Khä tính vô biên cüa tình yêu

Thích Tâm Thi®n

Tình yêu là mµt chü ð« nhi®m m¥u nh¤t cüa cuµc s¯ng. Nó luôn luôn m¾i lÕ. Con ng߶i không th¬ s¯ng mà không có tình yêu. Ðó là tình yêu mình, yêu ng߶i, yêu ð±ng loÕi và d¸ loÕi. Tình yêu là l¨ s¯ng ð£c thù cüa con ng߶i. Vì, trong tình yêu, có cä lý trí và con tim. Con ng߶i s¨ không phäi là ng߶i nªu không có tình yêu. Giá tr¸ cüa tình yêu có m£t · m÷i góc ðµ cüa cuµc s¯ng, nhß trong triªt h÷c, trong ðÕo ðÑc, luân lý, trong vån h÷c và vån hóa xã hµi, và, vßþt lên trên t¤t cä, là trong sñ hi®n hæu thiêng liêng cüa con ng߶i.

I/- Tình Yêu Giæa Nhân Gian

1- Sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu

Nhß chúng ta biªt, nói ðªn tình yêu là nói ðªn mµt ð£c tính chung nh¤t v« con ng߶i, v« trái tim cüa con ng߶i và v« cách cß xØ cüa con ng߶i v¾i con ng߶i, cûng nhß v¾i muôn loài. Vì l¨ ðó, t× ð£c tính chung nh¤t và ph² quát này, nó ðßþc bi¬u hi®n qua nhi«u th¬ cách khác nhau tùy theo môÜi ð¯i tßþng khác nhau, nhß tình m© con, tình cha con, tình anh em, tình bÕn bè, tình th¥y trò, tình hàng xóm, tình quê hß½ng, tình xÑ s·, tình ð±ng loÕi, tình d¸ loÕi v.v... — ðây, tính ch¤t và ð£c trßng cüa tình yêu s¨ biªn ð²i, tùy theo m¯i quan h® khác nhau mà nó có nhæng sñ bi¬u hi®n khác nhau. Tï dø, tình yêu giæa m© và con, sñ bi¬u hi®n cüa nó s¨ khác v¾i sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu giæa cha và con ; tß½ng tñ nhß thª, ð¯i v¾i t¤t cä sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu. Và t¤t nhiên, sñ bi¬u hi®n khác nhau ðó ðßþc xu¤t phá t× hai ði¬m c½ bän : thÑ nh¤t là ði¬m nhìn, thÑ hai là trái tim yêu thß½ng. Do thông qua ði¬m nhìn mà trái tim yêu thß½ng ðßþc bi¬u th¸ khác nhau qua hành ðµng yêu thß½ng khác nhau, nhß sñ khác nhau giæa tình yêu ðôi lÑa và tình yêu bÕn bè. Tuy nhiên, · ðây có mµt giá tr¸ chung nh¤t cho m÷i sñ khác bi®t trong bi¬u hi®n cüa tình yêu, ðó là sñ rung ðµng cüa trái tim hay sñ phát kh·i tình ng߶i t× trong chi«u sâu cüa tâm thÑc. Sñ rung ðµng ðó ðßþc di­n ra trong sñ n¯i kªt cüa các giá tr¸ thuµc v« lý trí, nhß nh§n thÑc, hi¬u biªt, cäm thông... và con tim, nhß tình cäm, cäm xúc, cäm th÷... Do ðó, nªu tình yêu nghiêng v« lý trí, thì lý trí s¨ d¡t dçn con tim, và ngßþc lÕi, nªu n£ng v« con tim (tÑc tình cäm...) thì con tim s¨ d¡t dçn lý trí. Ðây là hai th¬ cách yêu thß½ng c½ bän cüa con ng߶i.

2- Tình yêu theo tiªng g÷i cüa lý trí

Ðây là mµt loÕi tình yêu cao thßþng hay còn g÷i là tình yêu triªt h÷c. T× triªt h÷c (philosophy) theo nghîa g¯c cüa Hy LÕp, có nghîa là tình yêu ðÕo lý và tri thÑc - Philos là tình yêu ; sophia là ðÕo lý, tri thÑc - g÷i chung là yêu ðÕo lý, tri thÑc. Trên bình di®n lý trí, ðây là tình yêu c½ bän cüa con ng߶i. Song, v¤n ð« ðÕo lý · ðây lÕi tùy thuµc vào quan ði¬m cüa môÜi n«n vån hóa khác nhau cüa môÜi dân tµc khác nhau, cûng v§y ð¯i v¾i tri thÑc. Nhßng dù sao thì giá tr¸ c½ bän vçn là ðÕo lý cüa con ng߶i và tri thÑc cüa con ng߶i. — ðây, con ng߶i ðóng vai trò trung tâm, nghîa là, con ng߶i ð£t ra ðÕo lý, và phäi tuân thü theo ðÕo lý ðó. M÷i ðÕo lý sai l¥m do con ng߶i ð£t ra, nhß ðÕo lý cñc ðoan cüa mµt s¯ tôn giáo, s¨ b¸ tñ ðào thäi theo th¶i gian.

Cûng v§y, tình yêu theo tiªng g÷i cüa lý trí là tình yêu mà sñ bi¬u hi®n cüa nó không bao gi¶ vßþt qua biên gi¾i cüa luân lý, ðÕo ðÑc do lý trí cüa con ng߶i ð£t ra. ChÆng hÕn, mµt ng߶i con trai và mµt ng߶i con gái cùng cha cùng m© thì không th¬ yêu thß½ng nhau và ð¯i xØ v¾i nhau theo cách bi¬u hi®n cüa tình yêu ðôi lÑa. Ho£c trong tr߶ng hþp cüa tình yêu ðôi lÑa, nªu không có sñ tôn tr÷ng nhæng ði«u thi®n c½ bän nhß chung thüy v¾i nhau, giæ tiªt hÕnh cho nhau v.v.. thì ðßþc g÷i là vßþt qua biên gi¾i cüa luân lý, ðÕo ðÑc - tÑc là ðã r½i vào tµi lôÜi. Vì thª, ðây ðßþc g÷i là tình yêu cao thßþng, tình yêu c½ bän cüa con ng߶i. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i các loÕi tình yêu trong các m¯i quan h® v¾i nhau.

3- Tình yêu theo tiªng g÷i cüa con tim

Chúng ta tñ ng¥m hi¬u v¾i nhau, con tim · ðây là tình yêu nghiêng v« tình cäm, cäm xúc, cäm th÷... ; nó n£ng v« bän nång døc v÷ng cüa con ng߶i. Ðây là mµt loÕi tình yêu không ho£c ít ðßþc soi sáng hay d¡t dçn b·i lý trí. Mµt loÕi tình yêu nhß thª r¤t v¸ kÖ, r¤t d­ r½i vào lôÜi l¥m. Tï dø, mµt ng߶i m© vì quá yêu thß½ng con nên chìu chuµng con, và ð¬ m£c nó làm b¤t cÑ ði«u gì theo ý mu¯n, mà không c¥n quan tâm ðªn v¤n ð« luân lý, ðÕo ðÑc. Nhß thª là mµt sñ yêu thß½ng mù quáng. Sñ yêu thß½ng ðó s¨ ðßa ð¦y con ng߶i vào tµi lôÜi tùy theo mÑc ðµ khác nhau. Và ð¯i v¾i con ng߶i, t¤t cä m÷i ng߶i, tình yêu theo tiªng g÷i cüa con tim d߶ng nhß lúc nào và · ðâu, nó cûng có m£t. Nó là mµt yªu t¯ th߶ng trñc ; hay nói khác ði, nó luôn g¡n li«n v¾i ð¶i s¯ng tình cäm cáá th¬ cüa môÜi con ng߶i. Thñc tª cho th¤y r¢ng, ng߶i ta s¨ không ho£c ít nghiêm kh¡c v¾i nhau, hay d­ tha thÑ cho nhau khi ðÑng trß¾c mµt tình cäm cáá th¬. Ngay cä khi dùng lý trí ð¬ vßþt qua nó, thì chính cái tình cäm cáá th¬ ðó cûng làm cho tâm h±n dao ðµng. Ðây là lý do cüa nguyên t¡c "quân pháp b¤t v¸ thân" ra ð¶i.

II/- Tình Yêu Trong Pháp Th¬ Cüa Ph§t 

1- Tình yêu - m£t tr¶i trên ðïnh non cao

ÐÑc Ph§t là mµt hi®n thân cüa tình yêu cao thßþng, vßþt lên trên khuôn kh² cüa tình yêu trong lý trí và con tim nhân gian. Tình yêu ðó chính là tình yêu - nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao. Khi phü chiªu ánh sáng su¯t tr¥n gian, cûng ð±ng th¶i nó soi sáng t¤t cä sñ th§t · tr¥n gian. Thª có nghîa là, trong tình yêu ðó không có b¤t kÏ mµt d¤u vªt nào cüa "bóng t¯i". Do ðó, nó là hi®n thân cüa "khä tính vô biên cüa tình yêu" mà lát næa chúng ta s¨ nói ðªn. — ðây, tình yêu - nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao này, chính là bi¬u hi®n cüa mµt sñ toàn tri (giác ngµ) v« nhæng ðiên ðäo cüa con ng߶i, nhß ðiên ðäo tâm, ðiên ðäo tình và ðiên ðäo tß·ng. Và t× sñ toàn tri ðó, mà ÐÑc Ph§t sinh kh·i nên mµt tình yêu mênh mông bao la nhß ðÕi dß½ng ð¯i v¾i muôn loài chúng sinh. Sñ th¬ này ðã ðßþc nói ðªn trong kinh Lankàvatàra (Lång Già) nhß sau :

K® s¯ mµt :

"Thª gian ly sinh di®t
Do nhß hß không hoa
Trí b¤t ð¡c hæu, vô
Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Thª gian vßþt khöi sinh và di®t, gi¯ng nhß bông hoa giæa hß không, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ hai :

"Nh¤t thiªt pháp nhß huy­n
Vi­n ly ß tâm thÑc
Trí b¤t ð¡c hæu, vô
Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "M÷i hi®n hæu ð«u nhß là huy­n mµng, nó vßþt khöi vòng cß½ng töa cüa tâm thÑc, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ ba :

"Vi­n ly ß ðoÕn th߶ng
Thª gian h¢ng nhß mµng
Trí b¤t ð¡c hæu, vô
Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Xa r¶i các kiªn ch¤p v« ðoÕn di®t hay th߶ng h¢ng, thª gi¾i này nhß là gi¤c mµng, trí tu® không th¬ ðßþc xem là có hay không, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

K® s¯ b¯n :

"Tri nhân, pháp vô ngã
Phi«n não c§p nhî di®m
Th߶ng thanh t¸nh vô tß¾ng
Nhi hßng ðÕi bi tâm"

Nghîa : "Luôn biªt rõ nhß v¥y, nhân không và pháp cûng không ; r¢ng phi«n não và các ð¯i tßþng cüa nó t× bän ch¤t v¯n th߶ng thanh t¸nh, vô tß¾ng, vì biªt rõ nhß v§y nên khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh".

Thông qua b¯n bài k® này, hÆn chúng ta th¤y rõ cµi ngu±n tình yêu bao la cüa Ph§t là vßþt lên trên t¤t cä sñ sinh và di®t, sñ có và không cüa thª gian. R±i, cûng trên m£t ð¤t g± gh« cüa tr¥n gian, mµt m£t ð¤t chÑa ð¥y nhæng bông hoa sinh di®t liên h±i, nhæng tu±ng k¸ch nhß mµng, nhß huy­n hóa ; và r¯t cuµc là nhæng k¸ch tr߶ng mà ng߶i không và hi®n hæu cûng không, ngay · ðó, khä tính vô biên cüa tình yêu thÑc tïnh và phü l¤p xu¯ng tr¥n gian mênh mông bao la.

2- Khä tính vô biên cüa tình yêu

Vì hoàn toàn b¤t lñc trong vi®c giäi thích khä tính vô biên trong tình yêu cüa Ph§t, nên ng߶i ta tÕm di­n ðÕt cái khä tính vô biên ðó b¢ng tên g÷i là ðÕi t× - tÑc sñ ðem lÕi và ban cho ngu±n an vui vô lßþng, và ðÕi bi - tÑc sñ ðem lÕi và ban cho cuµc s¯ng xa r¶i kh² não, mà có th¬ g÷i chung là tâm t× bi. Và d¥u có ðßþc di­n ðÕt b¢ng mµt khái ni®m nào, hay danh t× nào, thì vçn phäi th×a nh§n ngu±n nång lßþng không cùng t§n là th¬ tính trong tình yêu cüa Ph§t.

— ðây, trß¾c hªt c¥n phäi th¤y r¢ng, khái ni®m tình yêu ðßþc dùng · ðây hÆn không phäi là tình yêu theo con ng߶i quan ni®m. Vì l¨, tình yêu cüa con ng߶i luôn luôn ðßþc xây dñng trên "cái tôi", "cái cüa tôi" và "cái tñ ngã cüa tôi". Ðó là mµt tình yêu v¸ kÖ và v¸ ngã, mµt thÑ tình yêu r¤t vô th߶ng và s¾m chóng vánh ð²i thay.

Ngßþc lÕi, tình yêu ðßþc nói ðªn · ðây hoàn toàn khác bi®t v¾i tình yêu trong tâm lý r¤t ðäo ðiên cüa ng߶i ð¶i. Tình yêu ðó ðßþc ð£t trên cån bän cüa mµt tâm thÑc không bän ngã. Nó sinh kh·i t× mµt cái "th¤y nhß thñc" (yathabhùtam) r¢ng : "Thª gi¾i này sinh và di®t liên h±i nhß bông hoa giæa hß không ; r¢ng, t¤t cä sñ v§t trên ð¶i này biªn ð²i không ng×ng nhß gi¤c mµng l¡m phù du huy­n hóa ; và r¢ng, bän ch¤t cüa mµng m¸, phù du và huy­n hóa ðó v¯n th߶ng thanh t¸nh, và th߶ng tÕi vô hình". Ðó là mµt cái nhìn ðã "vi­n ly ß tâm thÑc", mµt cái nhìn thoát ly ngoài "cái tôi", "cái tôi thích", "cái tôi yêu", "cái cüa tôi", hay nói khác ði, ðó là mµt cái nhìn nhß th§t, không còn mµng tß·ng, ðiên ðäo. Mµt tình yêu ðßþc xây dñng trên mµt cái nhìn nhß thª quä thñc là vô thßþng.

3- Sñ bi¬u hi®n cüa Pháp th¬ trong tình yêu vô biên

HÆn chúng ta biªt r¢ng, chï có con ng߶i cüa tình yêu vô biên m¾i có sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu vô biên ; vì v§y, sñ bi¬u hi®n mà · ðây nói ðªn, chính là sñ bi¬u hi®n cüa ÐÑc Ph§t. Trong kinh mô tä tình yêu ðó b¢ng nhæng hình änh s¯ng ðµng, thiªt thñc nhß ÐÑc Ph§t xö kim cho mµt bà già, ÐÑc Ph§t bª chú c×u non b¸ lÕc ðàn, ÐÑc Ph§t t¡m cho mµt th¥y TÏ kheo b¸ ghë l·... T¤t cä hình änh ðó quä thñc khó mà tìm th¤y · mµt b§c ÐÕo sß v¾i tß cách là giáo chü cüa mµt tôn giáo trong các tôn giáo khác. Trên mµt bình di®n cao h½n, thông qua ngôn ngæ tình yêu, chúng ta vçn chßa tìm th¤y b¤t kÏ mµt v¸ giáo chü nào có th¬ tuyên b¯ r¢ng : "T¤t cä chúng sinh ð«u có khä nång thành Ph§t" nhß ÐÑc Ph§t ðã tuyên b¯. Ðó chính là mµt sñ bi¬u hi®n cüa tình yêu ð£c bi®t và kÏ vî. Vì l¨, chính l¶i tuyên b¯ ðó ðã phá tan m÷i ranh gi¾i cüa sñ phân bi®t, kÏ th¸ ; tÕo nên mµt nhân duyên th¥m kín và ph½i bày cho m÷i sñ trùng phùng t× trong chi«u sâu tâm thÑc cüa môÜi cá th¬, mà không phân bi®t già, trë, ðàn ông, ðàn bà, con ng߶i, con v§t. HÆn chï có con ng߶i cüa khä tính vô biên cüa tình yêu m¾i nói lên ðßþc ði«u ðó ; và cûng chï có chính cái khä tính vô biên cüa tình yêu m¾i làm ðßþc ði«u ðó.

Kính l­ ÐÑc Ph§t !
Ngài là hi®n thân
Khä tính vô biên cüa tình yêu
Tình yêu ðó
Ðã xóa tan m÷i kh² não
Và, ðem lÕi hÕnh phúc, thanh bình th§t sñ
cho con ng߶i
và, cho muôn loài !
Giá tr¸ cüa tình yêu ðó là b¤t tØ,
Nó vînh h¢ng trong Ngài và trong con
Nhß m£t tr¶i trên ðïnh non cao
Tình yêu vô biên cüa Ngài
Phü l¤p cä ba nghìn thª gi¾i.  
Khä tính vô biên cüa tình yêu

Tình yêu là mµt chü ð« nhi®m m¥u nh¤t cüa cuµc s¯ng. Nó luôn luôn m¾i lÕ. Con ng߶i không th¬ s¯ng mà không có tình yêu. Ðó là tình yêu mình, yêu ng߶i, yêu ð±ng loÕi và d¸ loÕi. Tình yêu là l¨ s¯ng ð£c thù cüa con ng߶i. Vì, trong tình yêu, có cä lý trí và con tim. Con ng߶i s¨ không phäi là ng߶i nªu không có tình yêu. Giá tr¸ cüa tình yêu có m£t · m÷i góc ðµ cüa cuµc s¯ng, nhß trong triªt h÷c, trong ðÕo ðÑc, luân lý, trong vån h÷c và vån hóa xã hµi, và, vßþt lên trên t¤t cä, là trong sñ hi®n hæu thiêng liêng cüa con ng߶i.