V/- Ngôn
Ngæ Siêu Hình
Trß¾c khi nói ðªn
ngôn ngæ siêu hình, v¤n ð« siêu
hình cûng c¥n ðßþc bàn ðªn.
Thông th߶ng, siêu hình v¯n ðßþc
xem nhß là mµt trong nhæng v¤n nÕn
u¦n khúc nh¤t và nan giäi nh¤t
ð¯i v¾i con ng߶i. Vì cänh gi¾i
siêu hình luôn luôn ðßþc cho r¢ng
tho¡t sinh ngoài cänh gi¾i cüa con ng߶i.
ChÆng hÕn linh h±n có hay không ? Sau
khi chªt, linh h±n s¨ ði v« ðâu ? Nhæng
v¤n nÕn nhß thª d߶ng nhß bao
gi¶ cûng tñ ð£t ra mµt sñ cách
bi®t tuy®t ð¯i giæa thª gi¾i hæu
hình và siêu hình, và làm cho
chúng tr· nên ð¯i l§p nhau, nhß
th¬ xác thì không phäi là linh h±n...
Do ðó, khi nói ðªn siêu hình, trong
quan ni®m hÕn h©p, là nói ðªn nhæng
v¤n ð« linh h±n, nhæng thª gi¾i
siêu nhiên, vô hình, cách bi®t v¾i
thª gi¾i cüa con ng߶i. Và tñ
thân cüa nhæng khái ni®m nhß linh h±n,
siêu hình, siêu nhiên luôn luôn gþi
lên trong tâm thÑc cüa con ng߶i nhæng
änh tßþng v« mµt thª gi¾i mông
lung u huy«n nào ðó, mµt thª gi¾i
không có trong thñc tÕi.
Tuy nhiên, nªu nói mµt
cách bao quát, và ðÑng trên bình
di®n rµng, chúng ta th¤y r¢ng sñ hi®n
hæu cüa hai thª gi¾i hæu hình và
vô/siêu hình luôn luôn có quan h®
v¾i nhau. Và có th¬ nói, thª gi¾i
siêu hình chï th§t sñ t±n tÕi
trong tß½ng quan, ít ra là trên m£t
nh§n thÑc, nªu không nhß thª, thì
thª gi¾i dù là hæu hình hay vô
hình ð«u không ðßþc biªt ðªn.
Ngßþc lÕi, và vßþt
lên trên t¤t cä, trong quan ði¬m cüa
Ph§t giáo, m÷i thª gi¾i t× vi mô
cho ðªn vî mô, t× hæu hình cho
ðªn siêu hình, ð«u luôn luôn
c·i m· và hi¬n th¸ trß¾c mµt
ði¬m tâm trong sáng. T¤t cä thª gi¾i
ðó ð«u hi®n hæu trong tß½ng
quan Duyên kh·i. Chúng không h« tách
bi®t nhau. Và d¥u là hæu hình hay vô
hình, chúng ð«u là sñ bi¬u hi®n
cüa Tàng thÑc. Và trong th¬ cách cüa
Tàng thÑc, thì m÷i bi¬u hi®n, hay m÷i
sän ph¦m cüa nó chï có tùy thuµc
vào duyên, chÑ không tùy thuµc vào
bän tính cüa môÜi hi®n hæu cá
bi®t... Vì nguyên lý Duyên kh·i bäo
r¢ng m÷i sñ th¬ ð«u là hi®n
hæu cüa tß½ng duyên, nên bän ch¤t
cüa chúng là "vô tñ tính" (bän
tính Không). Và nhß thª, thª gi¾i
siêu hình ðßþc t±n tÕi ngay
trong lòng cüa thª gi¾i hæu hình ;
hay nói khác ði, vô hình và hæu
hình là nhæng bi¬u hi®n khác nhau cüa
tâm thÑc mà thôi.
T× ðó, thª gi¾i siêu
hình, theo cái nhìn cüa Ph§t giáo,
không phäi là mµt thª gi¾i hão
huy«n, xa xôi nào ðó, mà trái
lÕi, nó chính là thª gi¾i ð£c
thù ðßþc bi¬u hi®n t× tâm thÑc.
Và quan tr÷ng h½n cä, trên m£t nh§n
thÑc lu§n, nªu thª gi¾i siêu hình
ðßþc xem là bi¬u hi®n cüa tâm
thÑc, nghîa là siêu hình ðßþc
ð±ng hóa v¾i các biªn c¯ cüa
tâm thÑc, thì nhß thª, Ph§t giáo
quä thñc là mµt tôn giáo có
khá nhi«u b¯i cänh siêu hình.
Nhß chúng ta biªt, trong kinh
tÕng, cái g÷i là cänh gi¾i siêu
hình - cänh vßþt ngoài sñ hi¬u
biªt và n¡m b¡t cüa ng߶i tr¥n
- ðßþc ÐÑc Ph§t nói ðªn
khá nhi«u và ðôi khi ðßþc
trình bày r¤t cø th¬, nhß tr߶ng
hþp cüa các cõi tr¶i S¡c và
Vô s¡c. M£c d¥u nó v¯n ðßþc
xem là cänh gi¾i siêu hình, song ·
ðây, siêu hình là mµt trÕng
thái phi v§t th¬ (ðÕi loÕi nhß
cõi Vô s¡c v.v...), chÑ không có
nghîa là không hi®n hæu ; chÆng hÕn,
tâm thÑc là siêu hình, là không
có hình thù nào hªt v.v...
Do ðó, có th¬ nói
r¢ng, ngôn ngæ siêu hình là mµt
trong nhæng cách thª din ðÕt cüa
Ph§t v« thª gi¾i tâm thÑc. Vì
v§y, nó cûng c¥n ðßþc bàn
ðªn.
Trß¾c hªt, có mµt
s¯ thu§t ngæ ðßþc dùng ð¬
kiªn thiªt thª gi¾i siêu hình có
th¬ ðßþc bàn ðªn nhß Không
(Sanyàta), Vô tß¾ng, Vô tß·ng,
Vô sinh, Niªt bàn v.v... Ðây ðßþc
xem là nhæng khái ni®m c½ bän ðßþc
dùng ð¬ nói ðªn cänh gi¾i siêu
hình. Và nhß ðã ð« c§p, siêu
hình · ðây không phäi là cänh
gi¾i mông lung u huy«n nào, mà nó
chính là thª gi¾i cüa tâm thÑc,
mµt thª gi¾i th߶ng ðßþc xem
là khác bi®t v¾i thª gi¾i hi®n
thñc.
ÐoÕn kinh v¡n dß¾i
ðây, có th¬ ðßþc xem là mµt
l¯i din ðÕt v« thª gi¾i siêu
hình.
"... - Này Hi«n giä, vô
lßþng tâm giäi thoát, vô s·
hæu tâm giäi thoát, không tâm giäi
thoát và vô tß¾ng tâm giäi
thoát này, có mµt pháp môn, này
Hi«n giä, do pháp môn này, các pháp
¤y nghîa sai bi®t và danh sai bi®t. Và
này Hi«n giä, lÕi có mµt pháp
môn, do pháp môn này, các pháp
¤y có nghîa ð±ng nh¤t và danh
sai bi®t. Này Hi«n giä, lÕi có mµt
pháp môn, do pháp môn này, các
pháp ¤y có nghîa ð±ng nh¤t
và danh sai bi®t. Này Hi«n giä, thª nào
là có pháp môn, do pháp môn này,
các pháp ¤y có nghîa sai khác
và danh sai khác ? — ðây, này Hi«n
giä, v¸ TÏ kheo an trú biªn mãn mµt
phß½ng v¾i tâm câu hæu v¾i
t×, cûng v§y phß½ng thÑ hai, cûng
v§y phß½ng thÑ ba, cûng v§y phß½ng
thÑ tß. Nhß v§y, cùng kh¡p thª
gi¾i, trên, dß¾i, b« ngang, hªt thäy
phß½ng xÑ, cùng kh¡p vô biên
gi¾i, v¸ ¤y an trú biªn mãn v¾i
tâm câu hæu v¾i t×, quäng ðÕi,
vô biên, không h§n, không sân. V¾i
tâm câu hæu v¾i bi... v¾i tâm câu
hæu v¾i hÖ... an trú biªn mãn mµt
phß½ng v¾i tâm câu hæu v¾i
xä, cûng v§y phß½ng thÑ hai, cûng
v§y phß½ng thÑ ba, cûng v§y phß½ng
thÑ tß. Nhß v§y, cùng kh¡p thª
gi¾i, trên, dß¾i, b« ngang, hªt thäy
phß½ng xÑ, cùng kh¡p vô biên
gi¾i, v¸ ¤y an trú biªn mãn v¾i
tâm câu hæu v¾i xä, quäng ðÕi,
vô biên, không h§n, không sân. Nhß
v§y, này Hi«n giä, g÷i là vô
lßþng tâm giäi thoát. Và này
Hi«n giä, thª nào là vô s· hæu
tâm giäi thoát ? — ðây, này Hi«n
giä, v¸ TÏ kheo vßþt lên m÷i ThÑc
vô biên xÑ, nghî r¢ng "Không có
vi®c gì", chÑng và trú Vô s·
hæu xÑ. Nhß v§y, này Hi«n giä,
v¸ TÏ kheo ði ðªn khu r×ng, hay ði ðªn
g¯c cây, hay ði ðªn chôÜ nhà
tr¯ng và suy nghî nhß sau : "Ðây tr¯ng
không, không có tñ ngã hay không
có ngã s·". Nhß v§y, này Hi«n
giä, g÷i là không tâm giäi thoát.
Và này Hi«n giä, thª nào là
vô tß¾ng tâm giäi thoát ? — ðây,
này Hi«n giä, v¸ TÏ kheo không tác
ý v¾i nh¤t thiªt tß¾ng, ðÕt
và an trú vô tß¾ng tâm ð¸nh.
Nhß v§y, này Hi«n giä, g÷i là
vô tß¾ng tâm giäi thoát. Nhß
v§y là có pháp môn và do pháp
môn này, nhæng pháp ¤y nghîa sai
bi®t và danh sai bi®t. Và này Hi«n giä,
thª nào là có pháp môn và
do pháp môn này, các pháp ¤y có
nghîa ð±ng nh¤t nhßng danh sai bi®t.
Tham, này Hi«n giä, là nguyên nhân
cüa hÕn lßþng ; sân là nguyên
nhân cüa hÕn lßþng ; si là nguyên
nhân cüa hÕn lßþng. Яi v¾i
v¸ TÏ kheo ðã ðoÕn tr× các
l§u ho£c và tham, sân, si này ðã
ðßþc ch£t t§n g¯c nhß thân
cây tala ðßþc ch£t t§n g¯c, khiªn
chúng không th¬ tái sanh trong tß½ng
lai. Này Hi«n giä, khi nào các tâm
giäi thoát là vô lßþng, thì
b¤t ðµng tâm giäi thoát ðßþc
g÷i là t¯i thßþng ð¯i v¾i
các tâm giäi thoát ¤y, và b¤t
ðµng tâm giäi thoát không có tham,
không có sân, không có si. Tham, này
Hi«n giä, là mµt v§t gì (chß¾ng
ngÕi), sân là mµt v§t gì (chß¾ng
ngÕi), si là mµt v§t gì (chß¾ng
ngÕi). Яi v¾i v¸ TÏ kheo ðã
ðoÕn tr× các l§u ho£c, thì tham,
sân si này ðã ðßþc ch£t t§n
g¯c, nhß thân cây tala ðßþc ch£t
t§n g¯c, khiªn chúng không th¬ tái
sanh trong tß½ng lai. Này Hi«n giä, khi
nào các tâm giäi thoát là vô
s· hæu, thì b¤t ðµng tâm giäi
thoát ðßþc g÷i là t¯i thßþng
ð¯i v¾i các tâm giäi thoát ¤y,
và b¤t ðµng tâm giäi thoát ¤y
không có tham, không có sân, không
có si. Tham, này Hi«n giä, là nhân
tÕo ra tß¾ng, sân là nhân tÕo
ra tß¾ng, si là nhân tÕo ra tß¾ng.
Яi v¾i v¸ TÏ kheo ðã ðoÕn
tr× các l§u ho£c, thì tham, sân, si
này ðßþc ch£t t§n g¯c, nhß
thân cây tala ðßþc ch£t t§n g¯c,
khiªn chúng không th¬ tái sanh trong tß½ng
lai. Này Hi«n giä, khi nào các tâm
giäi thoát là vô tß¾ng, thì
b¤t ðµng tâm giäi thoát ðßþc
g÷i là t¯i thßþng ð¯i v¾i
các tâm giäi thoát ¤y, và b¤t
ðµng tâm giäi thoát này không
có tham, không có sân, không có
si. Nhß v§y, này Hi«n giä, là pháp
môn này, nhæng pháp ¤y là ð±ng
nghîa nhßng danh sai bi®t" (39).
(ÐÕi Kinh Phß½ng Quäng
ThÑ 43)
* Mµt
s¯ ð£c trßng cüa ngôn ngæ siêu
hình
Trß¾c hªt, ngôn ngæ
siêu hình là mµt "phát bi¬u trñc
giác", nó nói thÆng nói th§t ngay
v¤n ð« mà không c¥n phäi thông
qua c½ s· lý lu§n nào. Tï dø,
kinh nói : "Này Hi«n giä, khi nào các
tâm giäi thoát là vô tß¾ng,
thì b¤t ðµng tâm giäi thoát ðßþc
g÷i là t¯i thßþng". — ðây, h¥u
nhß "tâm vô tß¾ng" là cái
trøc chính, ð¬ qua ðó, "ngôn ngæ
vô tß¾ng" (tÑc siêu hình) ðßþc
trình bày. Khác v¾i ngôn ngæ ¦n
dø, thí dø, hay bi¬u tßþng, ngôn
ngæ siêu hình tñ thân nó không
gþi lên mµt hình änh nào mang tính
cách bi¬u th¸. Và nªu có th¬ nói
ðªn sñ bi¬u th¸ cüa ngôn ngæ
siêu hình, thì cái ðßþc bi¬u
th¸ · ðây là Không hay là Vô
tß¾ng, tÑc không änh tßþng,
không hình thái và không chi«u kích.
Nó chính là tiªng nói trong sáng
nh¤t t× chân tâm. Và trong tiªng nói
ðó, m÷i âm thanh cáu b¦n ð«u
ðã ðßþc thanh l÷c. Cûng tña
h± nhß viên ng÷c lßu ly, th¬ tính
trong su¯t cüa nó luôn luôn là bi¬u
th¸ duy nh¤t cho chính nó. Vì thª,
ð£c trßng thÑ nh¤t cüa ngôn ngæ
siêu hình là không mang theo mµt hình
änh bi¬u tßþng nào cä. Nó - tÑc
Không tß¾ng - là bi¬u th¸ duy nh¤t
cho nó và cüa nó.
Và næa, nhß chúng ta
th¤y, trong các cänh gi¾i nhß ðßþc
nói ðªn trong Ph§t giáo, thì chï
có cänh gi¾i cüa chân tâm, cüa
Ph§t tính là toàn bích, là t¯i
thßþng. — ðó, m÷i hoÕt cänh,
m÷i änh tßþng cüa v÷ng thÑc
không còn næa. Nhßng nói nhß thª,
không có nghîa chân tâm là tr½
lì, b¤t ðµng, mà trái lÕi,
nó linh di®u và nång ðµng vô cùng.
Do ðó, ngôn ngæ t× chân tâm là
mµt loÕi ngôn ngæ vô tß¾ng,
hay là siêu hình. Ði«u này ðßþc
kinh dø cho hình änh ÐÑc Ph§t dùng
di®u âm mà nói pháp, trong khi thân
và tâm cüa Ngài b¤t ðµng. Vì
thª, ð£c trßng thÑ hai cüa ngôn
ngæ siêu hình là ngôn ngæ ðßþc
dùng ð¬ nói v« mµt thª cách,
bi¬u hi®n ð£c thù cüa tâm thÑc
ðã vßþt qua m÷i v÷ng ðµng,
b¤t an - tâm thÑc trên chi«u chân
nhß, tuy®t ð¯i.
H½n thª næa, cái nhân
ð¬ tÕo ra các änh tßþng huyn
ho£c trong thª gi¾i cüa tâm thÑc nhß
kinh trình bày, chính là tham, sân và
si : "... Tham, này Hi«n giä, là nhân tÕo
ra tß¾ng ; sân là nhân tÕo ra tß¾ng
; si là nhân tÕo ra tß¾ng" (40). Vì
thª, khi tâm thÑc không còn tham, sân,
si thì không còn sinh kh·i các änh
tßþng huyn ho£c næa. Nó ðßþc
g÷i là vô tß¾ng giäi thoát.
Do ðó, ngôn ngæ cüa vô tß¾ng
giäi thoát là ngôn ngæ thoát ly tham,
sân, si, hay nói khác h½n là ngôn
ngæ cüa thñc tÕi toàn chân. — ðây,
thay vì xây dñng nên các phÕm trù,
änh tßþng, nó xóa nhòa t¤t
cä, không biên tª và không hình
thÑc. Ngôn ngæ chính là tiªng nói
cüa giäi thoát. Ðây là ð£c
trßng thÑ ba cüa ngôn ngæ siêu hình.
Và cu¯i cùng, nhß chúng
ta th¤y, do không y cÑ trên c½ s·
cüa lý lu§n, phân tích, thí dø,
bi¬u tßþng v.v... nên ngôn ngæ siêu
hình chï ðßþc ÐÑc Ph§t dùng
ð¬ giäng cho nhæng ai ðang ði theo con ð߶ng
thi«n ð¸nh ð¬ tiªn t¾i giác
ngµ, giäi thoát. Do v§y, nó không phäi
là ngôn ngæ ph² thông trong giao tiªp.
Cûng nhß cái có hình thÑc thì
ðßþc nói b·i và b¢ng hình
thÑc. Ngßþc lÕi, các pháp phi hình
thÑc nhß chân tâm chÆng hÕn, thì
ðßþc nói b¢ng ngôn ngæ siêu
hình. Tóm lÕi, ngôn ngæ siêu hình
là ngôn ngæ ðßþc dùng ð¬
nói v« các cänh gi¾i cüa tâm
thÑc ðã và ðang vß½n ðªn
sñ giäi thoát t¯i h§u. Nó ði qua
t¤t cä và không ð¬ lÕi b¤t
kÏ mµt änh tßþng bi¬u th¸ nào,
tña h± nhß thác gh«nh ðßþc
tuôn chäy t× ngu±n mÕch chân tâm,
xuyên qua m÷i hang khe cüa núi ðá và
v¨ nên mµt bi¬u thÑc b¤t ð¸nh.
Ngôn ngæ siêu hình là nhß thª.
Nó chï tß½ng ßng v¾i thª gi¾i
thñc tÕi v¾i muôn ngàn khác bi®t
và ða thù. Vì sñ bi¬u hi®n cüa
chân tâm là vô t§n, nên không
th¬ có mµt c¤u trúc ß¾c l®,
khuôn mçu nào có th¬ nói lên
ðßþc t¤t cä. Ngôn ngæ siêu
hình v¯n là sñ bi¬u hi®n cüa thª
gi¾i thñc tÕi tính Không.
[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08]