Ph¥n Hai - Các LoÕi Hình Ngôn Ngæ Trong Kinh TÕng Ph§t Giáo 

Nhß ðã trình bày, sñ phân loÕi th¬ tài trong kinh tÕng Ph§t giáo chï là sñ khái quát v« m£t hình thÑc và luôn luôn mang tính ß¾c l®. B·i l¨, môÜi mµt th¬ tài khác nhau lÕi có nhæng hình thÑc trình bày gi¯ng nhau và ðßþc sØ døng nhi«u loÕi hình ngôn ngæ gi¯ng nhau. Tuy nhiên, v¤n ð« ðßþc ð£t ra · ðây là sñ phân loÕi ngôn ngæ nhß ðßþc trình bày trong các th¬ tài kinh tÕng.

Nói theo thñc tª, có bao nhiêu tâm lý khác nhau, có bao nhiêu trình ðµ khác nhau, có bao nhiêu chi«u hß¾ng tß duy khác nhau, có bao nhiêu cäm xúc khác nhau vân vân, thì có b¤y nhiêu ngôn ngæ khác nhau ; vì nhß ðã xác ð¸nh ngay t× ð¥u, ngôn ngæ chính là hình thÑc cüa tß duy. Và do ðó, có bao nhiêu tß duy thì có b¤y nhiêu ngôn ngæ ho£c là trên c½ s· giao tiªp, ho£c là m£c nhiên hi¬n th¸ mµt cách vô hình, nhß tính ch¤t không màu cüa dòng nß¾c l£ng l¨ trôi theo dòng nß¾c.

Tuy nhiên, mµt cách khái quát, có th¬ ð« c§p ðªn mµt s¯ loÕi hình ngôn ngæ ðßþc di­n ðÕt trong kinh tÕng nhß : ngôn ngæ ¦n dø, thí dø ; ngôn ngæ bi¬u tßþng, bi¬u cäm ; ngôn ngæ ly ni®m, thñc tÕi ; ngôn ngæ thi«n ð¸nh, tß duy. Ðó là các ngôn ngæ ð£c trßng, tiêu bi¬u cüa ngôn ngæ trong kinh tÕng Ph§t giáo. — ðây, chúng ta tu¥n tñ khäo sát theo t×ng loÕi hình.

I/- Ngôn Ngæ †n  Dø Và Thí Dø

Có th¬ nói, h¥u hªt các th¶i thuyªt giáo cüa Ph§t ð«u ð¬ lÕi r¤t nhi«u nhæng thí dø, ¦n dø cø th¬, giúp ng߶i ð¶i d­ hi¬u, d­ n¡m b¡t và d­ suy ni®m. Trong kho tàng vån h÷c Ph§t giáo, t× kinh tÕng Nikàya, Agama cho ðªn các bµ kinh thuµc ÐÕi th×a ð«u mang theo nhæng hình änh ¦n dø, thí dø ð£c s¡c.

1- Ngôn ngæ ¦n dø

Ðây là loÕi hình ngôn ngæ liên tß·ng, so sánh ng¥m. ÐÑc Ph§t ðã sØ døng ngôn ngæ này mµt cách thi®n xäo ð¬ nói lên sñ th§t cüa kh² ðau và an lÕc, cüa hß ngøy và chân th§t trong ð¶i s¯ng tâm thÑc cüa con ng߶i, cûng nhß dùng nó ð¬ ng¥m gi¾i thi®u mµt cänh gi¾i giäi thoát khöi m÷i løy phi«n tr¥n thª. Chúng ta biªt r¢ng, cä kh² ðau và hÕnh phúc ð«u ðßþc xây dñng trên c½ s· cüa tâm. M£c d¥u kh² ðau và hÕnh phúc là hai tính ch¤t khác bi®t nhau hoàn toàn, song cä hai ð«u là yªu t¯ th߶ng trñc trong tâm thÑc. Nó l£ng l¨ trong tâm nhß hÕt gi¯ng ngü yên trong lòng ð¤t. V¤n ð« là · chôÜ sñ hi¬n th¸ hay bi¬u hi®n cüa kh² ðau và hÕnh phúc luôn luôn tùy thuµc vào trÕng thái cüa tâm thÑc. Và trÕng thái ðó lÕi tùy thuµc vào "cái nhìn" cüa môÜi con ng߶i - tÑc ý thÑc, ý chí và khát v÷ng. Do ðó, ngôn ngæ ¦n dø mà ÐÑc Ph§t sØ døng là nh¢m ðªn bày tö sñ th§t cüa cä hai m£t cüa ð¶i s¯ng : chân và tøc, hß và th§t, thi®n và ác, có và không, vô minh và giác ngµ v.v... — ðây, có th¬ nói kinh Dhammapada (Pháp Cú) là mµt trong nhæng loÕi hình cüa ngôn ngæ ¦n dø và thí dø ð£c s¡c. ChÆng hÕn, khi ð« c§p ðªn v¤n ð« yêu thß½ng hay ái døc nói chung, ÐÑc Ph§t ðã dùng ðªn các hình änh "dòng sông yêu thß½ng" (currents of craving) hay "36 dòng ái" (8) ð¬ nói lên sÑc mÕnh b«n bï cüa lòng yêu thß½ng, ái døc :

"Dòng ái døc chäy kh¡p
Nhß dây leo m÷c tràn" (340)
"Ng߶i say ð¡m ái døc
Tñ lao mình xu¯ng dòng
Nhß nh®n sa vào lß¾i" (347)
"Ba mß½i sáu dòng ái
Trôi ng߶i v« bi¬n ái
Các tß tß·ng tham ái
Cu¯n trôi kë cu±ng si" (339)

Nhæng câu kinh này cho th¤y r¢ng, ÐÑc Ph§t ðã ¦n dø cµi ngu±n ái døc cüa con ng߶i nhß dòng chäy luân lßu b¤t t§n. Nó cu¯n trôi ð¶i ng߶i vào thª gi¾i tr¥m luân, sinh r±i tái sinh. Và chính sñ ¦n dø sâu s¡c và ðµc ðáo ðó ðã gþi lên trong tâm thÑc ng߶i nghe mµt änh tßþng v« sñ "trôi chäy cüa dòng sông ái". Trên bình di®n chân lý, tâm thÑc cüa con ng߶i luôn luôn trôi chäy nhß mµt dòng sông. Trong mµt cái tích t¡c, nó trôi t× ð¯i tßþng này sang ð¯i tßþng khác. Và trong h¥u hªt các sñ trôi lån ðó, d߶ng nhß "khát v÷ng tr· nên, tr· thành" mµt cái gì ðó, hay mµt ði«u gì ðó - tÑc cái døc v÷ng cüa môÜi con ng߶i, hay nói khác h½n, ðó là nhu c¥u cüa môÜi con ng߶i - luôn luôn có m£t. Mà · ðây, ÐÑc Ph§t ð« c§p ðªn 36 dòng ái, thª có nghîa là con ng߶i luôn luôn nhu c¥u : mong r¢ng tôi có m£t nhß thª này ; mong r¢ng tôi có m£t khác nhß thª này v.v... Nhæng khát v÷ng ðßþc tr· nên thª này, ðßþc tr· thành thª khác v.v... chính là nhu c¥u Hi®n Hæu. Nó là ý lñc hay, là nguyên ðµng lñc ð¬ thúc ð¦y dòng sông ái v§n hành tß½ng tøc. Và ðó cûng là m¤u ch¯t cüa sñ tr¥m luân. Nó có m£t trong 36 dòng ái. Vì thª, sñ giäi thoát hay vßþt qua dòng sông ái døc cûng có nghîa là giäi thoát dòng sanh tØ, luân h±i. Ðây là lý do tÕi sao sñ giäi thoát cüa Ph§t giáo ðßþc g÷i là vßþt bµc lßu - vßþt dòng thác sinh tØ (9).

ÐÑc Ph§t dÕy :

"Ai s¯ng · ð¶i này
Ái døc ðßþc ðoÕn t§n
S¥u r½i khöi ng߶i ¤y
Nhß nß¾c r¶i lá sen"

Ho£c :

"TÖ kheo, tát thuy«n này
Thuy«n không, nh© ði mau
Tr× tham, di®t sân h§n
ÐÕt ðªn cõi Niªt bàn" (368)

Nµi dung bài k® trên ð« c§p ðªn con thuy«n không - tÑc mµt tâm thÑc không còn cßu mang các yªu t¯ cüa tham, sân và si næa. Và t¤t nhiên, chï nhæng ai ði trên con thuy«n không ¤y, m¾i có th¬ vßþt dòng thác sinh tØ.

T× mµt vài trßng dçn trên, thông qua các t× ngæ ¦n dø nhß : "dòng sông ái", "vßþt dòng", "con thuy«n không" v.v... cho th¤y r¢ng, ngôn ngæ ¦n dø là mµt ð£c trßng tiêu bi¬u và r¤t ph² quát trong kinh tÕng Ph§t giáo. Và nhæng thí dø trên ðß½ng nhiên chï là mµt trong vô s¯ tr߶ng hþp ðßþc trình bày trong kinh.

2a- Ngôn ngæ thí dø 1

Ngôn ngæ thí dø là ngôn ngæ di­n ðÕt v« mµt hình änh cø th¬, mµt tr߶ng hþp cø th¬ ð¬ minh h÷a cho v¤n ð« ðßþc nêu ra. Trong kinh tÕng Ph§t giáo (cä Nam tÕng và B¡c tÕng) (10), có r¤t nhi«u hình änh thí dø. ÐÑc Ph§t, trong môÜi pháp thoÕi th߶ng dùng thí dø cø th¬ ð¬ minh h÷a cho giáo lý cüa Ngài. Nªu xét v« loÕi hình ngôn ngæ thí dø, thì kinh Pháp Cú ðßþc xem là bän kinh n²i b§t nh¤t v« các thí dø. Và, theo nhi«u nhà nghiên cÑu Ph§t h÷c, thì ngôn ngæ cüa kinh Pháp Cú là ngôn ngæ thí dø. Tuy nhiên, trong h¥u hªt các kinh ð«u có thí dø, chÆng hÕn ph¦m Thí dø trong kinh Pháp Hoa cûng là mµt tr߶ng hþp ði¬n hình. Nhßng có mµt sñ khác bi®t khá quan tr÷ng v« nhæng thí dø cüa kinh tÕng Nam truy«n và B¡c truy«n. — các kinh Nikàya, Agama, các thí dø ph¥n l¾n g¡n li«n v¾i nhæng hi®n tßþng, sñ v§t, sñ ki®n xäy ra trong ð¶i s¯ng hàng ngày, nhß thí dø : con voi, bông hoa, con r¡n, cái cßa, lõi cây...(11). Trong khi ðó, · các kinh B¡c truy«n, các ví dø ph¥n l¾n mang tính cách triªt lý uyên áo, nhß thí dø "nhà lØa" (kinh Pháp Hoa), thí dø "gã cùng tØ ôm châu ði làm thuê" (kinh Pháp Hoa), thí dø lâu các TÏ lô xá na (kinh Hoa Nghiêm) v.v... (v¤n ð« này s¨ ðßþc bàn sau).

Tuy nhiên, · ðây chï ð« c§p ðªn thí dø ðßþc dùng nhß là mµt th¬ cách ð£c bi®t cüa ngôn ngæ kinh tÕng. Ðó chính là nhæng thí dø r¤t s¯ng ðµng, r¤t giän ð½n nhß nhæng sñ ki®n, hi®n tßþng xäy ra hàng ngày và g¡n li«n v¾i ð¶i s¯ng tâm thÑc, tình cäm cüa con ng߶i. Do ðó, chúng ta s¨ tr· lÕi v¾i ngôn ngæ thí dø cüa kinh Pháp Cú, mµt loÕi ngôn ngæ ð£c trßng và tiêu bi¬u cüa kinh này.

Nhß ðã ð« c§p, ÐÑc Ph§t, trong kinh Pháp Cú, ðã sØ døng ngôn ngæ thí dø nhß là mµt th¬ cách ð£c bi®t ð¬ ðánh ðµng tâm thÑc cu±ng si cüa chúng sinh và làm cho chúng thÑc tïnh, ðÑng d§y ði ra khöi gi¤c mµng hß äo cüa cuµc ð¶i. Do ðó, nhæng thí dø mà ÐÑc Ph§t dùng · ðây là nhæng thí dø xác thñc v¾i thñc tª, v¾i thª gi¾i sum la vÕn tßþng cüa muôn ngàn sñ th¬ khác bi®t và ða thù. Ðó là nhæng con chim, hòn ðá, lau s§y, vân vân và vân vân. MôÜi l¶i kinh, môÜi l¶i k® cüa Pháp Cú ð«u nói lên mµt hình änh sinh ðµng nào ðó. Và thông qua môÜi hình änh, ÐÑc Ph§t ðã g·i g¡m ðÕo lý hi®n thñc cho con ng߶i.

Nhæng bài k® kinh nhß :

"Ng߶i ngu d¥u tr÷n ð¶i
Thân g¥n ng߶i có trí (mù)
Không biªt ðßþc chánh pháp (thì)
Nhß muôÜng v¾i v¸ canh" (64)

Ho£c :

"Ng߶i trí d¥u mµt kh¡c
Thân g¥n ng߶i có trí
Biªt ngay ðßþc chánh pháp
Nhß lßÞi v¾i v¸ canh" (65)

Ho£c :

"Ai phi«n não ðoÕn sÕch
Ån u¯ng không tham ð¡m
Tñ tÕi trong hành xÑ
Không, vô tß¾ng, giäi thoát
Nhß chim giæa hß không
D¤u chân không tìm th¤y" (93)

Ho£c :

"Ng߶i tïnh thÑc, chánh ni®m
Không bám vào ch¯n nào
Nhß thiên nga r¶i ao
Bö sau m÷i trú ¦n" (91)

Ho£c :

"Khi nào chßa c¡t ti®t
Tình ái giæa gái trai
Tâm ý vçn ràng buµc
Nhß bò con, vú m©" (284)

Ho£c :

"Nhß hoa vassikà (11)
Quång bö cánh úa tàn
Cûng v§y, th¥y TÖ kheo
Hãy giäi thoát tham sân" (377)

T× nhæng bài kinh trên, chúng ta th¤y rõ ÐÑc Ph§t ðã dùng ðªn nhæng thí dø nhß : cái muôÜng, v¸ canh, cái lßÞi, d¤u chân chim, con thiên nga, con bò con và vú m©, hoa lài v.v... nhß là nhæng hình änh ð¥y ¤n tßþng ð¬ giáo døc ng߶i ð¶i. Và trong cách dùng thí dø, Ngài luôn luôn trình bày theo quan h® nhân quä, mµt quan h® r¤t ph² biªn, khách quan trong triªt lý nhân sinh cûng nhß trong ð¶i s¯ng thiªt thñc. Ðó là các c¤u trúc "nªu... thì", "h­... thì", "nªu... v§y" v.v... Trên bình di®n ngôn ngæ, các c¤u trúc mang tính tß½ng quan nhân quä nhß "nªu... thì", "h­... thì" th߶ng ðßþc dùng ð¬ di­n ðÕt chân lý khách quan, hay sñ th§t t¤t yªu. ChÑc nång công ß¾c ngôn ngæ cüa nó là dùng ð¬ xác ð¸nh nhæng giá tr¸ b¤t biªn, nhß "nªu ð² d¥u vào nß¾c thì d¥u s¨ n²i lên", ho£c nhß "nªu ánh sáng ðªn thì bóng t¯i s¨ tan". Vì thª, khi ÐÑc Ph§t dùng ngôn ngæ thí dø ð¬ di­n ðÕt chân lý, thì giá tr¸ chân lý không nhæng càng hi¬n lµ rõ lên, mà nó còn ðánh mÕnh vào nh§n thÑc cüa con ng߶i - nhæng kë ðang "l¶ m¶ nhân änh nhß ng߶i ði ðêm" (13). Có l¨ ðây là lý do Ph§t dùng ngôn ngæ thí dø nhß là mµt phß½ng ti®n thi®n xäo ð¬ truy«n ðÕt chánh pháp. Và ði«u ðó cûng cho th¤y nång lñc "vô ngÕi bi®n tài" cüa Ph§t, ít ra là trên b« m£t ngôn ngæ.

Mµt yªu t¯ khác næa cûng c¥n bàn ðªn · ðây là yªu t¯ thi ca hay ngh® thu§t thi ca ti«m tàng trong nhæng hình änh thí dø. Ðó là tr߶ng hþp cüa nhæng bài k® nhß :

"Hß½ng các loài hoa th½m
Không ngßþc bay chi«u gió
Hß½ng cüa ng߶i ðÑc hÕnh
Ngßþc gió kh¡p tung bay" (54)

Ho£c :

"Hoa chiên ðàn, già la
Hoa sen, hoa vû quý
Giæa nhæng hß½ng hoa ¤y
Gi¾i hß½ng là vô thßþng" (55)

Ho£c :

"Nhß ong ðªn v¾i hoa
Không làm hÕi s¡c, hß½ng
Che ch· hoa, l¤y nhøy
B§c thánh ði vào làng" (49)

2b- Ngôn ngæ thí dø 2

Nhß ðã trình bày, ngôn ngæ thí dø trong kinh tÕng Ph§t giáo ðßþc chia thành hai loÕi g¡n li«n v¾i hai h® th¯ng kinh tÕng Nguyên thüy và kinh tÕng ÐÕi th×a. — kinh tÕng Nguyên thüy (Nikàya và Agama), các hình änh thí dø ph¥n l¾n mang tính cách hi®n thñc, cø th¬. Trái lÕi, trong kinh tÕng ÐÕi th×a, các thí dø ða ph¥n mang tính cách triªt lý uyên áo nh¢m minh h÷a cho sñ v§n hành cüa tâm thÑc. Có khi các thí dø ðßþc dçn giäi trong kinh bi¬u trßng cho thª gi¾i thanh t¸nh tuy®t ð¯i cüa chân nhß, cûng có khi nó bi¬u trßng cho thª gi¾i v÷ng tß·ng và cu±ng si cüa con ng߶i. Nói chung, ði¬m ð£c s¡c cüa ngôn ngæ thí dø trong kinh tÕng ÐÕi th×a là sñ phô tr¥n dòng chäy cüa tâm thÑc trên cä hai m£t c¤u nhi­m và chân nhß. Và trên bình di®n chân lý, nó bi¬u di­n xác thñc và cø th¬ sñ di­n biªn cüa hai m£t chân ðª và tøc ðª trên cùng mµt tâm ði¬m. Các thí dø, do ðó, luôn luôn ðßþc xem nhß là nhæng bi¬u hi®n chân xác cüa tâm thÑc. T× ðó, nªu nhß trong kinh tÕng Nguyên thüy, nhæng thí dø là nhæng hình änh cø th¬, bình d¸ trong ð¶i th߶ng, thì ngßþc lÕi, trong kinh tÕng ÐÕi th×a, thí dø chính là nhæng änh tßþng cüa tâm thÑc, nó mang tính cách siêu hình và chung nh¤t. Nó cûng không nh¢m chï ðªn mµt ð¯i tßþng ð£c thù cá bi®t nào, mà nó là cách th¬ di­n bày thñc tÕi, dù ðó là thñc tÕi äo hay thñc tÕi toàn chân. Vì thª, các änh tßþng ðßþc thí dø, ph¥n l¾n không phäi là änh tßþng cø th¬, hi®n thñc trong ð¶i th߶ng, và có khi nó cûng không có thñc trong ð¶i th߶ng. — ðây, thí dø cûng là ¦n dø. Nó dung hóa vào nhau ð¬ tác thành nhæng bi¬u hi®n cø th¬ cüa tâm thÑc - tÑc thª gi¾i siêu hình. Do ðó, trong con m¡t cüa ng߶i tr¥n, các hình änh thí dø và ¦n dø cüa kinh ÐÕi th×a th߶ng ðßþc xem nhß là nhæng hoÕt cänh kÏ bí lÕ th߶ng. HÆn nhiên, ðµc giä không th¬ phü nh§n các änh tßþng ðó, nhßng ð¬ n¡m b¡t nó cûng không phäi là chuy®n giän ð½n ; nó ðòi höi · con ng߶i mµt sñ nôÜ lñc, chuyên chú ð¬ trñc nh§n.

Kinh Hoa Nghiêm (Avatamsaka Sùtra) có mµt thí dø r¢ng : "Có mµt con quÖ tr¥n tru±ng, ðói khát ðang ði d÷c theo con sông H¢ng. C½n khát nóng böng ðang thiêu ð¯t trong tâm can cüa nó, thúc giøc nó ði tìm kiªm nß¾c u¯ng · sông H¢ng. Và khi ð¯i di®n trß¾c sông H¢ng, nó không th¤y nß¾c ðâu cä, mà chï th¤y ðáy sông toàn là m£t ð¤t khô c¢n và nÑt në".

Thí dø này, hÆn nhiên là không có th§t, ít nh¤t là trong m¡t ng߶i tr¥n. Và nó cûng không ám chï ðªn mµt ð¯i tßþng cá bi®t nào. Nhßng ý nghîa bi¬u th¸ cüa nó là mµt thñc tª ð¯i v¾i con ng߶i. — ðây, chính ng÷n lØa døc v÷ng thiêu ð¯t con quÖ làm cho con m¡t cüa nó tñ xóa nhòa m÷i hi®n hæu ðang mäi miªt phô bày. Chính nghi®p lñc quá n£ng n« ðã biªn ngu±n nß¾c trong mát cüa sông H¢ng thành däi ð¤t khô c¢n, nÑt në.

Ho£c là câu chuy®n bà Thanh Ы, m© cüa Tôn giä Møc Ki«n Liên. Khi c¥m chén c½m trong tay, l§p tÑc nó biªn thành than lØa. Nªu ði qua m÷i dæ li®u l¸ch sØ hi®n thñc, thì câu chuy®n này cûng có th¬ ðßþc xem nhß là mµt thí dø và ¦n dø ð£c s¡c v« "ng÷n lØa døc v÷ng". Nó thiêu ð¯t t¤t cä thª gi¾i hi®n thñc khách quan, biªn thª gi¾i ðó tr· thành höa ngøc và m÷i thÑ c½ ð± trong thª gi¾i ðó thành than lØa. T¤t nhiên, höa ngøc và than lØa chï hi®n hæu ð¯i v¾i nhæng ai ðang b¸ ng÷n lØa døc v÷ng thiêu ð¯t.

Mµt thí dø khác r¤t ðµc ðáo ðßþc nói trong kinh Pháp Hoa là "nhà lØa" (ph¦m Thí dø). Chuy®n k¬ r¢ng : Có mµt trß·ng giä giàu có. Tòa nhà cüa ông r¤t l¾n nhßng chï có mµt l¯i ra. Con cái cüa ông ðang tung tång vui ch½i, bôÜng phút ch¯c tòa nhà b¸ b¯c cháy. Ng÷n lØa bao phü su¯t t߶ng thành và liªm t§n mái nhà, nhßng các con cüa ông không h« hay biªt và cÑ mãi vui ch½i trong ðó...

Ngôi "nhà lØa" · ðây chính là ngôi nhà tâm thÑc mà chúng ta ðang trú ngø. Nó, quä tình ðang mäi miªt cháy b·i các døc v÷ng, mong mu¯n, nhu c¥u... Nªu không nhanh chóng ði ra khöi cån nhà ðó (cån nhà døc v÷ng) thì s¨ b¸ thiêu ð¯t và s¨ chªt tàn nhß tro bøi. Nhßng tr¾ trêu thay, loài ng߶i ðang mäi mê trong cuµc vui, làm sao chúng có th¬ th¤y ðßþc sñ nguy hi¬m ðang vây büa xung quanh chúng.

T× mµt vài dçn dø trên, cho th¤y r¢ng phép ¦n dø và thí dø cüa ngôn ngæ trong kinh tÕng ÐÕi th×a quä th§t là vô cùng uyên áo. Chï mµt chü ð« là "lØa" nhßng nó ðßþc thí dø mµt cách linh hoÕt. Có khi lØa bi¬u trßng cho døc v÷ng, nhßng cûng có khi lØa bi¬u trßng cho sÑc mÕnh cüa thi«n ð¸nh, nhß "lØa tam muµi" trong kinh Lång Nghiêm, vân vân và vân vân...

Nhß thª, rõ ràng ngôn ngæ thí dø và ¦n dø là mµt ð£c trßng trong h® th¯ng ngôn ngæ kinh tÕng Ph§t giáo.

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08]