T±ng Kªt

T× sñ trình bày trên, qua ðó chúng ta th¤y r¢ng ngôn ngæ trong kinh tÕng Ph§t giáo quä thñc r¤t ða dÕng, phong phú, t× th¬ loÕi vån h÷c cho ðªn th¬ loÕi ngôn ngæ. H¥u hªt ngôn ngæ ðßþc dùng ð¬ chuyên ch· ðÕo lý ð«u mang theo các hình änh bi¬u tßþng, thí dø ; và có khi lÕi mang theo nhæng ý ni®m v« thª gi¾i siêu hình, nhß sñ mô tä v« các cõi tr¶i "vô tß·ng", các ð¸nh "vô tâm" (41) v.v... Уc bi®t là trong tr߶ng hþp cüa ngôn ngæ siêu hình, có th¬ xem ðó nhß là mµt loÕi ngôn ngæ tâm linh, mµt loÕi ngôn ngæ chï dçn con ð߶ng ði ra khöi m÷i änh tßþng huy­n ho£c cüa tâm thÑc. — ðây, siêu hình theo/trong Ph§t giáo không phäi là mµt cänh gi¾i hay mµt quy«n lñc siêu nhiên có th¬ chi ph¯i cuµc s¯ng con ng߶i, và ngßþc lÕi, con ng߶i thì không bao gi¶ vß½n ðªn hay n¡m b¡t ðßþc. Vì l¨, ÐÑc Ph§t không bao gi¶ th×a nh§n có mµt cänh gi¾i siêu hình th¥n bí nào. Trái lÕi, nhß ðã ð« c§p, siêu hình · ðây chï ðßþc thiªt l§p trong tß½ng quan mà thôi. Có nghîa, nó là mµt m£t khác cüa thª gi¾i thñc tÕi, mµt bi¬u hi®n khác cüa Tàng thÑc (42). Và ðß½ng nhiên chï có con ng߶i chi ph¯i nó, chÑ nó không th¬ chi ph¯i con ng߶i. C¥n ghi nh§n r¢ng, thª gi¾i, dù là hæu hình hay siêu hình, t¤t cä ð«u là bi¬u hi®n cüa tâm thÑc ; ngoài sñ bi¬u hi®n cüa tâm thÑc, s¨ không có b¤t kÏ mµt bi¬u hi®n nào khác t× ðâu và · ðâu.

Trong tr߶ng hþp cüa ngôn ngæ bi¬u tßþng, v¤n ð« s¨ tr· nên quan tr÷ng ð¯i v¾i ng߶i ð÷c kinh. Vì l¨, nªu không n¡m b¡t ðßþc nhæng ý nghîa bi¬u tßþng s¨ không hi¬u ðßþc ý kinh, và th߶ng b¸ r½i vào các äo tß·ng. Sñ l¥m ch¤p vào các hoÕt cänh bi¬u tßþng cüa kinh s¨ không giúp ích gì cho ng߶i ð÷c, mà trái lÕi, càng l¥m ch¤p ch×ng nào thì mÑc ðµ v÷ng tß·ng càng tång lên ch×ng ðó. Vì thª, trên m£t nh§n thÑc, sñ thông su¯t v« ngôn ngæ và các ð£c trßng cüa nó ðßþc xem nhß ði«u ki®n c¥n yªu - ð¯i v¾i ng߶i ð÷c kinh. T¤t nhiên, nhæng gì ðßþc nói v« ngôn ngæ nhß ðã trình bày chï là mµt ph¥n c½ bän. B·i l¨, bän thân cüa ngôn ngæ là vô hÕn ; m÷i khuôn mçu ðßþc áp ð£t lên nó ð«u ðßþc xem xét dß¾i góc ðµ tß½ng ð¯i cüa nh§n thÑc. V¤n ð« còn lÕi, ðòi höi · ng߶i hành trì, ð÷c tøng mµt mÑc ðµ th¬ nh§p, mµt mÑc ðµ tß duy thi«n ð¸nh nh¤t ð¸nh, ð¬ có th¬ ði vào soi sáng Ph§t lý. Nhß ÐÑc Ph§t ðã dÕy, t¤t cä pháp là b¤t ð¸nh ; do ðó, giáo pháp cüa Ph§t cûng là pháp b¤t ð¸nh. Tùy theo nhân duyên khác nhau mà nó bi¬u hi®n khác nhau. Vì thª, · ðây không h« có b¤t kÏ mµt bi¬u thÑc nào mang tính cách ð¸nh tính ; t¤t cä nhæng gì ðßþc bàn ðªn ð«u ðßþc xem nhß là nhæng "nh§n thÑc", mà qua ðó, tác giä hy v÷ng giúp ng߶i h÷c mµt "phß½ng ti®n nh§p môn" khi ði vào nghiên cÑu h® th¯ng kinh tÕng Ph§t giáo.
 
 

Chú thích

(*) Ví dø, cái "chân" (mµt trong tÑ chi) chï có mµt nghîa nªu nó ðßþc dùng ðµc l§p, nhß chân ng߶i, chân bàn, chân ghª v.v..., nhßng nªu ðßþc dùng trong ngæ cänh khác nhau thì nó ðß½ng nhiên s¨ có nghîa khác, ví dø : "mµt chân trong hµi ð±ng" v.v...
(1) Ða nghîa (polysemy) : t× có nhi«u ý nghîa hay có nhi«u thông ði®p khác nhau. Trái lÕi là ð½n nghîa, tÑc chï có mµt ý nghîa và mµt thông ði®p.
(2) * T× ði¬n Ph§t h÷c Hán-Vi®t, t§p II, Phân vi®n NCPH, Hà Nµi, 1994, tr.1466.
* Ph§t h÷c t× ði¬n, t§p III, Ðoàn Trung Còn, Ph§t h÷c tùng thß, Sài Gòn, 1968, tr.1168-1169.

* A Dictionary of Chinese Buddhist ternes, W.E. Soothill, Oxford, England, 1954, tr.44-45. 

(3) Kinh Pháp Bäo Ðàn ghi lÕi r¢ng Hu® Nång trong lúc d×ng chân nghe mµt cß sî tøng kinh Kim Cß½ng. Khi nghe ðªn câu "¿ng vô s· trø nhi sanh kÏ tâm" thì bôÜng dßng ðÕt ngµ, tâm th¬ b×ng sáng. T× ðó, Ngài ðã ch÷n cho mình mµt l¯i ði, và v« sau tr· thành T² thÑ 6 cüa dòng thi«n Trung Hoa.
(4) Kinh Trung Bµ, t§p I, Vi®n NCPHVN, TP H± Chí Minh, 1992, tr.303.
(5) Ti¬u Bµ kinh (Khuddaha Nikayà), t§p I, Thích Minh Châu, Tu thß Ph§t h÷c VÕn HÕnh, 1982, tr.404.
(6) Xem ph¥n L¸ch sØ kªt t§p kinh ði¬n trong cu¯n Tìm hi¬u nhân sinh quan Ph§t giáo, Thích Tâm Thi®n, Thành hµi PG TP H± Chí Minh, 1998.
(7) Chæ "Tôi" trong câu "Tôi nghe nhß v¥y", theo l¸ch sØ, ðó là sñ t߶ng thu§t cüa Ngài A Nan. Vì thª, tôi tÑc là Tôn giä A Nan.
(8) Kinh Tång Chi (II) ghi rõ : Lòng khát ái 6 cån, 6 tr¥n và 6 thÑc, cµng lÕi thành 18. Nam có 18 và næ có 18, cµng lÕi là 36 dòng ái. 36 x 3 (tÑc quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai) thành 108 dòng ái. 18 dòng ái cån bän là : "Ta có m£t", "Ta có m£t trong ð¶i", "Ta có m£t nhß v¥y", "Ta có m£t khác nhß v¥y", "Ta th߶ng h¢ng", "Ta không th߶ng h¢ng", "Ta phäi có m£t không ?", "Ta phäi có m£t trong ð¶i này không ?", "Ta phäi có m£t nhß v§y", "Ta phäi có m£t khác nhß v§y", "Mong r¢ng ta có m£t", "Mong r¢ng ta có m£t trong ð¶i này", "Mong r¢ng ta có m£t nhß v§y", "Mong r¢ng ta có m£t khác nhß v§y", "Ta s¨ có m£t", "Ta s¨ có m£t trong ð¶i này", "Ta s¨ có m£t nhß v§y", "Ta s¨ có m£t khác nhß v§y".
(9) Bµc lßu (oghà) : tÑc là dòng thác ð².
(10) Nam tÕng chï cho các bµ kinh thuµc Ph§t giáo nguyên thüy. B¡c tÕng chï cho các bµ kinh thuµc Ph§t giáo phát tri¬n (Mahayama) hay là kinh tÕng ÐÕi th×a.
(11) Kinh "Ví dø t¤m väi" (Vatthupamasutta), "Ví dø cái cßa" (Kakacupamasuttam), "Ví dø con r¡n" (Alaggadupamasuttam), "Ví dø d¤u chân voi" (Mahahatthipadopamasuttam), "Ví dø lõi cây" (Mahasaropamasuttam) v.v... Xem Trung Bµ kinh, t§p I, Thích Minh Châu d¸ch, Vi®n NCPHVN, TP HCM, 1992.
(12) Vassika : Hoa lài.
(13) Th½ Nguy­n Gia Thi«u.
(14) Anguttara Nikàya, Ph.2, tr.37.
(15) Deva : Tr¶i.
(16) Gandhaba : D¸ch là Càn Thát Bà.
(17) Yakka : Tên mµt loài quÖ (DÕ Xoa).
(18) Con ng߶i giác ngµ.
(19) Trích Thi«n lu§n, quy¬n HÕ, cüa Suzuki, bän d¸ch Tu® Sî, Nxb TP H± Chí Minh, 1992, tr.190... 
(20) Xem Tâm lý h÷c Ph§t giáo, Thích Tâm Thi®n, Nxb TP H± Chí Minh, TP HCM, 1998.
(21) The Path of Purificastion, Bhadantàcariya Buddhaghosa, The Corporate Body of the Buddha Educational Foundation, Taiwan, 1997.
(22) Ph§t tñ thuyªt, Ti¬u Bµ kinh.
(23) Dçn theo Diamonfd Sùtra, Edward Conze, Rome edition, London, 1975.
(24) Xem "Bên kia b¶" trong ph¥n Ngôn ngæ bi¬u tßþng.
(25) Sáu Ba la m§t : B¯ thí, trì gi¾i, tinh t¤n, nhçn nhøc, trí tu® và thi«n ð¸nh.
(26) Prajnã paramittà hrdaya Sùtra : Prajnã là trí tu® ; Paramittà là bên kia b¶ ; Hrdaya là trái tim, là tinh th¬, là cµi ngu±n ; Sùtra là kinh.
(27) Theo các nhà triªt h÷c c² ðÕi „n е, OM là âm thanh vî ðÕi c¤u tÕo nên vû trø vÕn hæu. Âm thanh là mµt bi¬u hi®n ð£c thù cüa sñ s¯ng. Thª gi¾i vû trø ðßþc tác thành cûng nhß hüy hoÕi theo âm theo xoáy trong chi«u gió t× hæu cùng ðªn vô cùng.
(28) Xem bµ M§t tông - Kim cß½ng th×a.
(29) Trong Thi«n tông Ph§t giáo, câu "Linh S½n vi tiªu" ðã tr· thành mµt thi«n ngæ bi¬u tßþng cho sñ tâm truy«n.
(30) Hành tÑc là hành u¦n : C½ c¤u và thª cách hoÕt ðµng cüa ð¶i s¯ng tâm thÑc.
(31) Các tông phäi nhß Thi«n tông, T¸nh ðµ tông, Chân ngôn tông, Thiên thai tông v.v... Nhæng cái "tông" này cûng ð«u do con ng߶i dñng l§p, còn bän ch¤t cüa giáo hu¤n cüa Ph§t thì không có TÔNG nào hªt.
(32) 5 u¦n : S¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc.
(33) 6 xÑ : M¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý.s
(34) 18 gi¾i : G±m 6 nµi xÑ (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý) + 6 ngoÕi xÑ (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp) + 6 thÑc cån (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý thÑc) = 18 gi¾i.
(35) 12 nhân duyên : Vô minh, hành, thÑc, danh s¡c, løc nh§p, xúc, th÷, ái, thü, hæu, sinh, lão-tØ.
(36) 8 thÑc : Nhãn thÑc, nhî thÑc, tÖ thÑc, thi®t thÑc, thân thÑc, ý thÑc, mÕt na thÑc, alaya thÑc.
(37) Xem Tâm lý h÷c Ph§t giáo, Thích Tâm Thi®n, Nxb TP H± Chí Minh, TP HCM, 1998.
(38) Xem kinh Trái tim tu® giác vô thßþng, ph¥n trß¾c.
(39) Trích kinh ÐÕi Phß½ng Quäng, ph¥n trß¾c.
(40) Xem ðoÕn kinh v×a dçn · trß¾c.
(41) Nhß tr߶ng hþp cüa Di®t th÷ tß·ng ð¸nh.
(42) Xem Tâm lý h÷c Ph§t giáo, Thích Tâm Thi®n, Nxb TP H± Chí Minh, TP HCM, 1998.

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08]