô t§n, nó luôn luôn thúc giøc con ng߶i ði tìm kiªm mµt sñ thöa mãn cho các nhu c¥u, ham mu¯n. Và càng ði xa trong vi®c tìm kiªm sñ thöa mãn các døc v÷ng, thì càng ði sâu vào sñ tr¥m luân cüa ðau thß½ng. Schopenhauer giä ð¸nh r¢ng : "Nªu thª gi¾i là ý chí sinh t±n thì cuµc s¯ng là tµi lôÜi (evil). Nhæng døc v÷ng cüa ð¶i s¯ng là vô t§n ; chúng cûng nhß cüa b¯ thí cho kë ån xin, giæ h¡n ta s¯ng ngày nay ð¬ kéo dài kh² ðau cüa h¡n ðªn ngày mai". Tuy nhiên, nói nhß thª không có nghîa là quan ði¬m bi quan, tiêu cñc ; vì Schopenhauer khÆng ð¸nh : "Kh² ðau là ch¤t li®u ph¤n khích cuµc s¯ng. Chï có trong kh² ðau, con ng߶i m¾i cäm nh§n ðßþc hÕnh phúc" (Pain is the stimulus in life. Man appreciates happiness only in presense of suffering). T× ðó, quan ði¬m cüa ông xu hß¾ng ðªn xây dñng mµt mÛ cäm cho cuµc ð¶i ; và mÛ cäm ðó không gì khác h½n là tình thß½ng (compassion) và ngh® thu§t th¦m mÛ (aesthetic art) hay là cái ð©p. Tình thß½ng và cái ð©p có cùng mµt bän ch¤t, và nhæng bi¬u hi®n khác nhau cüa chúng s¨ b² sung cho nhau. Nªu không có tình thß½ng (hi¬u theo nghîa rµng) thì s¨ không cäm nh§n ðßþc cái ð©p. Và ngßþc lÕi, nªu thiªu v¡ng cái ð©p thì khó mà sinh kh·i mµt tình thß½ng. Cho ðªn các lînh vñc ngh® thu§t khác nhß vån h÷c, hµi h÷a, âm nhÕc v.v... cûng ð«u nhß v§y. Schopenhauer nói : "Âm nhÕc là bän sao chép cüa chính ý chí sinh t±n" (Music is the copy of the will itself). Quan ði¬m này ðßþc mµt nhà soÕn nhÕc n²i tiªng ng߶i ÐÑc - ông Richard Wagner - tán thành. Richard Wagner, v« sau, là ng߶i bÕn ð±ng tâm cüa Schopenhauer.

d) Con ð߶ng thoát ly kh² ðau

Nhß ðã trình bày, Schopenhauer là mµt trong nhæng triªt gia Tây phß½ng ð¥u tiên tìm hi¬u và kính ngßÞng giáo lý cüa ðÕo Ph§t mµt cách chân thành. Do ðó, triªt lu§n cüa ông, ít nhi«u hay mµt cách nào ðó, ðã ðßþc soi sáng và dçn kh·i b·i tinh th¥n Ph§t h÷c. Nhæng khái ni®m nhß : ý chí sinh t±n, døc v÷ng, kh² ðau, tình thß½ng, mÛ cäm v.v... ð«u änh hß·ng sâu ð§m giáo lý cüa Ph§t. Nh¤t là khi ð« bÕt con ð߶ng giäi thoát phi«n løy kh² ðau (ennui), Schopenhauer ðã nói rõ v« con ð߶ng di®t døc theo tinh th¥n tri túc (biªt ðü) và ð« cao ý nghîa cüa Niªt bàn. Ông khÆng ð¸nh r¢ng, døc v÷ng, sinh t±n và kh² ðau luôn luôn g¡n li«n v¾i nhau ; và, tiªt døc, xây dñng tình thß½ng và cái ð©p y cÑ trên chân lý là con ð߶ng giäi thoát kh² ðau ðßa ðªn Niªt bàn - hÕnh phúc và bình yên vînh cØu (cách nói cüa Schopenhauer). Và cu¯i cùng, ngu±n g¯c kh² ðau cüa nhân loÕi ðßþc Schopenhauer quy v« "cái ý chí mù quáng " (blind will) ; ðây thñc ch¤t chï là l¯i di­n ðÕt khác v« khái ni®m "vô minh" (ignorance) mà thôi. ÐÑc Ph§t dÕy, nôÜi kh² cüa con lÕc ðà nh¸n khát bäy ngày ð¬ ði qua sa mÕc cûng chßa g÷i là kh², nôÜi kh² cüa gã cùng tØ lang thang su¯t cuµc ð¶i v¾i cái ðói nghèo cûng chßa g÷i là kh²..., nhßng cái ðáng ðßþc g÷i là kh² chính là yªu t¯ vô minh. Vô minh là ngu±n g¯c cüa kh² ðau, cüa luân h±i sinh tØ ; và ch¤m dÑt vô minh tÑc là Ph§t, là giác ngµ giæa dòng ð¶i.

IV/- BÕt

Døc v÷ng và kh² ðau là sñ th§t không chï riêng cüa Schopenhauer mà chung cüa con ng߶i tr¥n thª, không ai có th¬ phü nh§n ðßþc ; tr× phi con ng߶i ðã thñc sñ xa r¶i døc v÷ng, thì lúc b¤y gi¶, cái nhân cüa kh² ðau s¨ không còn næa, ðây là chân lý ph² biªn ð¯i v¾i con ng߶i. Tuy nhiên, c¥n ghi nh§n r¢ng døc v÷ng, theo quan ði¬m cüa Ph§t giáo, không ð½n giän chï ðßþc khu trú trong hi®n hæu cüa con ng߶i, mà nó còn bao g±m cä các døc v« cõi S¡c (fine - material realm) và Vô s¡c (immaterial realm) ; ði«u này cho th¤y rõ t¥m bao quát cüa døc v÷ng. ÐÑc Ph§t dÕy trong kinh Trung Bµ r¢ng : "... B¤t cÑ sñ ham mu¯n, døc lÕc, ßa thích, n¡m giæ nào ð¯i v¾i nåm thü u¦n (9) ð«u là sñ sinh kh·i cüa kh² ðau. B¤t cÑ sñ chª ngñ tham ái, ch¤p thü, sñ t× bö tham ái và ch¤p thü nào ð¯i v¾i nåm thü u¦n ð«u là sñ ðoÕn di®t kh² ðau" (10).?

(1) The Bosat, Vol.XXIV, No.12 Whole No.128, 1961 (Vesak full moon, 25th Annivesary - trích dçn cüa Ven.Shanti Bhadra)

(2) Ibid, ..., tr.54

(3) 100 Great Thinkers, Dr.Jay E.Green, Washington Square Press Inc. New York, 1967, tr.358

(4) The Oxford Companion to Philosophy, edited by Ted Honderich, Oxford University Press, New York, 1995, tr.802

(5) 100 Great Thinkers.... tr.361

(6) Xem "V¤n ð« c½ bän cüa triªt h÷c Ph§t giáo", cùng tác giä (s¡p xu¤t bän)

(7) Jay E.Green và cµng sñ, op.cit, tr.361

(8) ..., op.cit, tr.361

(9) Sñ ch¤p thü (attachment) vào 5 u¦n : S¡c, Th÷, Tß·ng, Hành và ThÑc (chú thích cüa tác giä)

(10) Middle Length Sayings, V.I, Pàli Text Society, London, 1987, tr.236-237.

[Møc Løc][Tñ Thu§t][Suy Tß·ng][V¤n NÕn][Gandhi][Nietzsche][Schopenhauer][ Sartre]