IV/- Ngôn Ngæ Thi«n иnh-Tß Duy 

Có th¬ nói, ngôn ngæ thi«n ð¸nh - tß duy là mµt loÕi ngôn ngæ chung nh¤t và ph² thông nh¤t, ðßþc dùng trong t¤t cä các th¬ tài cüa kinh ði¬n, t× Nikàya, Agama cho ðªn kinh tÕng ÐÕi th×a. Vì l¨, t¤t cä giáo hu¤n cüa Ph§t ðßþc ghi lÕi trong kinh không gì khác ngoài Gi¾i h÷c, иnh h÷c và Tu® h÷c. Và con ð߶ng tiªp xúc c½ bän cüa ng߶i h÷c ð¯i v¾i kinh là h÷c (vån), tß duy (tß) và thñc hành (tu). Ðây là hai th¬ cách ð£c thù ð¯i v¾i kinh và ng߶i ð÷c kinh. Và, nhß ðã ð« c§p, t¤t cä giáo thuyªt cüa Ph§t chï có mµt møc ðích duy nh¤t là con ð߶ng dçn con ng߶i ði vào thª gi¾i giäi thoát, giác ngµ. Và con ð߶ng ðó chính là con ð߶ng tß duy - thi«n ð¸nh. Vì l¨ ðó, t¤t cä ngôn ngæ nhß ðßþc trình bày trong kinh, không có ngôn ngæ nào thoát ly ngoài tính ch¤t thi«n ð¸nh, tß duy. Và ð¬ ði ðªn giäi thoát th§t sñ, không có con ð߶ng nào khác h½n là thi«n ð¸nh, cho dù thi«n ð¸nh ðßþc biªn thái trong nhi«u dÕng thÑc nhß cách th¬ hi®n cüa các tông phái Ph§t giáo (31). Tß½ng tñ nhß nß¾c cüa ðÕi dß½ng mênh mông chï có mµt v¸ - m£n ; cûng v§y, t¤t cä giáo pháp cüa Ph§t cûng chï có mµt v¸ - giäi thoát, thª thôi.

Tuy nhiên, nªu ði vào phân tích, thì ngôn ngæ thi«n ð¸nh - tß duy là mµt loÕi ngôn ngæ v×a r¤t logic v×a r¤t uyên áo. Nó nghiêng v« ð¶i s¯ng tâm thÑc và các hi®n tßþng di­n biªn cüa tâm thÑc. Chính vì thª, ð£c trßng cüa ngôn ngæ cûng là phân tích, giäi thích và thñc nghi®m. Và c½ s· cüa nó chính là tâm thÑc hay nói chung là thuµc v« tâm lý h÷c. Ði«u này có th¬ cho th¤y mµt cách chi tiªt trong các kinh tÕng v« thi«n ð¸nh. — ðó, ÐÑc Ph§t dÕy và giäi minh rõ v« các u¦n (shandhas) (32), xÑ (ayatanas) (33), gi¾i (dhatus) (34), v« 12 nhân duyên (35), v« 8 thÑc cüa tâm (36), v« sñ hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i v.v... (37) ; và trong thi«n ð¸nh, hành giä phäi chuyên chú quán tß·ng, suy ni®m v« các ð« møc liên quan ðªn thân th¬, cäm th÷, tâm thÑc và pháp.

Trên c½ s· này, cho th¤y ngôn ngæ thi«n ð¸nh r¤t uyên áo, khúc chiªt và r¤t cø th¬. — ðây, c¥n lßu ý r¢ng, cänh gi¾i cüa thi«n ð¸nh là không th¬ tß duy. Nhßng con ð߶ng dçn hành giä ði vào cänh gi¾i ðó, tß duy ðßþc xem là yªu t¯ c½ bän và quan tr÷ng nh¤t, ðó là chánh tß duy (trong Bát chánh ðÕo).

Bài kinh ÐÕi Phß½ng Quäng ðßþc trích trong ví dø s¯ 3, ph¥n IV, chß½ng Mµt · ð¥u t§p sách này là mµt dçn dø cø th¬.

— ðây, xin dçn thêm bài kinh Trái tim (Tâm kinh) ð¬ ðµc giä khäo sát :

Kinh Trái Tim Tu® Giác Vô Thßþng

1- Khi tiªn sâu vào ngu±n mÕch cüa Tu® giác vô thßþng (1), Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên (2) soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ (3) ð«u là Không (4), li«n thoát ly m÷i kh² ách.

2- Này ng߶i con dòng Sari (5), hình th¬ chÆng khác chân không, chân không chÆng khác hình th¬. Hình th¬ là chân không, chân không là hình th¬. Cäm xúc (6), ni®m tñ (7), tß duy (8) và ý thÑc (9) ð«u là nhß v§y.

3- Này ng߶i con dòng Sari, t¤t cä hi®n hæu ðßþc bi¬u th¸ là Không, nó không sanh, không di®t, không nh½, không sÕch, không tång, không giäm.

4- Vì thª, này ng߶i con dòng Sari, trong Không không có hình th¬, không có cäm xúc, không có ni®m lñ, không có tß duy, không có ý thÑc (10) ; không có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý ; không có hình th¬, âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸, xúc chÕm (11) và hi®n hæu (12). Không có ð¯i tßþng cüa m¡t, cho ðªn không có ð¯i tßþng cüa ý thÑc ; không có minh, không có vô minh (13), không có sñ ch¤m dÑt cüa minh, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa vô minh ; cho ðªn không có tu²i già và sñ chªt ; không có kh² ðau, không có nguyên nhân cüa kh² ðau, không có sñ ch¤m dÑt kh² ðau, và không có con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh² ðau (14) ; không có tri giác (15) cûng không có sñ thành tñu tri giác, vì chÆng có quä v¸ cüa tri giác nào ð¬ thành tñu.

5-Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên, do s¯ng an lành trong Tu® giác vô thßþng mà thoát ly t¤t cä chß¾ng ngÕi. Và r¢ng, vì không có nhæng chß¾ng ngÕi trong tâm nên không có sþ hãi và xa r¶i nhæng cu±ng si mµng tß·ng, cÑu cánh Niªt bàn.

6- T¤t cä chß Ph§t trong ba ð¶i (16) ð«u nß½ng vào Tu® giác vô thßþng mà thành tñu (17) Chánh giác.

7- Vì thª, nên biªt r¢ng Tu® giác vô thßþng là sÑc th¥n (18) kÏ vî, là sÑc th¥n cüa trí tu® vî ðÕi, là sÑc th¥n cao tuy®t, là sÑc th¥n t¯i h§u, vô song, có th¬ di®t tr× t¤t cä kh² ðau. SÑc th¥n thoát sinh t× Tu® giác vô thßþng này là sñ th§t, là chân lý. SÑc th¥n có nång lñc t¯i thßþng ðó ðßþc tuyên nói trong kinh Trái Tim Tu® Giác Vô Thßþng r¢ng :

"Ði qua, ði qua,
Ði qua b¶ bên kia,
Ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui !".

Chú thích cüa bän kinh Trái Tim Tu® Giác Vô Thßþng

(1) Trí tu® Bát nhã (Prajinàpàramita)
(2) D¸ch t× "Quán Tñ TÕi" theo cách chiªt tñ
(3) Nåm t² hþp hay nåm u¦n (skandhas)
(4) Vô tñ tính hay bän tính Không (Sunyata)
(5) M© cüa Sariputra là ng߶i r¤t thông minh nên có hi®u là Sari. Trung Hoa d¸ch chæ Sariputra là Xá Lþi tØ, nghîa là ðÑa con dòng Xá Lþi (Sari). Do ðó, tác giä d¸ch là : Ng߶i con dòng Sari, l¯i d¸ch này ðã ðßþc sØ døng trong bän d¸ch "Kinh Ruµt Tu® Giác Siêu Vi®t" cüa Thi Vû, do HT Trí Quang gi¾i thi®u, xu¤t bän nåm 1973 tÕi Paris
(6) Th÷ u¦n
(7) Tß·ng u¦n
(8) Hành u¦n
(9) ThÑc u¦n
B¯n u¦n (hþp th¬) này thuµc v« tâm lý, s¡c u¦n (hþp th¬ v§t ch¤t) thuµc v« v§t lý
(10) S¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc (nåm u¦n)
(11) Xúc (trong s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp)
(12) Hi®n hæu ðßþc dùng ð±ng nghîa v¾i pháp (dharma)
(13) Vô minh (ignorance), ngu±n g¯c cüa sñ kh² ðau
(14) TÑ ðª (Kh² ðª, T§p ðª, Di®t ðª, ÐÕo ðª)
(15) Trí giác (d¸ch t× Vô trí di®c vô ð¡c)
(16) Ba ð¶i : quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai
(17) Thành tñu · ðây có nghîa là ðã giäi thoát khöi thª gi¾i nh¸ nguyên, không còn phân b¸et, ð¯i ðãi nhãn-pháp, hæu-vô v.v...
(18) Còn ðßþc d¸ch là linh ngæ hay th¥n chú (mantra).

* Mµt s¯ ð£c trßng cüa ngôn ngæ thi«n ð¸nh - tß duy

Nói ðªn ngôn ngæ tß duy - thi«n ð¸nh là nói ðªn ngôn ngæ ðßþc dùng ð¬ di­n ðÕt mµt trÕng thái tâm tß chü ðµng, có công døng khäo sát và phân tích cø th¬ các di­n biªn trong dòng v§n hành cüa tâm thÑc. Do ðó, ð£c trßng c½ bän cüa ngôn ngæ này, trß¾c hªt, nó là mµt hình thái tß duy theo th¬ cách cüa thi«n ð¸nh. Vì v§y, ð¯i v¾i ng߶i th÷ trì, ð÷c tøng, nó ðòi höi mµt sñ suy ni®m, mµt sñ quán tß·ng tß duy, mµt sñ nôÜ lñc døng tâm, mà thu§t ngæ g÷i là "nhß lý tác ý" (To their appearences as they really are - Hãy quan sát và ð¬ cho hi®n hæu hi¬n lµ nhß là chính nó). Nªu không nhß thª, tÑc không dùng ðªn tâm thÑc, thì ng߶i ð÷c kinh có th¬ nói là không thu nh§n ðßþc giá tr¸ gì, ngoài h® quä t¤t yªu cüa ni«m tin - mµt trÕng thái thanh bình cho ng߶i ð÷c. ChÑc nång cüa nhß lý tác ý, · ðây, có công døng soi sáng sñ th§t v« các hi®n tßþng, di­n biªn cüa tâm thÑc trong dòng v§n hành b¤t tuy®t ðßþc ði«u ðµng b·i các t§p khí, nghi®p và vô minh. Ðây là n«n täng c½ bän, ð¬ qua ðó, ng߶i ð÷c xây dñng cho chính mình mµt chánh tß duy, mµt cái nhìn ðúng nhß th§t v« con ng߶i và cuµc ð¶i. Vì l¨ ðó, møc ðích cüa vi®c ð÷c kinh là ð¬ sáng, rõ Ph§t lý (khán kinh giäi minh Ph§t chi lý), hay nói khác h½n là ð¬ sáng tö tâm thÑc.

"Mµt phút chân tâm chßa tö
Tråm nåm huy«n th¬ möi mòn"

Уc trßng thÑ hai cüa ngôn ngæ thi«n ð¸nh là "tß duy tu", tÑc huân t§p mµt con ð߶ng tß duy theo chân lý. B·i l¨, h¥u hªt các bän kinh ð«u vÕch ra hai con ð߶ng tß duy : chánh tß duy và tà tß duy. Thông qua hai cñc tß duy ðó, hành giä phäi nôÜ lñc xây dñng "tß duy tu", tÑc là kh·i sñ tß duy theo chân lý, theo các pháp lành. — ðây, nói ðªn sñ nôÜ lñc hay yªu t¯ tinh c¥n (tinh t¤n) là vì ph¥n l¾n tß duy cüa con ng߶i là tà tß duy - nó có khuynh hß¾ng dçn ðªn xây dñng mµt cái tñ ngã ðµc tôn - cái tôi, cái cüa tôi - cái tñ ngã cüa tôi. Do v§y, yªu t¯ tß duy cûng là mµt trong nhæng ð£c trßng c½ bän cüa ngôn ngæ thi«n ð¸nh, nó ðÑng sau yªu t¯ "nhß lý tác ý".

Уc trßng thÑ ba là xä ly. Ngôn ngæ thi«n ð¸nh không bao gi¶ có khuynh hß¾ng xây dñng nên mµt thª gi¾i hình tßþng trên n«n móng cüa äo giác. Mà trái lÕi, t¤t cä ngôn ngæ thi«n ð¸nh ð«u dçn ðªn mµt sñ xä ly tr÷n v©n cüa tâm thÑc, hay nói khác h½n là làm cho tâm thÑc tr· nên trong sÕch, vô nhi­m. Châm ngôn "G£p Ph§t giªt Ph§t, g£p ma giªt ma" trong sinh hoÕt thi«n, có th¬ nói là mµt bi¬u hi®n cüa ngôn ngæ thi«n ð¸nh. Vä lÕi, nhß chúng ta biªt, mµt trong hai giá tr¸ cüa ngôn ngæ kinh ði¬n ðó là giá tr¸ giäi thoát. Mà giá tr¸ giäi thoát chï thñc sñ có m£t khi nào ng߶i ð÷c ðÕt ðªn mµt sñ xä ly trong tâm thÑc. Và mÑc ðµ giäi thoát bao gi¶ cûng tùy thuµc vào khä nång xä ly, càng xä ly thì càng giäi thoát. Vì xä ly, ð½n giän chï là sñ buông bö m÷i ý ni®m ch¤p trß¾c vào mµt sñ th¬ nào ðó ðßþc tác thành b·i tâm thÑc và trong tâm thÑc. Và kh² ðau s¨ không bao gi¶ có m£t trong mµt tâm thÑc xä ly.

Nhß thª, các ð£c trßng "nhß lý tác ý", "tß duy tu" và "xä ly" trong ngôn ngæ thi«n ð¸nh chính là cái khung c½ bän cüa thi«n ð¸nh. Và cái khung này ðßþc hi¬n th¸ rõ trong câu kinh m· ð¥u cüa bän kinh Trái Tim : "Khi tiªn sâu vào ngu±n mÕch cüa Tu® giác vô thßþng, ng߶i tïnh thÑc bình yên soi sáng nhß thñc r¢ng, tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không, li«n thoát ly m÷i kh² ách (38). — ðây, soi sáng nhß thñc là "nhß lý tác ý", "r¢ng nåm hþp th¬ ð«u là Không", là sñ thành tñu cüa quá trình tß duy tu, và "thoát ly m÷i kh² ách" chính là sñ hi®n thân cüa xä ly.

Ðây là nhæng ð£c trßng c½ bän c¥n ðßþc nói ðªn trong ngôn ngæ thi«n ð¸nh - tß duy.

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08]