Tàng ThÑc (Alaya Vijanana) 

Thích Tâm Thi®n

Mµt trong các v¤n nÕn l¾n nh¤t và nan giäi nh¤t cüa các h÷c giä khi ðß½ng ð¥u v¾i giáo thuyªt Vô ngã (Anatta) cüa Ph§t giáo ðó là : Nªu thñc sñ không có mµt ngã th¬ tuy®t ð¯i b¤t di®t, thì l¤y gì làm tâm ð¬ n¯i kªt nhæng kiªp s¯ng cüa con ng߶i. Cûng nhß v¤n nÕn cüa Kimura Taiken (tác giä bµ ÐÕi Th×a và Ti¬u Th×a Ph§t giáo tß tß·ng lu§n), ông cho r¢ng phäi có cái tâm làm ngu°n g¯c c½ bän thì Duyên sinh m¾i ðÑng væng. Ho£c mµt s¯ nghi v¤n cüa các ðÕo sî Moliya Phagguna, Kassapa, Timbakura trong kinh Tß½ng ¿ng nhß : Nªu Vô ngã, tÑc không có thñc hæu thì ai cäm xúc ? Ai cäm th÷ ? Ai ch¤p thü ? Hay kh± ðau t× ðâu sinh ra ? Do mình hay kë khác làm ra ? ... (1) Ðây là nhæng v¤n nÕn c¥n ðßþc khäo sát rõ h½n khi nghiên cÑu v« triªt h÷c Ph§t giáo. Và ð¬ giäi quyªt bän ch¤t cüa nhæng v¤n nÕn trên, bài viªt này, vi®n ðªn thª gi¾i quan Duy thÑc (Vogacara) qua các lu§n giäi cüa Asanga (Vô trß¾c) và Vasubandhu (Thª thân) v« Tàng thÑc, hy v÷ng góp ph¥n soi sáng nhæng nghi ho£c v« tß tß·ng Duyên sinh - Vô ngã (paticcasamuppàola - Anatta) và Tính Không (Sunyata).

Trß¾c hªt, Tàng thÑc (Alayavijnana) là mµt trong nhæng khái ni®m c½ bän nh¤t cüa triªt h÷c Duy thÑc (Yogacara), nó hàm chÑa cä nµi dung cüa Thñc tÕi lu§n (Ontology) và Giäi thoát lu§n (seteriology). Triªt h÷c Duy thÑc, do ðó, không phäi là h® th¯ng tß tß·ng lu§n khép kín cüa mµt tông phái, mà là nhæng n² lñc giäi minh các v¤n ð« cån bän trong toàn bµ h® tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo theo con ð߶ng logic h÷c và tâm lý h÷c.

Có ði«u c¥n ghi nh§n r¢ng, nªu Tính Không ðßþc xem là n«n täng cüa triªt h÷c Trung Quán (Madhyamaka), thì Tàng thÑc là tâm ði¬m cüa triªt h÷c Duy thÑc. Giæa Trung Quán và Duy thÑc b± sung cho nhau trên cùng mµt møc tiêu : giäi minh Duyên sinh tính và Vô ngã tính cüa hi®n hæu. Vì l¨, trên bình di®n ngôn ngæ, khái ni®m y tha kh·i (paratantra - svabhava), tÑc tñ tính tùy thuµc ð°ng nghîa v¾i khái ni®m vô tñ tính (nibsvabhavatas), hay Không tính (Sunyata) cûng là Duyên sinh tính (paticcasamuppàda) hay Vô ngã tính (Anatta). Nhß thª, suy cho cùng thì cä Trung Quán và Duy thÑc ð«u nh¢m ðªn sñ minh giäi Không tính mà thôi. Tuy nhiên, s¨ r¤t sai l¥m nªu ðem Tàng thÑc ð¬ thay thª cho Không tính; vì, nhß ðã ð« c§p, giæa Duy thÑc và Trung Quán ð«u có phß½ng pháp lu§n riêng bi®t, do ðó lu§n cÑ và lu§n chÑng cüa chúng không th¬ thay thª cho nhau, ít ra là trên m£t ngôn ngæ và khái ni®m.

A) Ti«n ð« triªt h÷c cüa thª gi¾i quan Duy thÑc

Trß¾c khi ði vào khäo sát Tàng thÑc, chúng ta c¥n ghi nh§n mµt s¯ ti«n ð« c½ bän cüa nó trên c½ s· cüa thñc tÕi lu§n và giäi thoát lu§n.

1- Th¬ cách nh§n thÑc thñc tÕi:

Toàn bµ h® th¯ng tß tß·ng Ph§t giáo nói chung và triªt h÷c Duy thÑc nói riêng ð«u ðßþc t§p chú vào th¬ cách nh§n thÑc thñc tÕi; dây là m¤u ch¯t sinh tØ cüa các nÕn v¤n triªt h÷c. Vì r¢ng sñ phân bi®t khác nhau giæa Ph§t gi¾i (tÑc con ng߶i ðã giác ngµ) và chúng sinh gi¾i (nhæng sinh linh ðang l£n høp trong vô minh), hay giæa ð¤ng thánh trí và kë phàm phu ðßþc qui chiªu vào và phân ð¸nh b·i hai th¬ cách nh§n thÑc thñc tÕi. Tï dø r¢ng, trên cùng mµt sñ th¬, nhßng v¾i tu® giác siêu vi®t cüa Ph§t thì sñ th¬ ¤y là Tathàta, nghîa là nó hi®n hæu nhß là chính nó (to their appearances as they really are). Ngßþc lÕi, dß¾i tri kiªn phân bi®t cüa con ng߶i, sñ th¬ s¨ ðßþc nhìn nh§n ho£c là A, ho£c B, nghîa là nó (ð¯i tßþng) xu¤t hi®n tùy theo mÑc ðµ phân bi®t cüa chü th¬ nh§n thÑc. — ðây, ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc (sñ hæu) b¸ ý ni®m phân bi®t cüa chü th¬ nh§n thÑc quyªt ð¸nh, do ðó nó không xu¤t hi®n nhß là chính nó.

2- C½ s· nh§n thÑc thñc tÕi

Nªu nhß th¬ cách nh§n thÑc thñc tÕi là cái nhìn cüa tâm (citta) thì c½ s· nh§n thÑc thñc tÕi chính là TÂM. Tâm Ph§t ðßþc hi¬u là Vô phân bi®t trí (nivikalpajnana), t× bän ch¤t nó ðã thoát ly m÷i ð¸nh kiªn cüa Tñ ngã (Nonegocentric), vßþt lên trên m÷i ð¯i ngçu sai bi®t cüa thª gi¾i nh¸ nguyên (dualism). Tâm Ph§t hay Ph§t tính, nhß thª, chính là thñc tÕi chân thñc (absolute reality) và ðßþc ð¸nh nghîa là thanh t¸nh và nhß nhß (Citaprakrtiprabhasvara).

Ngßþc lÕi, c½ s· nh§n thÑc (tâm) cüa con ng߶i (hay chúng sinh chßa giác ngµ) v¯n ðßþc sinh kh·i t× tß duy hæu ngã (egocentric). Do ðó, nh§n thÑc ¤y bao gi¶ cûng xu¤t hi®n nhß mµt m®nh ð« trong kªt c¤u vån pháp, tÑc có sñ phân bi®t chü th¬ và thuµc tính cüa nó hay chü th¬ nh§n thÑc (pudgala) và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc (dharma). Яi v¾i tß duy hæu ngã nªu thiªu v¡ng mµt trong hai (ho£c chü th¬, ho£c ð¯i tßþng), thì sñ nh§n thÑc s¨ không xäy ra. Nhân (pudgala) và pháp (dharma) · ðây là sän ph¦m cüa tß duy nh¸ nguyên; vì thª, cho ðªn bao gi¶ c½ s· nh§n thÑc còn ðßþc thiªt l§p b·i ta, ng߶i phân bi®t, tÑc là giæa chü th¬ và khách th¬ ðßþc xem nhß là nhæng thÑc th¬ (entities) ðµc l§p, thì khi ¤y nó vçn n¢m trong mµng tß·ng, và không th¬ th¬ nh§p thñc tÕi nhß thñc (dharmatacitta). C½ s· nh§n thÑc này ðßþc xem là thuµc v« duy thñc lu§n phát t¯ (naive realism).

3- Bän ch¤t cüa c½ s· nh§n thÑc thñc tÕi

T× hai ti«n ð« trên, ta th¤y rõ r¢ng c½ s· nh§n thÑc thñc tÕi (cä chân ðª và tøc ðª) cüa Ph§t và chúng sinh ð«u là Tâm. Nhßng tâm Ph§t là tâm thanh t¸nh tuy®t ð¯i, trong khi tâm chúng sinh là tâm ô nhi­m, b¤t t¸nh. — ðây, c¥n lßu ý r¢ng, v« bän ch¤t (tñ tính) tâm Ph§t và chúng sinh là ð°ng th¬ (Ph§t tính), nghîa là không hai, không khác. Nó chï khác bi®t · ch² là trÕng thái cüa nó thanh t¸nh hay b¤t t¸nh mà thôi. Do ðó, v« phß½ng di®n giäi thoát lu§n (seteriology), tu t§p là tiªn trình thanh l÷c và làm cho tâm tr· v« v¾i trÕng thái uyên nguyên, ban ð¥u cüa nó.

Nhß thª, møc ðích cüa triªt h÷c Duy thÑc là soi sáng và giäi minh (deconstruct) cái c½ c¤u giä l§p cüa tß duy nh¸ nguyên - v¯n là cån ð¬ cüa sinh tØ kh± ðau, ð¬ ðßa con ng߶i tr· v« v¾i thñc tÕi, chân thñc - mµt thñc tÕi t¯i h§u không bän ngã.

B) Phân Tích Tàng ThÑc 

Trß¾c hªt Tàng thÑc (Alaya vijnana) ðßþc ð¸nh nghîa là kho tàng chÑa ðñng t¤t cä nhæng chüng tØ (sarvabijaka - hÕt gi¯ng ý ni®m) hay nguyên nhân phát sinh (janakahetu - hetu : nhân tØ) cüa thñc tÕi giä l§p.

Tàng thÑc có ba chÑc nång chính, ðó là : a/ nång lñc chÑa ðñng và duy trì các hÕt gi¯ng (thuµc ý ni®m v« hi®n hæu); b/ là n½i ðßþc dùng ð¬ chÑa ðñng các hÕt gi¯ng; c/ thÑc này, do ðó, b¸ ý thÑc (màna) ch¤p làm ngôi th¬ và luyªn ái.

Nhß v§y, Tàng thÑc là n«n täng linh hoÕt có khä nång dung chÑa các hÕt gi¯ng (dù thi®n hay ác) ý ni®m, nh§n thÑc, ¤n tßþng (vasana)... ðßþc phát sinh trong thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng, ð°ng th¶i, làm cho các hÕt gi¯ng ðó tr· nên sinh ðµng, hi®n hành.

T× nµi dung trên, ta c¥n lßu ý hai ði«u v« Tàng thÑc : thÑ nh¤t, là Tàng thÑc có tác nång chÑa ðñng, duy trì các hÕt gi¯ng (ý ni®m) và là n½i ðßþc dùng ð¬ lßu træ nhæng hÕt gi¯ng ðó. ThÑ hai, là nó ¤p ü các hÕt gi¯ng ¤y và làm cho chúng chín mu°i (vipaka - thành thøc) ð¬ chúng tr· nên sinh ðµng, hi®n hành. TÕi ðây, ta c¥n xác ð¸nh chính tác nång chÑa ðñng và duy trì cüa Tàng thÑc ðã cho th¤y r¢ng nó là mµt tiªn trình chÑ không phäi là mµt thñc th¬ (entity). Và trên tiªn trình ðó, nó b¸ ý thÑc (manas) l¥m ch¤p, cho r¢ng nó là mµt bän ngã (ego) thñc hæu, và cûng t× ðó giä l§p nên chü th¬ (ngã) và ð¯i tßþng (pháp). Cho ðªn khi nào hành giä ðÕt ðªn mµt mÑc ðµ nh¤t ð¸nh nào ðó trong thi«n ð¸nh, thì kho tàng lßu træ ¤y s¨ tan vÞ, nó không còn hi®n hæu næa. (Ði«u này s¨ bàn ðªn · ph¥n sau).

Trên ðây là ph¥n xác ð¸nh v« Thuyên thích lu§n (Hermeneutical) v« khái ni®m Tàng thÑc trong h® th¯ng triªt h÷c Duy thÑc (yogacara). Gi¶ ðây chúng ta ði vào ph¥n nµi dung cüa Tàng thÑc theo tß tß·ng cüa Asanga trong ÐÕi th×a Bách pháp minh môn lu§n (Mahàyàna - satadharma - vidyàdvara - sàstea).

Nhß ðã trình bày, m¤u ch¯t cüa sñ khác bi®t giæa quan ði¬m Ph§t giáo và các quan ði¬m khác là · ch², Ph§t giáo nhìn con ng߶i và thª gi¾i sñ v§t, hi®n tßþng qua lång kính Duyên sinh, do ðó chúng không h« s· hæu b¤t kÏ mµt tñ tính nào, bän ch¤t cüa chúng là vô tñ tính. Trong khi ðó, các quan ði¬m khác cho r¢ng t× con ng߶i ðªn thª gi¾i sñ v§t, hi®n tßþng, m²i m²i hi®n hæu ð«u mang mµt ngã tính thñc hæu trong chính nó, ðây là quan ði¬m cüa Duy thñc lu§n phác t¯.

Trên phß½ng di®n này (Duy thñc lu§n phác t¯), Tàng thÑc ðßþc xem nhß là trung tâm duy trì cái c½ c¤u giä l§p cüa hi®n hæu, bao g°m cä chü th¬ lçn khách th¬, và bän ch¤t cüa thª gi¾i v¾i muôn ngàn d¸ bi®t sai thù. Ði«u này có nghîa là sñ nh§n thÑc thñc tÕi b¢ng mµt c½ c¤u và tác nång cüa mµt Tàng thÑc nhß thª, thì thñc tÕi ðó chï là mµt thñc tÕi äo.

M£t khác, nªu nhß có mµt thñc tÕi ðßþc kiªn l§p t× tâm thÑc mông muµi và cu°ng si (chßa giác ngµ), thì trong khuôn kh± cüa thñc tÕi lu§n (ontological) nó chính là thñc tÕi công ß¾c. Vì v§y, nó vçn là mµt thñc tÕi äo, vì thñc tÕi ðó ðßþc duyên kh·i t× tiªn trình chuy¬n biªn cüa Tàng thÑc. Và nhß thª, mµt hi®n hæu dù là v§t ch¤t hay tinh th¥n mà nó ðßþc sinh ra t× duyên kh·i thì chính nó là hi®n thân cüa khái ni®m Duy thÑc. B·i l¨, ngoài ThÑc - tÑc tiªn trình cüa nh§n thÑc s¨ không có b¤t lu§n mµt hi®n hæu nào s· hæu tñ tính mµt cách ðµc l§p, b¤t biªn. Do ðó, cách thÑc tri nh§n thñc tÕi hay ðánh giá mµt sñ th¬ b·i ngã tính (cüa mµt chü th¬) bao gi¶ cûng khác bi®t v¾i chính sñ th¬ ðó. Và thñc ch¤t, ðây chính là m¯i quan h® Duy thÑc - Duyên kh·i. Ði«u này ðßþc Vasubandhu trong 30 bài tøng Duy thÑc, ghi r¢ng :

"Th¸ chß thÑc chuy¬n biªn,

phân bi®t s· phân bi®t,

do thØ, bï giai vô,

c¯ nh¤t thiªt Duy thÑc".

(Nghîa là : Các thÑc ¤y chuy¬n biªn, thành phân bi®t chü th¬ và ð¯i tßþng, vì hai thÑ ¤y ð«u là Không, nên t¤t cä ð«u là Duy thÑc) (bài 17).

Tuy nhiên Tàng thÑc, theo Asanga, bao g°m cä hai ph¥n : ô nhi­m và thanh t¸nh. Ði«u này , nhß ðã ð« c§p ngay t× ð¥u, ðßþc triªt h÷c Duy thÑc trình bày theo thñc tÕi lu§n và giäi thoát lu§n. V« m£t thñc tÕi lu§n, møc ðích cüa nó là soi sáng cái c½ c¤u ngã th¬ giä l§p v¯n không mà Tàng thÑc b¸ l¥m ch¤p, r°i t× ðó thanh t¦y m÷i ô nhi­m ð¬ khôi phøc lÕi cái bän ch¤t thanh nguyên cüa nó, tÑc là bÕch t¸nh thÑc. Còn v« m£t giäi thoát lu§n, møc ðích cüa nó là trình bày phß½ng pháp giäi thoát (Th¬ nh§p thñc tÕi cÑu cánh) trên c½ s· xóa tan cái c½ c¤u giä l§p cüa b¤t t¸nh thÑc (v÷ng thÑc).

Nhß v§y, mu¯n th¬ nh§p thñc tÕi cÑu cánh thì không còn cách nào khác h½n là nh§n thÑc th¤u ðáo v« c½ c¤u giä l§p, không thñc này và chuy¬n hóa Tàng thÑc, hay là làm cho sÕch ði nhæng c¤u uª ðang che phü bän tính thanh t¸nh cüa nó. Ðó chính là l¯i vào thñc tÕi cüa Duy thÑc. Do ðó, theo Asanga, ð¬ thông ðÕt bän ch¤t lßÞng di®n cüa Tàng thÑc, ta c¥n phäi ð« c§p ðªn m¯i liên h® giæa Tàng thÑc và ba tñ tính (trisvabhava).

M£c dù g÷i là m¯i liên h® giæa Tàng thÑc và ba tñ tính; song, thñc ch¤t ðó là giai trình tri nh§n thñc tÕi b¢ng cä hai th¬ cách, thñc tÕi äo (có chü th¬ và ð¯i tßþng) và thñc tÕi nhß thñc (thoát ly nh¸ nguyên). Cûng v§y, v« ý nghîa tñ tính, nó ðßþc xem nhß là cä chân tính và phi thñc tính (tñ tính ðßþc thiªt l§p b·i nh¸ nguyên). Nhß thª, quä thñc ý nghîa cüa Tàng thÑc và ba tñ tính ðã nói lên tính cách và thái ðµ trung ðÕo cüa tri thÑc thñc tÕi ðßþc trình bày trong Trung Quán. — ðây, chúng ta tìm hi¬u v¡n t¡t v« ba tñ tính (trisvabhava) nhß sau: 

1- Tñ tính giä l§p (parikalpita - svabhava) :

Cûng ðßþc g÷i là Biªn kª s· ch¤p tính (theo l¯i d¸ch cû). Mµt sñ th¬, trß¾c vi­n cänh cüa công ß¾c ngôn ngæ và khái ni®m, nó ðßþc ð¸nh danh b·i mµt tên g÷i ho£c là A ho£c là B...; và, theo cái nhìn cüa chü th¬, sñ th¬ ðó luôn luôn s· hæu mµt bi®t tính (visesa) ðµc l§p. Và cái bi®t tính cüa mµt sñ th¬ ðßþc giä l§p nên (b·i chü th¬ nh§n thÑc) thì hoàn toàn khác bi®t v¾i chính sñ th¬ ðó, ðây g÷i là tñ tính giä l§p. Tï dø, khi ð¯n cây l¤y g² làm thành bàn, ghª, nhà cØa..., cái mà ta g÷i là bi®t tính cüa bàn, ghª, nhà cØa,... quä thñc hoàn toàn không th§t có, chúng là hi®n hæu cüa nhân duyên hß v÷ng. Ъn mµt lúc nào ðó, bàn, ghª, nhà cØa møc nát, chúng ðßþc dùng làm cüi. Lúc ðó cái mà g÷i là bi®t tính cüa bàn, ghª, nhà cØa s¨ không còn. Và khi, dùng cüi ð¯t thành than, tro,... thì ngay cä cái bi®t tính cüa cüi, than, hay tro... ð«u nh¤t th¶i mà có, nó hoàn toàn tùy thuµc vào nhân duyên. Do ðó, m÷i khái ni®m, ð¸nh danh cho thuµc tính cüa thª gi¾i sñ v§t, hi®n tßþng ð«u mang tính công ß¾c, giä l§p, nên chúng ðßþc g÷i là tñ tính giä l§p; vì nó ðßþc thiªt l§p trên c½ s· cüa các u¦n (skandhas), xÑ (ayatanas) và gi¾i (dhatus) chÑ không phäi là trên bän ch¤t cüa thñc tÕi hi®n hæu.

2- Tñ tính tùy thuµc (paratantra svabhava)

Cûng g÷i là Y tha kh·i tính (theo l¯i d¸ch cû). Tñ tính này cho r¢ng, mµt sñ th¬ ðßþc g÷i là Vô ngã hay vô tñ tính, hay không th§t có... không có nghîa là nó không hi®n hæu. Nhßng sñ hi®n hæu ðó là do các ði«u ki®n (nhân duyên) hình thành, ho£c theo chi«u d÷c (nhân sinh quä), ho£c theo chi«u ngang, cái này có m£t thì cái kia có m£t. Nói theo v§t lý h÷c hi®n ðÕi, thì m²i hi®n hæu ð«u mang trong nó mµt chùm các phän Ñng t±ng hþp. Do ðó, tñ tính cüa nó chính là Duyên sinh tính (Y tha kh·i tính); · ðây nó ðßþc g÷i là tñ tính tùy thuµc. Cái ðµc ðáo cüa tñ tính (Duyên sinh tính) này là · ch² nó ðánh ð± m÷i chü thuyªt dña trên ho£c Duy thÑc phác t¯ - nhß m²i hi®n hæu s· hæu mµt thñc th¬ (entity) ðµc l§p, b¤t biªn ; ho£c Th¥n h÷c (Theology) - nhß qui chiªu hay qui giäm (reduction) m÷i hi®n hæu v« mµt nguyên nhân tuy®t ð¯i, duy nh¤t (absolute oneness). Nªu khß¾c t× tñ tính tùy thuµc (original dependence) này, các h® th¯ng triªt h÷c và tôn giáo s¨ r½i vào, ho£c hß vô chü nghîa, ho£c duy v§t chü nghîa.

H½n thª næa, mµt ði¬m ðµc ðáo khác cüa tñ tính tùy thuµc là · ch² : trên phß½ng di®n giäi thoát lu§n, mµt m£t nó làm n«n cho ba tñ tính, m£t khác giäi thoát t¯i thßþng chï có th¬ sinh kh·i t× sñ thi«n ð¸nh v« nó. B·i l¨, nªu l¤y tñ tính giä l§p làm c½ s· tu t§p, thì ðây là sai l¥m vô thüy; nhßng nªu l¤y tñ tính tuy®t ð¯i làm c½ s·, thì ði«u này vßþt ngoài phÕm vi tri thÑc cüa con ng߶i.

3- Tñ tính tuy®t ð¯i (parinispanna - svabhava) : 

Cûng g÷i là Viên thành th§t tính (theo l¯i d¸ch cû). Bän ch¤t cüa tñ tính này là Tathàta (nhß nhß) hay thñc tÕi cÑu cánh (ultimate reality); · ðây, nó không b¸ tñ tính giä l§p bao phü. Nhß thª, khi chßa giäi thoát, giác ngµ thì tñ tính này (tÑc bÕch thÑc) b¸ c½ c¤u cüa nh¸ nguyên giång phü làm cho nó không th¬ hi¬n lµ. Và giác ngµ, giäi thoát tÑc là phá vÞ cái c½ c¤u giä l§p cüa nh¸ nguyên khöi nó mà thôi. Do ðó, tñ tính tuy®t ð¯i chï ðßþc th¬ nghi®m khi và chï khi con ng߶i thoát ly khöi thª gi¾i ý ni®m, phân bi®t cüa nhân và quä, cüa có và không, cüa th§t và hß, cüa chân và ngøy v.v... Tñ tính tuy®t ð¯i nó th߶ng tÕi nhß là chính nó. Nhß v§y, tñ tính tuy®t ð¯i tÑc là Niªt bàn.

Nhß thª, Ph§t dÕy v« ba tñ tính thñc ch¤t là ð¬ giäi minh r¢ng hi®n hæu là Không, nó không h« s· hæu tñ tính hay b¤t lu§n mµt ngã th¬ nào mang tính cách ðµc l§p, vînh h¢ng. Ph§t dÕy v« ba tñ tính v¾i chü ý soi sáng ba vô tính cüa hi®n hæu là : Tß¾ng vô tính (Abhàvasvabhava), Vô tñ nhiên tính, và Th¡ng nghîa vô tính tÑc Th¡ng nghîa ðª (paramàrtha - satya). TÕi ðây, trß¾c vi­n cänh cüa ba tñ tính và ba vô tính, m÷i phê bác hay kiªn l§p v« hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, ðoÕn, khÑ, lai ð«u b¸ rû bö. Ðây là nµi dung cüa Trung ðÕo.

* L¯i vào thñc tÕi t¯i h§u t× Tàng thÑc

Nhß v×a trình bày, ba tñ tính cüa hi®n hæu thñc ra chï là nhæng th¬ cách nh§n thÑc (v« chân ðª và tøc ðª) cüa Tàng thÑc. Tñ tính giä l§p và tñ tính tuy®t ð¯i là sñ bi¬u th¸ hai m£t thñc tÕi cüa Tàng thÑc, còn tñ tính tùy thuµc bi¬u th¸ cho sñ sinh kh·i cüa thñc tÕi trên hai phß½ng di®n công ß¾c và tuy®t ð¯i cüa Tàng thÑc. Do ðó, lµ trình tu t§p ðßþc thành l§p trên c½ s· chuy¬n y (asrayaparavrti) cüa tñ tính tùy thuµc, và sñ chuy¬n y này ðßþc ð¸nh nghîa là sñ giác ngµ hay sñ toàn tri; còn hai tñ tính kia ( giä l§p và tuy®t ð¯i) thñc ch¤t là th¬ cách (mode) tri nh§n thñc tÕi cüa ng߶i ðã giác ngµ và chßa giác ngµ.

Theo Mahàyàna - Satadharma Vidyàdvara - Sàstra (ÐÕi th×a Bách pháp minh môn lu§n) cüa ngài Vasubandhu, khi nào hành giä ðÕt ðªn b¤t ðµng ð¸a (bát ð¸a trong Th§p ð¸a) thì tên g÷i Tàng thÑc s¨ không còn mà chï g÷i là D¸ thøc (Vipaka), khi ðÕt ðªn ð¸a v¸ ÐÆng giác ; thì tên D¸ thøc cûng không còn vì ph¥n tÕp nhi­m cüa Tàng thÑc ðã ðßþc t¸nh hóa hoàn toàn, do ðó chï còn lÕi BÕch t¸nh thÑc, hay tâm thanh t¸nh bän nhiên (Cittapakrti - parabhasvara), bän ch¤t cüa nó là thanh t¸nh - vô l§u nên chuy¬n thành ÐÕi viên cänh trí hay Vô phân bi®t trí (Nirvikalpajnana). Ðây là thñc tÕi t¯i h§u (ultimate reality) hay là Niªt bàn vô thßþng. Th¤u tri®t ðßþc ði«u này s¨ giúp chúng ta không b¸ r½i vào chü nghîa cñc ðoan, cho r¢ng hi®n hæu ho£c là có ho£c là không, cûng không b¸ r½i vào duy tâm, cho r¢ng triªt h÷c Duy thÑc phü ð¸nh sñ hi®n hæu cüa thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng bên ngoài tâm thÑc. Ði«u quan tr÷ng nh¤t · ðây là sñ giác ngµ - giäi thoát, tÑc là sñ chuy¬n y (Asrayaparavrti) phäi ðÕt ðªn mµt trình ðµ nh¤t ð¸nh nh¢m thiªt l§p mµt cái nhìn nhß thñc (yàthabhùtam) v« c½ c¤u cüa thñc tÕi giä l§p, ð°ng th¶i giäi kiªn (deconstruct) nó trên c½ s· cüa tñ tính tùy thuµc hay Duyên kh·i tính. Và ð¬ làm ðßþc ði«u ðó, t¤t yªu chï có tu t§p thi«n ð¸nh, con ð߶ng duy nh¤t, khä dî ð¬ ði vào thñc tÕi cÑu cánh. Ðây là con ð߶ng mà chính ÐÑc Ph§t ðã ði qua.

Nhß thª, rõ ràng là tñ tính tùy thuµc · ðây ðßþc phân thành hai bi¬u tßþng : mµt là c½ c¤u cüa pháp gi¾i Trùng trùng duyên kh·i ; hai là c½ c¤u Duyên kh·i cüa 12 Nhân duyên. C½ c¤u thÑ nh¤t mang tính ngoÕi tÕi (ngoÕi s¡c), tÑc thª gi¾i cüa sñ v§t hi®n tßþng. C½ c¤u thÑ hai mang tính ch¤t nµi tÕi (nµi s¡c) tÑc là sñ hi®n hæu cüa chính con ng߶i. Do ðó, sñ chuy¬n y · ðây chính là sñ phá vÞ c¤u trúc cüa m߶i hai nhân duyên (thuµc gi¾i s¡c) chÑ không phäi là phá vÞ c¤u trúc cüa Duyên kh·i - ngoÕi s¡c; ð¯i v¾i Duyên kh·i ngoÕi s¡c chï ðßþc giäi kiªn mà thôi. Vì Duyên kh·i ngoÕi s¡c bän ch¤t cüa nó là vô tñ tính, nghîa là nó luôn luôn tñ phá vÞ chính nó. Sñ phá vÞ ðó ðßþc bi¬u th¸ qua ð¸nh lý vô th߶ng. Vô th߶ng là chân lý hi¬n nhiên và m£c nhiên. Sñ tham gia cüa con ng߶i chï có th¬ làm cho chính con ng߶i nh§n thÑc ðßþc Duyên kh·i tính cüa hi®n hæu chÑ không th¬ thay ð±i bän ch¤t cüa Duyên kh·i.

ÐÑc Ph§t trong Tß½ng ¿ng kinh, dÕy r¢ng : "Pháp Duyên kh·i ¤y, dù Nhß Lai có xu¤t hi®n hay không xu¤t hi®n, an trú là gi¾i tánh ¤y, pháp quyªt ð¸nh tánh ¤y, y duyên tánh ¤y, Nhß Lai hoàn toàn chÑng ngµ, chÑng ðÕt. Nhß Lai tuyên b¯, tuyên thuyªt, khai tri¬n, khai th¸, phân bi®t, minh hi¬n, minh th¸". (Tß½ng ¿ng bµ kinh II, tr 1-2)

Nhß v§t, xác ð¸nh mµt l¥n næa, sñ chuy¬n y · ðây ðßþc ð£t trên tiªn trình cüa 12 Nhân duyên tÑc là trên c½ s· cüa thân ngû u¦n này. Và ð¯i v¾i 12 Nhân duyên, mµt khoen xích cüa nó b¸ ðoÕn di®t thì toàn bµ 12 Nhân duyên ðoÕn di®t. Ðây là lý do tÕi sao Ph§t dÕy "ái di®t thì vô minh di®t"; vì l¨, v¾i con ng߶i, ái døc là cµi ngu°n cüa luân h°i sinh tØ.

* Tàng thÑc - B¯n ðª và m߶i hai nhân duyên

TÕi sao Tàng thÑc b¸ ch¤p làm thñc th¬ hæu ngã (ngã ái ch¤p tàng) ? Giäi minh câu höi này cûng là giäi thích v« m¯i quan h® hæu c½ giæa tàng thÑc, b¯n ðª và 12 nhân duyên.

Chúng ta biªt r¢ng, trong triªt h÷c Duy thÑc có Tàng thÑc và bäy Chuy¬n thÑc (mana thÑc, ý thÑc cµng v¾i nåm ý thÑc cüa m¡t, tai, mûi, lßÞi và thân) g÷i chung là Bát thÑc tâm vß½ng. Nhßng trong tám thÑc ðó, tÕi sao mana thÑc (thÑc thÑ 7) không ch¤p (gán ép) sáu thÑc ngoài làm thñc th¬ mà lÕi l¤y Tàng thÑc ? Vì l¨, sáu thÑc kia không th߶ng tÕi, chï có Tàng thÑc là th߶ng tÕi nhß mµt tiªn trình ch¤t chÑa (tàng), và hi®n hành hóa các chüng tØ. (Nên nh¾ là tiªn trình nång ðµng chÑ không phäi là mµt sñ th¬ ðµc l§p, b¤t biªn). Do ðó, chï có Tàng thÑc m¾i có th¬ làm n«n cho sñ v§n hành m÷i tác nång cüa bäy chuy¬n thÑc, ð°ng th¶i là n½i xÑng ðáng ð¬ mana thÑc ch¤p làm tñ ngã.

T× chi tiªt này, ta th¤y r¢ng Tàng thÑc nó hàm chÑa cä ti«m nång sinh kh·i (chüng tØ hay hÕt gi¯ng) cüa 12 Nhân duyên. аng th¶i nó cûng dung chÑa hai bän ch¤t (kh± ðau và Niªt bàn) cüa B¯n ðª - tÑc là T§p ðª (g°m 12 Nhân duyên) và Di®t ðª (giäi phóng khöi 12 Nhân duyên). Do ðó, m¯i quan h® này s¨ di­n ra nhß sau :

Tàng ThÑc

B¤t t¸nh thÑc BÕch t¸nh thÑc

T§p ðª Di®t ðª

(g°m 12 Nhân duyên) ÐÕo ðª (giäi thoát khöi 12 Nhân duyên)

Tàng thÑc ðßþc chia làm hai ph¥n : ph¥n nhi­m và ph¥n t¸nh.

Ph¥n nhi­m ðßþc sinh ra t× T§p ðª, tÑc 12 Nhân duyên. Ph¥n t¸nh là do ðoÕn tr× T§p ðª b¢ng ÐÕo ðª mà ðßþc hi¬n th¸ (Di®t ðª). Nhß v§y, thñc tÕi lu§n và giäi thoát lu§n cüa triªt h÷c Duy thÑc ð°ng nghîa v¾i thñc tÕi lu§n và giäi thoát lu§n cüa B¯n ðª. Ðây là ði¬m nh¤t quán, xuyên su¯t trong toàn bµ h® th¯ng tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo.

Tóm lÕi, nghiên cÑu v« Tàng thÑc giúp chúng ta sáng tö v« con ð߶ng tu t§p cüa mình. — ðó, ðòi höi mµt sñ quán chiªu v« bän tính vô ngã cüa hi®n hæu và mµt sñ n² lñc t¯i ða ð¬ vßþt qua m÷i t§p khí cäm nhi­m t× nhi«u ð¶i. Sñ thành tñu trong thi«n quán này s¨ giúp con ng߶i ði ra khöi kh± ðau và ðÕt ðªn trí tu® t¯i th¡ng, và ðây cûng là phß½ng pháp tu t§p cån bän trong Ph§t giáo. Cho ðªn khi nào m÷i tr¥n c¤u nhi­m ô còn ð÷ng lÕi · tâm thÑc, thì khi ðó Tàng thÑc vçn chï là kho tàng dung chÑa m÷i tÕp ni®m. Và chï khi m÷i tÕp ni®m ðßþc bång tiêu, thì ðó chính là lúc Niªt bàn hi¬n hi®n. Nên nh¾ r¢ng Niªt bàn không có m£t · quá khÑ, cûng không có m£t · tß½ng lai, mà Niªt bàn luôn luôn hi®n hæu cùng v¾i thñc tÕi - mµt thñc tÕi không bän ngã, mµt thñc tÕi ðang là - bây gi¶ và · ðây.

(1) Kinh Tß½ng ¿ng II..., tr.15-22)