Tß tß·ng Ph§t giáo và Hi®n sinh thuyªt 
cüa Jean Paul Sartre

Jean Paul Sartre (1905-1980), mµt nhà vån và triªt h÷c ng߶i Pháp, ông là mµt trong nhæng nhà triªt h÷c nhân bän chü trß½ng Hi®n sinh thuyªt (Existentialism), mµt tr߶ng phái triªt h÷c hi®n ðÕi. Theo nh§n ð¸nh cüa tiªn sî Jay E.Green, tác giä quy¬n "100 nhà tß tß·ng vî ðÕi" (100 Great Thinkers) (1) thì Jean Paul Sartre cùng mµt truy«n th¯ng vån h÷c và triªt h÷c nhß Voltaire, ng߶i ðã v§n døng tß tß·ng triªt h÷c trong nhæng sáng tác vån chß½ng và r¤t thành công. Ngoài nhæng sáng tác vån h÷c, tác ph¦m triªt h÷c ð¥u tiên cüa ông xu¤t hi®n vào nåm 1943 dß¾i nhan ð« : "L'Être et le Néant" (Hi®n hæu và không hi®n hæu). Nhßng cho ðªn khi kªt thúc chiªn tranh, mµt tác ph¦m triªt h÷c n²i tiªng nh¤t cüa ông ðßþc ra ð¶i vào nåm 1946 dß¾i nhan ð« "Existentialism is a Humanism" (Chü nghîa Hi®n sinh là mµt chü thuyªt nhân ðÕo), và th߶ng ðßþc g÷i t¡t là "Hi®n sinh thuyªt", nh¢m giäi minh sñ hi¬u l¥m cüa các nhà phê bình ðß½ng th¶i, cho r¢ng triªt h÷c cüa ông là sñ yªu m«m, kh² ðau, tuy®t v÷ng và hß vô. Trong tác ph¦m này, ông ðã bi®n minh quan ði¬m cüa mình v« "hi®n sinh" mµt cách rõ ràng và khÆng ð¸nh r¢ng, "th§m chí nªu Thßþng ðª có m£t thì cûng không th¬ làm khác ði ðßþc" (even if God existed, that would make no difference" (2).

Hi®n nay có nhæng nh§n ð¸nh, ðánh giá r¤t khác nhau v« Sartre ; trong bài viªt này, tuy nhiên, chúng tôi chï ð« c§p ðªn và gi¾i thi®u v« mµt s¯ quan ni®m cüa ông v« con ng߶i và xã hµi, mà có th¬ nói r¢ng nó r¤t g¥n gûi v¾i tß tß·ng Ph§t giáo, c¯ nhiên, g¥n gûi thì không phäi là tß½ng ßng.

1- Hi®n hæu (existence)

Hi®n hæu, theo quan ni®m cüa Sartre, trß¾c hªt, ðó là mµt khái ni®m bao g±m hai ð£c tính : hi®n và hæu, hay sinh và t±n. Có th¬ l§p thành công thÑc nhß sau :

Hi®n (tiªn trình nång ðµng) + Hæu (mµt sñ th¬) = Hi®n Hæu (process of becoming).

Do ðó, khi nói ðªn hi®n hæu, không chï nói ðªn mµt sñ th¬, mà còn nói ðªn tính ch¤t sinh ðµng "ðang là" cüa sñ th¬ ðó và ðßþc g÷i chung là "Hi®n sinh". Ðây là hÕt nhân trong triªt h÷c "Hi®n sinh" (Existentialism) cüa Sartre. Và cûng t× khái ni®m "Hi®n sinh" này, Sartre phát tri¬n h÷c thuyªt cüa mình qua sñ hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i sñ v§t, hi®n tßþng. — ðó, môÜi hi®n hæu t× cö cây, hoa lá, sông su¯i, núi r×ng cho ðªn các loài ðµng v§t t× bò sát ðªn con ng߶i v.v..., t¤t cä ð«u ðßþc nhìn dß¾i lång kính "Hi®n sinh" - nghîa là hi®n hæu luôn luôn s¯ng ðµng và không ng×ng trôi chäy. Có l¨, vì lý do này mà Jay E.Green nh§n ð¸nh r¢ng : "Sartre ðßþc änh hß·ng b·i h¥u hªt tiªn trình lý lu§n bi®n chÑng cüa Hégel, thuyªt hi®n sinh bu²i ð¥u cüa Nietzsche, cûng nhß ý thÑc xã hµi và cách phân tích l¸ch sØ cüa Marx (Sartre has been influenced mostly by Hégel's dialectical process of reasoning, Nietzsche's early existentialism, and the social consciousness and analysis of history of Marx) (3).

T× ðây, m¯i quan h® sâu s¡c giæa thª gi¾i v§t lý và ý thÑc con ng߶i ðßþc thành l§p trên c½ s· tß½ng quan b¤t khä phân ly. Sartre nh¤n mÕnh r¢ng, môÜi hi®n hæu khi nó ðßþc nh§n di®n thì nó phäi hµi ðü hai ði«u ki®n : tâm lý và v§t lý. Và sñ có m£t m¯i tß½ng quan cüa tâm lý và v§t lý chính là sñ có m£t cüa mµt hi®n hæu (being). — ðây, trong thª gi¾i tâm lý cüa con ng߶i, m¯i tß½ng quan hai m£t này không th¬ phân tích riêng lë ðßþc. Do ðó, khi mµt sñ th¬ xu¤t hi®n v¾i mµt tên g÷i và các thuµc tính cüa tên g÷i ðó, hay nói khác h½n là bän s¡c cá bi®t, ð£c thù cüa mµt sñ th¬, hay còn g÷i là "ngã th¬" (self), thì cái ngã th¬ ðó s¨ xu¤t hi®n khi và chï khi nh§n ra sñ hình thành t× m¯i liên h®, tß½ng quan giæa nó và nhæng sñ th¬ khác nó (The establishment of the self comes only with the realization and establishment of relation with others). T× ðó, Sartre cho r¢ng ý thÑc cüa con ng߶i v« mµt sñ th¬ (sñ v§t), thì m¯i tß½ng quan giæa ý thÑc và sñ th¬ ðó ðßþc g÷i là "Hi®n-hæu-cho-nó" (être-pour-soi). Còn bän thân sñ th¬ làm ð¯i tßþng cho ý thÑc ðßþc g÷i là "Hi®n-hæu-chính-nó" (être-en-soi). Sartre - qua ghi nh§n cüa J.E.Green - cho r¢ng : "Ngay khi con ng߶i nghî v« mµt ð¯i tßþng [nào ðó], ng߶i ¤y ðã biªn ð¯i tßþng ðó thành mµt ph¥n theo/trong ý thÑc cüa anh ta. [B¤y gi¶] cái hi®n hæu chính nó (en-soi) tr· thành hi®n hæu cho nó (pour-soi). R±i sau ðó, anh ta phäi kiên trì kªt hþp kinh nghi®m cüa mình v¾i ý thÑc v« nhæng kinh nghi®m ðó tr· thành mµt t²ng th¬ th¯ng nh¤t" (As soon as he reflects on the objective world, he makes it part of his consciousness : the en-soi becomes pour-soi. Man must then constantly attempt to combine his experiences and his consciousness of these experiences into a unified whole). Và tß tß·ng này là n«n täng phân tích tâm lý h÷c hi®n sinh cüa Sartre.

2- Hi®n hæu (existence) và ngã th¬ (essence)

T× c½ s· trên, Sartre ði vào phân tích m¯i liên h® giæa hi®n hæu (existence hay process of existence) và ngã th¬ (essence). Trß¾c hªt, ngã th¬ có nghîa là mµt ngã tính (self) hay tñ tính ð£c thù cüa mµt hi®n hæu (essence), cái mà th߶ng ðßþc quan ni®m là bän s¡c v¯n có (tñ hæu) và luôn luôn th߶ng tÕi. Tï dø nhß cái "tôi" cüa con ng߶i, m£c dù không th¬ xác ð¸nh ðßþc nó là gì, song cái "tôi" ¤y bao gi¶ cûng t±n tÕi cùng v¾i mµt danh tánh mà nó bi¬u th¸, nhß ông A, bà B ; hay nói v« v§t ch¤t nhß cái bàn, cái ghª, cái nhà v.v... và thông th߶ng, con ng߶i cho r¢ng cái "tôi" hay cái "ngã tính" ðó thì ðµc l§p và vînh h¢ng. Do ðó, m÷i kh² ðau, tranh giành, bÑc bách... luôn luôn có m£t trong tâm cüa con ng߶i ngay khi h÷ xác ð¸nh cái ngã tính cüa mình, nhß tôi là, tôi thích, tôi yêu v.v...

Trong khi quan ði¬m cüa Sartre, ngay t× ð¥u ðã xác ð¸nh r¢ng "hi®n hæu là hi®n sinh", nghîa là nó luôn luôn trôi chäy nång ðµng và tß½ng tøc mà không h« d×ng nghï. Do ðó, sñ th§t thì không th¬ có cái ngã (essence) vînh h¢ng, t¤t nhiên ngã tính ðó ðßþc nhìn nh§n trong tß½ng quan giæa v§t ch¤t và ý thÑc. Cái ngã tính hay thñc th¬ ¤y bao gi¶ cûng tùy thuµc vào sñ trôi chäy tß½ng tøc cüa hi®n hæu, và môÜi hi®n hæu thì lÕi có m£t trong tß½ng quan v¾i nhæng hi®n hæu khác nó. Nhß thª, cái mà g÷i là tñ tính thu¥n túy (pure essence) thñc ch¤t chï là tß½ng ð¯i và không b«n væng hay không th§t có. V¤n ð« này, theo quan ði¬m cüa Sartre, qua ghi nh§n cüa J.E.Green, ðßþc trình bày nhß sau : "Cái ð£c tính c½ bän chung cüa triªt h÷c hi®n sinh n¢m · chôÜ nó khÆng ð¸nh r¢ng "hi®n hæu có trß¾c ngã tính" (existence precedes essence). (The basic characteristic of all existential philosophy lies in the assertion that "existence precedes essence") (4). Nghîa là cái ngã tính là do ý thÑc con ng߶i áp ð£t lên hi®n hæu, sau khi hi®n hæu ðßþc phän ánh b·i ý thÑc. Nhß khi ta nhìn chiªc xe chÆng hÕn, do ý thÑc cá bi®t cüa môÜi con ng߶i mà chiªc xe ðó ðßþc cho là x¤u hay ð©p, t¯t hay không t¯t, thu§n lþi hay không thu§n lþi v.v... Và t¤t nhiên, có bao nhiêu ng߶i thì có b¤y nhiêu ðánh giá khác nhau v« chiªc xe. Do ðó, mµt chiªc xe ðßþc cho là ð©p hay x¤u... không phäi bän ch¤t cüa nó ð©p hay x¤u... mà do ý thÑc cüa môÜi con ng߶i quyªt ð¸nh nên bän ch¤t cho nó. Ðây là ý nghîa cüa khái ni®m "être-pour-soi" (hi®n hæäu cho nó). — ðây, rõ ràng hi®n hæu cho nó thì hoàn toàn khác v¾i "être-en-soi" (hi®n hæu chính nó). Có th¬ nói r¢ng, khái ni®m này tß½ng tñ v¾i khái ni®m "v§t tñ nó" (ding-un-sich) trong triªt h÷c Kant.

Cûng t× quan ði¬m này, Sartre cho r¢ng con ng߶i và sñ hi®n di®n cüa nó chÆng khác nào mµt tiªn trình nång ðµng b·i ý thÑc và tÕo tác cüa chính nó. Còn cái mà g÷i là ngã tính, tÑc cái "tôi", chï là thành ph¥n phø, ði theo sau m÷i tác nång cüa con ng߶i, và tùy theo môÜi tác nång ðó mà ð¸nh tính cho mµt ngã th¬ (essence).

J.E.Green tiªp : "Không h« có mµt ngã th¬ tuy®t ð¯i nào nhß nhæng hình thÑc khái ni®m cüa Plato (5) ; mà · ðó, con ng߶i và t¤t cä hi®n hæu khác là mµt bi¬u hi®n (sinh t±n) tÕm th¶i, nhßng chính con ng߶i là (sinh t±n) và b¢ng cái bän ch¤t cüa sñ sinh t±n ðó s¨ quyªt ð¸nh nên con ng߶i là gì (ngã th¬)" (There are no Platonic forms (pure essence) of which man and all else is a temporal manifestation (existence), but man is (existence), and by the nature of his existence determines what he is (essence) (6). Nhß thª, ngã tính cüa con ng߶i, theo Sartre, chính là dòng v§n hành tß½ng tøc cüa thân th¬ và tâm thÑc con ng߶i, mà không phäi là và không h« có mµt ngã th¬ tuy®t ð¯i ðµc l§p. Quan ði¬m này quä thñc r¤t g¥n gûi v¾i khái ni®m Vô ngã (Anatta) cüa Ph§t giáo. (Tuy nhiên, g¥n gûi nhß thª nào s¨ ðßþc bàn ðªn · ph¥n kªt).

3- Con ng߶i - luân lý - ðÕo ðÑc và xã hµi

"Con ng߶i là mµt t²ng th¬ cüa t¤t cä hành ðµng cüa chính nó" (L'homme est la somme de ses actes). V¾i quan ni®m v« hi®n hæu và ngã tính nhß thª, Sartre xây dñng lên mµt khái ni®m tñ do theo quan ði¬m "hi®n sinh" cüa mình. Ông cho r¢ng con ng߶i hoàn toàn tñ do trong vi®c lña ch÷n cho mình mµt s¯ m®nh, mµt thân ph§n. Vì bän ch¤t tÕo tác trong sñ sinh t±n cüa con ng߶i s¨ quyªt ð¸nh con ng߶i là gì, kh² ðau hay hÕnh phúc. — ðây, không có sñ chi ph¯i nào ngoài con ng߶i chính nó. Và trên c½ s· này, Sartre c¡t nghîa v« luân lý ðÕo ðÑc hay trách nhi®m "nhân quä" cüa môÜi tñ th¬ cá nhân : "Con ng߶i luôn luôn tñ do thay ð²i m÷i tÕo tác (nghi®p) cüa mình, và không b¸ buµc ch£t b·i mµt cái khung ngã tính (essentialistic framework), nhßng có th¬ quyªt ð¸nh bän ch¤t cüa con ng߶i b·i các hành ðµng (tÕo tác) cüa chính nó. Cûng nhß tình yêu không h« có sñ tách bi®t v¾i hành ðµng yêu ðß½ng, không có mµt ti«m lñc yêu thß½ng nào khác h½n là chính nó ðßþc bi¬u th¸ trong yêu thß½ng" (Man is free at all times to change the nature of his acts ; he is not bound by a rigid "essentialistic framework", but determines his own essence by his own actions. Similarly, "there is no love apart from the deeds of love ; no potentiality of love other than that which is manifested in loving" (7).

Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i v¤n ð« thi®n ác, nhân quä, Sartre cho r¢ng môÜi ng߶i phäi ch¸u trách nhi®m hoàn toàn v« các tß duy và hành ðµng cüa chính mình ; nghîa là trß¾c hªt, con ng߶i phäi ð¯i di®n v¾i chính nó trß¾c khi nhìn sang kë khác và xã hµi. Mµt con ng߶i, nªu b¸ lÕc m¤t trong xã hµi, mà quên ði sñ hi®n di®n và trách nhi®m cüa tñ thân, thì s¨ không th¬ xác ð¸nh ðßþc giá tr¸ cüa luân lý ðÕo ðÑc, vì môÜi con ng߶i là hi®n thân cüa xã hµi sau khi con ng߶i ¤y ðã hoàn t¤t trách nhi®m và công vø cüa chính nó. Nhß thª, theo Sartre, con ng߶i tñ thân cûng chính là con ng߶i xã hµi. Và ngßþc lÕi, nªu ðánh m¤t con ng߶i tñ thân cûng có nghîa là ðánh m¤t con ng߶i xã hµi. Sartre cho r¢ng : "Nªu con ng߶i ðßþc tñ do tr· thành nhæng gì mà chính mình làm ra, thì con ng߶i nh¤t thiªt phäi ch¸u trách nhi®m v« các hành ðµng cüa mình. Thi®n hay ác, chính con ng߶i phäi trä l¶i cho nhæng h§u quä trong hàânh ðµng cüa mình ð¯i v¾i chính mình và nhæng kë khác" (If man is free to be what he makes of himself, he is necessarily responsible for his actions. Good or bad, he himself must answer for the consequences of his actions to others and to himself) (8). бng th¶i, mµt con ng߶i hi®n hæu giæa lòng xã hµi, t¤t nhiên, m÷i hoÕt ðµng cüa anh ta không chï có änh hß·ng ðªn riêng mình mà còn có änh hß·ng ðªn t¤t cä m÷i ng߶i. Vì thª, trách nhi®m cüa anh ta cûng phäi ðßþc dàn träi cho chính anh ta và cho toàn xã hµi.

J.E.Green tiªp : "Nhß thª, con ng߶i không nhæng ch¸u trách nhi®m cho chính mình, mà còn phäi có trách nhi®m ð¯i v¾i m÷i ng߶i" (Thus man is not only responsible for himself, but he is responsible for all man) (9).

4- Thßþng ðª và con tÕo

T× nhæng triªt lu§n trên, møc tiêu hß¾ng ðªn cüa Sartre là phü nh§n vai trò th¯ng lînh cüa Thßþng ðª trong dòng sinh tØ b¤t t§n này. Ông cho r¢ng : "Không có mµt nång lñc nào bên ngoài hay cao h½n ð¬ con ng߶i có th¬ nß½ng tña vào hay van xin cho, không ai cÑu rôÜi, làm cho con ng߶i tr· thành mµt cái gì khác nó. Trách nhi®m n¢m vuông v¡n ngay trên ðôi vai cüa môÜi con ng߶i" (There is no outside or higher power to whom he can go for refuge or excuse, no one to redeem him for being other than he has been. Responsibility lies squarely upon man's own shoulders) (10).

Và t× ðó, ông quy chiªu : "Kh² ðau (anguish) chính là cái tr÷ng trách mà con ng߶i không th¬ chÕy tr¯n. — ðây, rõ ràng quan ni®m cüa Sartre r¤t nhân bän, ðánh thÑc con ng߶i tr· v« v¾i m÷i trách nhi®m cüa tñ thân, r±i qua ðó ði vào lòng xã hµi. Con ng߶i và xã hµi, theo Sartre, là hai th¬ cách cüa mµt hi®n hæu (the two modes of being). Và con ng߶i bao gi¶ cûng ðóng vai trò trung tâm. T¤t nhiên, sñ tin c§y (recourse) vào mµt thª lñc nào ðó có th¬ phò hµ cho con ng߶i là ði«u mµng tß·ng. Cho ðªn cái tính khí uyên nguyên (essence) cüa môÜi con ng߶i cûng là do chính nó, mà không phäi là do Thßþng ðª sinh ra. Ông kªt lu§n : "Không có ði¬m tña nào khác, chï có con ng߶i quyªt ð¸nh nên bän ch¤t cüa nó. Ngay cä khi Thßþng ðª có m£t cûng không th¬ làm khác ði ðßþc" (Man is alone, without recourse, in determining his own nature. Even if God existed, that would make no difference) (11).

5- Thay l¶i kªt

Qua ph¥n trình bày trên, ta th¤y r¢ng tß tß·ng cüa Sartre r¤t nhân bän và r¤t g¥n gûi v¾i tß tß·ng Ph§t giáo. Tuy nhiên, sñ g¥n gûi ðó chï di­n ra · mµt m£t cüa nhæng khái ni®m "vô th߶ng" (anicca), "vô ngã" (anatta) và "nghi®p báo" (karma). Nghîa là nó chï gi¯ng nhau v« m£t hi®n tßþng (vô th߶ng-sinh di®t, vô ngã-không th§t, và nghi®p báo-nhân quä), chÑ không gi¯ng nhau v« bän ch¤t (Thñc tính nhß tính -Tathata) cüa hi®n hæu. Ðây là ði¬m gi¾i hÕn thÑ nh¤t. (V« Thñc tính nhß tính s¨ ðßþc bàn trong d¸p khác).

M£t khác, triªt lu§n cüa Sartre chú tr÷ng ðªn phân tích và ki¬m thäo tâm lý và hi®n tßþng gi¾i nhi«u h½n là ð£t thÆng v¤n ð« v« kh² ðau và bän ch¤t kh² ðau cüa con ng߶i. Vì l¨, theo l¶i ÐÑc Ph§t dÕy, cån ð¬ cüa kh² ðau th¯ng thiªt nh¤t trong ð¶i s¯ng con ng߶i là døc v÷ng và ch¤p thü (tanhà, ùpadàna) cüa chính con ng߶i, mà không phäi là có hay không có mµt cái ngã th¬ vînh h¢ng, hay sñ luân chuy¬n v§n hành cüa tâm lý và hi®n tßþng gi¾i (the world of phenomena). Ðây là ði¬m gi¾i hÕn thÑ hai.

Và næa, trong khi giäi minh v« triªt lý cüa mình v« con ng߶i và xã hµi, cûng nhß các v¤n ð« thi®n ác, nhân quä, luân lý, ðÕo ðÑc..., Sartre chßa ð« bÕt ðßþc con ð߶ng thñc ti­n ð¬ thoát ly kh² ðau, và xa h½n là thoát ly sinh, lão, b®nh, tØ. Ðây là ði¬m gi¾i hÕn thÑ ba.

Trên ðây tóm lßþc v« nhæng gi¾i hÕn cüa Sartre trong Hi®n sinh thuyªt cüa ông v« hi®n hæu cüa con ng߶i. T¤t nhiên, nhæng gi¾i hÕn này ðßþc ð£t ra trong sñ phân tích, so sánh b·i nhæng ði¬m tß½ng ð±ng, d¸ bi®t giæa tß tß·ng cüa Sartre và tß tß·ng Ph§t giáo, chÑ không phäi là sñ ðòi höi · Sartre. B·i l¨, thiên chÑc cüa Ph§t và cüa Sartre thì hoàn toàn khác nhau. Уt v¤n ð« nhß thª là ð¬ tránh sñ nh¥m lçn giæa tß tß·ng cüa Hi®n sinh thuyªt và giáo lý cüa Ph§t giáo. Tuy nhiên, phäi th×a nh§n r¢ng, Jean Paul Sartre là mµt trong nhæng triªt gia Tây phß½ng có nhi«u tß tß·ng g¥n gûi nh¤t v¾i tß tß·ng Ph§t h÷c.?

(1) 100 Great Thinkers, Dr.Jay E.Green, Washington Square Press, 1967

(2) Ibid, pp.588-589

(3) Ibid, pp.584-585

(4) Ibid, p.585

(5) Plato chia "ý ni®m tuy®t ð¯i" thành hai ph¥n : ph¥n änh tßþng cüa ý ni®m thì thuµc v« th¶i gian và không gian, còn tinh hoa cüa ý ni®m thì vßþt ngoài biên ðµ cüa th¶i gian và không gian

(6) Ibid, p.585

(7) Ibid, p.586

(8) Ibid, p.586

(9) Ibid, p.586

(10) Ibid, p .586

(11) Ibid, pp.584-587.
 
 

[Møc Løc][Tñ Thu§t][Suy Tß·ng][V¤n NÕn][Gandhi][Nietzsche][Schopenhauer][ Sartre]