Sñ Th§t V« Chân Lý Công ¿¾c

Thích Tâm Thi®n

Nói ðªn chân lý công ß¾c (Conventional truth) là nói ðªn Tøc ðª (Samvriti - satya) hay là chân lý cüa nhæng sinh linh chßa giác ngµ, nó th߶ng ðßþc hi¬u là trái ngßþc v¾i Chân ðª (Paramàrtha - satya). Trong kinh ði¬n Ph§t giáo, Chân ðª và Tøc ðª hàm ngø ý nghîa cüa phß½ng ti®n (Tøc ðª) và cÑu kính (Chân ðª). Do ðó hai khái ni®m này th߶ng ðßþc xem nhß là hai phÕm trù song quan và có khi b¸ xem là ð¯i l§p, mâu thuçn. T¤t nhiên khi ðßþc xem là ð¯i l§p và mâu thuçn nhau thì Chân và Tøc hay công ß¾c và tuy®t ð¯i không th¬ cùng ðÑng trên mµt con thuy«n. B·i l¨, chân lý tuy®t ð¯i là cänh gi¾i hi®n quán cüa Ph§t (con ng߶i ðã giác ngµ), trong khi chân lý công ß¾c là sñ th§t hi¬n nhiên, là chÑng lý t¯i thßþng cüa chúng sinh (ng߶i còn vô minh). Và nªu nhß thª, cuµc ð¯i thoÕi giæa Ph§t và chúng sinh s¨ di­n ra nhß thª nào ?

Kinh Pháp Hoa ghi nh§n r¢ng, sau khi tr¥m tß v« sñ chÑng ngµ cüa mình dß¾i g¯c cây b° ð«, Ph§t ðã quyªt ð¸nh ðªn v߶n Nai (Benarès) ð¬ thuyªt v« giáo lý TÑ ðª (Cattàri àriyasaccàni) cho nåm ng߶i bÕn cû. Giáo lý ¤y ðßþc thiªt l§p trên c½ s· tß½ng quan duyên kh·i - nhân quä [(Kh± ðª (Dukkha), T§p ðª (Samudaya), Di®t ðª (Nirodha) và ÐÕo ðª (Magga)].

Ðây là l¥n ð¥u tiên Ph§t dùng ðªn ngôn ngæ - tình ng߶i nhß là mµt phß½ng ti®n thi®n xäo ð¬ truy«n trao thông ði®p cüa b§c thánh trí cho kë phàm, r°i d¡t dçn h÷ ði vào cänh gi¾i T¸ch di®t (Nirodha) ly ngôn. Sñ ki®n này ðßþc xem nhß chính ÐÑc Ph§t là ng߶i ð¥u tiên ðã xóa tan ranh gi¾i hão huy«n cüa ánh sáng và bóng t¯i, m· ra mµt con ð߶ng (Trung ðÕo) ðßa chúng sinh th¬ nh§p Ph§t ðÕo. Con ð߶ng ¤y là con ð߶ng trung dung hay còn g÷i là Trung ðÕo (Middle way). V« sau, Ngài Nàgàrjuna, qua Trung Quán Lu§n, ðã tích cñc phát tri¬n hai góc ðµ (tß½ng ð¯i và tuy®t ð¯i) cüa chân lý dß¾i tên g÷i là Nh¸ ðª. Nàgàrjuna cho r¢ng : Duyên kh·i tÑc Không, tÑc Giä danh và cûng là Trung ðÕo. Và khi nào th¤y ðßþc lý Duyên kh·i là th¤y ðßþc chân lý tuy®t ð¯i, tÑc th¤y Ph§t. Ðây là lý do tÕi sao Trung Lu§n ðßþc n² lñc t§p chú vào Trung ðÕo và Bát b¤t (b¤t sinh, b¤t di®t, b¤t nh¤t, b¤t d¸, b¤t th߶ng, b¤t ðoÕn, b¤t khÑ, b¤t lai). — ðây, chúng ta s¨ ði vào khäo sát sñ th§t v« chân lý công ß¾c theo tinh th¥n Nh¸ ðª.

1- Ngón tay chï m£t trång

Nhæng thành ngæ nhß "b¤t l§p vån tñ", "ly ngôn thuyªt tß¾ng", "b¤t khä thuyªt" v.v... Có l¨ ðã nói lên sñ b¤t lñc cüa ngôn ngæ trß¾c vi­n cänh thñc tÕi. Ngôn ngæ, qua kªt c¤u vån pháp, tñ nó ðã b¸ áp ð£t lên mµt gi¾i hÕn nhß chính m®nh ð« mà nó phát bi¬u. B·i l¨, mµt m®nh ð« thì bao gi¶ cûng bao g°m mµt chü th¬ và các thuµc tính cüa chü th¬. — ðây, ðµng t× ðóng vai trò tß½ng quan giæa chü th¬ và thuµc tính cüa chü th¬; do ðó, nªu nói Niªt bàn là..., thñc tÕi là..., v.v... thì nhæng thuµc tính ðßþc gán ép ð¢ng sau danh t× ð«u mang tính ch¤t công ß¾c. Nhß thª nhæng thuµc tính mang tính ch¤t công ß¾c hÆn nhiên là không bao gi¶ nói lên và có th¬ di­n ðÕt thñc tÕi là gì, Niªt bàn là gì ? Vì tñ th¬, ngôn ngæ mang tính ch¤t tînh, trong khi thñc tÕi thì luân lßu, v§n hành b¤t tuy®t. Ðây chính là ði«u b¤t lñc cüa ngôn ngæ trß¾c vi­n cänh cüa Niªt bàn, thñc tÕi,...

Nhßng ði«u quan tr÷ng là · ch² giá tr¸ cüa ngôn ngæ trong giáo thuyªt cüa Ph§t không phäi n¢m · khä nång di­n ðÕt cüa ngôn ngæ, mà chính là · ch² "b¤t khä thuyªt" cüa nó. Vì l¨, nªu thñc tÕi ðßþc ð°ng hóa v¾i ngôn ngæ thì thñc tÕi không còn là thñc tÕi næa, mà nó ðã tr· thành mµt khái ni®m khô héo.

T× ðó, dß¾i ánh sáng cüa thñc tÕi, không bän ngã ngôn ngæ và nhæng chÑng lý cüa nó chÑa ðñng vô s¯ mâu thuçn nµi hàm. Càng ði xa trong vi®c di­n ðÕt mµt sñ th¬, thì càng xa r¶i sñ th¬ ¤y. Ði«u này, qua Trung Lu§n, Nàgàrjuna ðã nói r¢ng, khi Ph§t dÕy v« pháp Không (vô tính), nó ðßþc xem nhß là phß½ng ti®n ð¯i tr¸. Nªu pháp Không ¤y ðßþc ð¸nh nghîa là Niªt bàn, là ch½n tánh, là thñc tÕi v.v... thì nh¤t ð¸nh Ph§t ðã không nói ra. Vì l¨, há không phäi chính ÐÑc Ph§t ðã nói (1) r¢ng : Cänh gi¾i tñ chÑng cüa Nhß Lai là b¤t khä thuyªt b·i ngôn ngæ, là b¤t khä tß nghì b·i tri giác th߶ng nghi®m ðó sao ?

T× nhæng vi®n dçn trên, ngôn ngæ ðßþc ÐÑc Ph§t dùng nhß là chân lý Nh¸ ðª (bao g°m hai chân lý công ß¾c và chân lý tuy®t ð¯i), ðây là quan ði¬m cüa Nàgàrjuna.

Nàgàrjuna cho r¢ng trong su¯t 49 nåm ho¢ng hóa ðµ sinh, Ph§t ðã dùng Nh¸ ðª nhß là phß½ng ti®n thi®n xäo ð¬ truy«n trao thông ði®p cüa mình. Thông qua ngôn ngæ Nh¸ ðª, chân lý ðßþc hi¬n bày nhß là chính nó. Nhæng thành ngæ n±i tiªng cüa ngôn ngæ Nh¸ ðª là : "ngón tay chï m£t trång", "n¡m lá trong lòng bàn tay", "con thuy«n ðßa ng߶i sang sông". Và ðây là nhæng thành ngæ g¡n li«n trong vån h÷c Ph§t giáo. Tuy nhiên, ði«u quan tr÷ng h½n hªt là thông ði®p cüa nhæng thành ngæ ðó ðã g·i g¡m ði«u gì cho chúng ta ?

Trß¾c hªt, thØ bàn ðªn thành ngæ "ngón tay chï m£t trång" Nhß ðã ð« c§p, sau khi tr¥m tß v« sñ chÑng ngµ cüa mình dß¾i cµi b° ð«, Ph§t ðã quyªt ð¸nh ði vào thành Ba-la-nÕi ð¬ thuyªt v« giáo lý TÑ ðª cho nåm ng߶i bÕn cû. Sñ tr¥m tß ðó di­n ra nhß sau : "Giáo pháp mà Nhß Lai chÑng ngµ, quä thñc thâm di®u, khó hi¬u, khó nh§n, v¡ng l£ng tuy®t ð¯i, không n¢m trong phÕm vi lu§n lý, tª nh¸, chï có b§c thánh nhân m¾i hi¬u n±i. Chúng sinh còn luyªn ái trong nhøc døc ngû tr¥n. Giáo lý tß½ng quan Duyên kh·i là mµt ð« møc r¤t khó lãnh hµi, và Niªt bàn - sñ ch¤m dÑt m÷i hi®n tßþng phát sinh có ði«u ki®n, sñ t× bö khát v÷ng, sñ ðoÕn tr× m÷i tham ái, sñ không tham ái và sñ ch¤m dÑt - cûng là mµt v¤n ð« không d­ lãnh hµi". (This dharma which I have realized is indeed profound, difficult to perceive, difficult to comprehend, tranquil, exalted, not within the sphere of logic, subtle, and is to be understood by the wise. These beings are attached to material pleasures. This causally connected "Dependence Arising" is a subject which is difficult to comprehend. And Nibhàna - The cersation of the conditioned, the abandoning of all passions, the destruction of craving, the non- attachment, and the cersation is also a matter not easily comprehensible". (2)

Ngay tÕi ðây, rõ ràng là sñ phân ð¸nh giæa phàm trí và thánh trí ðã ðßþc Ph§t cân nh¡c kÛ lßÞng trß¾c lúc Ngài kh·i sñ truy«n giáo. Và cûng t× ðó kéo dài cho ðªn lúc Ph§t nh§p di®t, nhæng gì ðßþc Ngài nói ra, tÑc phß½ng ti®n ngôn ngæ, ð«u ðßþc xem là "Ngón tay chï m£t trång"(3). Nhß thª, nhæng gì ðßþc nói ra b·i Ph§t hay chánh pháp cüa Ph§t ðßþc ví nhß "ngón tay (chï)", nó ðóng vai trò cüa ngôn ngæ, và giá tr¸ cüa ngôn ngæ ðó là "chï", tÑc giá tr¸ ð¸nh hß¾ng ð¬ tiªn ðªn chân lý tuy®t ð¯i, không phäi là giá tr¸ bi¬u ðÕt hay mô tä chân lý tuy®t ð¯i - tÑc "m£t trång". Trên bình di®n Nh¸ ðª, và do ðó, nªu không có "ngón tay chï" thì s¨ không th¤y ðßþc "m£t trång"; và ngßþc lÕi, nªu "m£t trång" không ðßþc chï b·i "ngón tay" thì sñ hi®n di®n cüa "m£t trång" s¨ không ðßþc biªt ðªn. Ði«u này ðßþc ngài Tång Du® viªt trong bài tña Trung Lu§n cho bän d¸ch cüa ngài La Th§p (4) r¢ng : "Thñc phi danh b¤t ngµ", tÑc mµt sñ th¬ nªu không có tên g÷i thì sñ th¬ ¤y s¨ không ðßþc biªt ðªn. M£c d¥u sñ th¬ và tên g÷i cüa nó thì hoàn toàn khác nhau.

Nhß v§y, ngôn ngæ cüa Nh¸ ðª trong giáo thuyªt cüa Ph§t là ngôn ngæ ly ni®m, chÑng lý cüa nó không phäi · khä nång di­n ðÕt mà là · khä nång chï dçn.

Theo ngôn ngæ h÷c hi®n ðÕi, ngôn ngæ chï ðóng vai trò bi¬u ðÕt, còn cái ðßþc bi¬u ðÕt thì n¢m ð¢ng sau ngôn ngæ. L¤y tï dø, t× "nhà" là danh t× bi¬u ðÕt, còn cái ðßþc bi¬u ðÕt là cái "nhà" chÑ không phäi là danh t× "nhà". Nhß thª, nªu không có danh t× "nhà" thì cái nhà cûng không có, và ngßþc lÕi, nªu cái nhà không có thñc, thì danh t× "nhà" cûng không có, và s¨ không bao gi¶ có. Do ðó, m¯i tß½ng quan giæa tên g÷i và thñc th¬, trên bình di®n công ß¾c là chÑng lý hi¬n nhiên cüa ngôn ngæ. Vì l¨, ngôn ngæ không nhæng chï ð¬ g÷i tên mµt sñ hæu, mà nó còn qui ð¸nh cái bän ch¤t hay thuµc tính cüa hi®n hæu ðßþc g÷i tên. Tï dø, khi nói ðªn hình vuông, l§p tÑc sñ th¬ ðßþc bi¬u th¸ b¢ng mµt ð߶ng thÆng g¤p khúc, khép kín có b¯n ðoÕn b¢ng nhau; ho£c giä, khi nói ðªn ð߶ng thÆng, l§p tÑc nó ðßþc bi¬u th¸ b¢ng mµt ð߶ng ng¡n nh¤t n¯i li«n giæa hai ði¬m trên cùng mµt m£t phÆng v.v... Nhßng c¥n ghi nh§n r¢ng, chÑng lý cüa ngôn ngæ chï mang trong nó mµt sñ bi¬u tßþng, tÑc là ý nghîa nµi hàm. Còn thñc th¬ mà nó bi¬u tßþng là thñc th¬ nhß là chính nó, thì chï gi¯ng v¾i và tß½ng tñ v¾i cái bi¬u tßþng cüa nó, chÑ nó không ð°ng nh¤t v¾i cái bi¬u tßþng cüa nó. Và ðây chính là ch² høt hçng cüa ngôn ngæ khi di­n ðÕt cái không th¬ di­n ðÕt - thñc tÕi, chân ðª. Vì r¢ng cái thuµc tính ðßþc bi¬u ðÕt b·i ngôn ngæ là hæu hÕn, trong khi thñc th¬ bi¬u ðÕt là vô cùng. T× ðó, nªu l¤y cái hæu hÕn ð¬ c¡t nghîa hay ð¸nh nghîa cho cái vô cùng thì b¤t thành, t¤t yªu nó s¨ r½i vào l¥m l²i. Cho nên, thành ngæ "ngón tay chï m£t trång" là mµt ð¸nh nghîa phi th߶ng v« sñ thuyªt giáo cüa Ph§t. Ph§t dùng ngôn ngæ ð¬ khai th¸, giäi minh thñc tß¾ng, ðó là v« phía chü th¬ nói ; tß½ng tñ nhß v§y, dùng ngôn ngæ, khái ni®m nhß là phß½ng ti®n chï dçn ð¬ tri nh§n (ngµ) và th¬ nh§p thñc tß¾ng, ðó là v« phía ð¯i tßþng nghe ; còn tñ th¬ thñc tß¾ng không phäi n¢m · ch² nói và nghe, mà ðó chính là sñ im l£ng kÏ vî cüa Ph§t.

Trung Lu§n viªt : "Nªu không y tøc ðª, thì không th¬ ðÕt ðßþc chân ðª. Nªu không ðÕt ðßþc chân ðª, thì không th¬ hi¬u ðßþc Ph§t pháp". Ðây là sñ th§t v« giá tr¸ cüa chân lý công ß¾c.

Ði«u này, cûng ðßþc Tång Du®, mµt cao ð® cüa ngài La Th§p bình giäi v« ba th¬ cách cüa Bát nhã (Prajnà-pàràmità) qua "Trung Quán Lu§n" nhß sau : Trung bi¬u th¸ cho thñc tß¾ng Bát nhã, Quán là quán chiªu Bát nhã và Lu§n là vån tñ Bát nhã. Ðây là ý nghîa Nh¸ ðª (công ß¾c và tuy®t ð¯i) cüa chân lý. (5)

Tóm lÕi, trong "triªt h÷c v« tánh không" cüa Tu® Sî, tác giä nh§n ð¸nh v« chân lý công ß¾c r¢ng : "Ngôn ngæ không còn là mµt hình änh héo h¡t cüa thñc tÕi sai bi®t và sai bi®t. Nó không ði ch½i v½i trên thñc tÕi, mà ðóng vai trò truy«n thông nhß tiªng g÷i t× trên ðïnh núi cüa tuy®t ð¯i vô tri, t× trên ðïnh núi nghìn ð¶i b¤t khä xâm phÕm, luôn luôn thách ð¯ bß¾c tiªn cüa con ng߶i. Nó ðánh m¤t ði cái cø th¬ nghèo nàn trong t¥m m¡t cüa phàm phu ðªn mµt chân tr¶i rñc rÞ cüa sáng tÕo".

2- N¡m lá trong lòng bàn tay

Nhæng gì ðßþc Ph§t thuyªt giáo trong su¯t cuµc ð¶i cüa Ngài ðßþc Ngài ví cho "n¡m lá trong lòng bàn tay", còn cänh gi¾i tñ chÑng - trí tu® siêu vi®t cüa Ph§t thì ðßþc ví nhß lá trong r×ng. — ðây, c¯ nhiên Ph§t không h« ngø ý mu¯n so sánh nhi«u hay ít giæa giáo thuyªt ðã ðßþc nói ra và giáo thuyªt chßa ðßþc nói; mà theo bän ý cüa Ph§t, "n¡m lá trong lòng bàn tay" ðó là nhæng gì khä dî truy«n th×a cho con ng߶i qua tri thÑc th߶ng nghi®m cüa chúng. Ph§t thuyªt pháp là thuyªt cho chúng sinh, nhæng kë ðang l£n høp trong ðêm tr߶ng vô minh, do ðó pháp do Ph§t nói bao gi¶ cûng mang ý nghîa phß½ng ti®n. Và phß½ng ti®n ðó hÆn nhiên là phß½ng ti®n dùng cho chúng sinh mà không phäi là cho Ph§t. Ði«u này ðßþc th¬ hi®n rõ ràng, cø th¬ qua bài thuyªt giäng ð¥u tiên cüa Ph§t v« TÑ di®u ðª, tÕi v߶n Nai, g¥n thành Ba-la-nÕi.

Trß¾c hªt, TÑ di®u ðª là phß½ng ti®n thuyªt giáo ð£c s¡c và hæu hi®u cüa Ph§t, giáo lý ¤y không h« giä ð¸nh v« mµt chân lý tuy®t ð¯i (chân ðª) nào hªt. Nó ðßþc thiªt l§p b¢ng cách ði trñc tiªp vào nhæng kinh nghi®m kh± ðau th¯ng thiªt nh¤t cüa con ng߶i, r°i t× ðó hi¬n bày m¯i tß½ng quan nhân quä theo cä hai chi«u lßu chuy¬n và hoàn di®t ; chính tÕi ðây, n«n täng cüa Trung ðÕo ðª ðßþc thiªt l§p ð¬ vén lên bÑc màn u t¯i cho nhæng sinh linh th¯ng kh± bß¾c vào sinh ð¸a cüa chân lý tuy®t ð¯i, ngay trên mänh ð¤t u huy«n và äm ðÕm cüa tr¥n thª này. Nhß v§y, trên góc ðµ nào ðó, có th¬ nói TÑ di®u ðª là su¯i ngu°n uyên nguyên cüa con ð߶ng lu§n lý h÷c Ph§t giáo. Và ðó là nhæng gì có th¬ ð¬ Ph§t thuyªt cho chúng sinh, ð°ng th¶i cûng là nhæng gì có th¬ ð¬ chúng sinh tiªp nh§n l¶i dÕy cüa Ph§t.

Nhß thª, "n¡m lá trong lòng bàn tay" cüa Ph§t cûng chính là "n¡m lá trong lòng bàn tay" khä hæu cüa chúng sinh. Sñ ki®n s¨ ðßþc tö rõ h½n khi ði vào nµi dung truy«n ðÕt cüa TÑ ðª.

ThoÕt tiên, Kh± ðª ðßþc xem nhß là mµt sñ th§t hi¬n nhiên, mµt chân lý khách quan ph± biªn ð¯i v¾i b¤t lu§n mµt chúng sinh nào. Kh± ðª, nhß ðã ð« c§p, nó không h« giä ð¸nh v« mµt sñ th¬ tuy®t ð¯i, hay mµt thñc th¬ nào cä. Công vø cüa nó là nói lên sñ th§t hi¬n nhiên, cø th¬ v« sñ cäm th÷ kh± ðau mà con ng߶i phäi gánh ch¸u ngay trong t×ng nh¸p th· cüa mình. Và, bän ch¤t cüa kh± chính là m߶i hai khoen xích nhân duyên mà Ph§t ðã trình bày mµt cách cø th¬ trong T§p ðª. M߶i hai Nhân duyên, trên phß½ng di®n logic h÷c, là chi«u dài cüa tiªn trình tÕo tác kh± ðau ; nhßng trên phß½ng di®n tâm thÑc, nó là vòng tròn sinh hóa, và vòng tròn ¤y ðßþc v¨ nên b·i mµt tâm ði¬m duy nh¤t, mµt và chï mµt mà thôi. Do ðó, nªu l¤y tâm làm nhân, và vòng tròn do tâm (¤y v¨ nên) là quä, thì s¨ không th¬ phân ð¸nh sñ khác bi®t, phân ly giæa nhân và quä, mà nó là sñ v§n hành tß½ng tøc, có mµt là có t¤t cä, và t¤t cä là mµt. Ði«u này cho th¤y rõ cái sai l¥m t× vô thüy cüa tri thÑc th߶ng nghi®m, nó v¯n là hi®n thân cüa mµt ni®m b¤t giác, vô minh. Và nhß thª, ta s¨ không bao gi¶ tìm ðßþc cái bän th¬ uyên nguyên nào nªu c½ c¤u cüa M߶i hai Nhân duyên này chßa thay ð±i và tÕo nên mµt sñ chuy¬n y (paràvrtti) hay mµt sñ ðµt biªn. — ðây, c¥n nói rõ là sñ ðµt biªn cüa chính M߶i hai Nhân duyên chÑ không phäi là · ðâu hªt. Nªu không nhß thª, m÷i cänh gi¾i mà ta tìm ðßþc t× kinh nghi®m cá th¬ do tri thÑc tr߶ng nghi®m ðßa ðªn ð«u là sß½ng m¶ äo änh. TÕi ðây, ÐÕo ðª ðã vÕch ra con ð߶ng ti®m tiªn dçn ðªn sñ thay ð±i c½ c¤u cüa M߶i hai Nhân duyên; và nó thü vai "con thuy«n ðßa ng߶i sang sông". Nên nh¾ r¢ng, ðÕo ðª, bän thân nó chï là con thuy«n, nghîa là phß½ng ti®n chÑ không phäi là cÑu cánh, nhßng nªu không có con thuy«n thì không th¬ ðßa ng߶i sang sông. Và sñ ki®n sang sông (paragate) ðßþc g÷i là Di®t ðª.

Thông th߶ng, TÑ ðª ðßþc chia thành 2 (hai) c£p nhân quä : nhân quä tr¥n thª, T§p là nhân, Kh± là quä ; và nhân quä siêu tr¥n thª ; ÐÕo là nhân, Di®t là quä. S· dî B¯n ðª và M߶i hai Nhân duyên ðßþc nhìn qua lång kính nhân quä nhß thª là do nhu c¥u logic cüa tri thÑc th߶ng nghi®m. Vì, ð¯i v¾i tri thÑc nó luôn luôn tìm kiªm mµt ð¯i tßþng hay mµt tên g÷i - dçu r¢ng ð¯i tßþng hay tên g÷i ðó là thñc có hay giä danh - ð¬ chÑng minh tác døng cüa nó. Nªu không tìm kiªm ðßþc ð¯i tßþng, tri thÑc tñ nó s¨ r½i vào høt hçng, khüng hoäng.

Tuy nhiên, bao lâu con ng߶i còn b¸ buµc b·i TÑ ðª cûng nhß b·i M߶i hai Nhân duyên thì khi ¤y vçn chßa ra khöi vô minh. Vì ngay chi ph¥n Di®t ðª (tÑc là Niªt bàn), tñ nó v¯n ðã thoát ly m÷i khái ni®m phân bi®t tß½ng quan nhân quä, nó là t¸ch di®t - vô ngôn. Nhß thª khi TÑ ðª ðßþc nhìn b¢ng tß½ng quan nhân quä, thì nó l§p tÑc ðßþc phü lên l¾p áo công ß¾c; và khi l¾p áo công ß¾c ðó ðßþc rû bö, thì Di®t ðª tÑc là Niªt bàn. Mà Niªt bàn thì không th¬ g÷i là nhân hay quä, vì nó ðßþc dçn kh·i theo con ð߶ng hoàn di®t, thoát ly m÷i ð¸nh kiªn v« tß½ng quan nhân quä. Con ð߶ng này hoàn toàn khác v¾i con ð߶ng lßu chuy¬n; do ðó, khi g÷i Di®t ðª là quä cüa ÐÕo ðª, nên hi¬u r¢ng ðây là nhu c¥u logic cüa tri thÑc và cüa tß duy nh¸ nguyên. H½n thª næa, tñ thân Di®t ðª, chính nó ðã nói lên sñ phá vÞ c¤u trúc tß½ng quan nhân quä cüa TÑ ðª và M߶i hai Nhân duyên. Di®t ðª, nói theo linh ngæ cüa Bát nhã là "gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi svaha !". Do ðó không c¥n thiªt phäi gán ép cho Di®t ðª b¤t lu§n mµt tên g÷i nào.

Có ði«u c¥n ghi nh§n r¢ng dù Di®t ðª ðßþc nhìn dß¾i hình thÑc nào ði næa, nhßng nªu con ng߶i không ði vào ÐÕo ðª thì s¨ không bao gi¶ thoát ly kh± não. Vì thª, chân lý công ß¾c - tÑc Kh± ðª, T§p ðª và ÐÕo ðª - nó chính là con thuy«n ðßa ng߶i sang sông - Di®t ðª, Niªt bàn.

3- Con thuy«n ðßa ng߶i sang sông

Ь kªt lu§n v« sñ th§t cüa chân lý công ß¾c, chúng ta bàn v« ý nghîa cüa thành ngæ "Con thuy«n ðßa ng߶i sang sông".

Nhß ðã ð« c§p ngay t× ð¥u, toàn bµ h® th¯ng giáo lý cüa Ph§t ð«u ðßþc ví cho "ngón tay chï m£t trång", tÑc là dø cho chÑc nång ð¸nh hß¾ng, chï dçn ; "n¡m lá trong lòng bàn tay" dø cho tính ch¤t công ß¾c trong giáo hu¤n cüa Ph§t sao cho phù hþp v¾i tri thÑc hæu hÕn cüa con ng߶i ; và cu¯i cùng, "con thuy«n ðßa ng߶i sang sông" dø cho phß½ng ti®n ðßa ðªn giác ngµ giäi thoát.

Trong kinh ghi r¢ng : "Nß¾c bi¬n ðÕi dß½ng mênh mông chï thu¥n có mµt v¸, ðó là v¸ m£n ; cûng v§y, giáo pháp cüa Nhß Lai vô lßþng, nhßng chï thu¥n mµt v¸, ðó là v¸ giäi thoát". T× chi tiªt này cho ta nh§n ð¸nh r¢ng, dù giáo hu¤n cüa Ph§t mang tính ch¤t phß½ng ti®n; song, giáo hu¤n ðó bao gi¶ cûng hàm chÑa hai giá tr¸ :

a- Giá tr¸ thông ði®p : Giá tr¸ này xác ð¸nh nµi dung cüa tri thÑc và ðÕo lý, nh¢m chï dçn con ng߶i vß½n ðªn sñ giác ngµ t¯i thßþng.

b- Giá tr¸ giäi thoát : Giá tr¸ này xác ð¸nh chÑc nång và møc ðích giäi thoát trong giáo hu¤n cüa Ph§t. Vì r¢ng Ph§t thuyªt giáo v¾i møc ðích làm cho chúng sinh thÑc tïnh và tu t§p ð¬ hß¾ng ðªn sñ an lÕc giäi thoát. Do ðó, khi ð÷c nhæng giáo hu¤n ¤y, nh¤t ð¸nh chi dù nhi«u hay ít, con ng߶i cûng cäm nh§n ðßþc hß½ng v¸ giäi thoát t× trong giáo hu¤n cüa Ph§t.

T× ðây ta th¤y r¢ng, giáo lý cüa Ph§t dù ðßþc quan ni®m nhß thª nào ði næa, ho£c là "ngón tay chï m£t trång", ho£c là "n¡m lá trong tay", ho£c là "con thuy«n ðßa ng߶i sang sông" v.v..., thì giá tr¸ cüa nó vçn là phß½ng ti®n giúp cho con ng߶i ðÕt ðªn møc tiêu cÑu cánh t¯i h§u - ðó là giác ngµ, giäi thoát.

Và ð¬ kªt lu§n, chúng tôi xin trßng dçn mµt ðoÕn trong ti¬u ph¦m Bát Nhã, ph¦m II, "Thích ð« hoàn nhân", nhß sau :

"Lúc b¤y gi¶, các v¸ thiên tØ suy nghî nhß v¥y : Nhæng ai là ng߶i có th¬ tùy thu§n nghe nhæng ði«u mà Tu-b°-ð« nói ?" Tu-b°-ð« biªt rõ ý nghîa này cüa các v¸ thiên tØ, nói v¾i h÷ r¢ng : Ng߶i huy­n có th¬ tùy thu§n nghe nhæng ði«u tôi nói; sñ nghe cûng không và sñ chÑng cûng không. Các v¸ thiên tØ suy nghî nhß thª này : "Nªu ng߶i nghe mà nhß huy­n thì chúng sinh cûng nhß huy­n ; Tu-ðà-hoàn quä cho ðªn Bích Chi Ph§t ðÕo cûng nhß huy­n". Tu-b°-ð« biªt rõ nhæng ý nghî này cüa các v¸ thiên tØ, nói v¾i h÷ r¢ng : "Tôi nói chúng sinh nhß huy­n, nhß mµng ; Tß-ðà-hàm quä, A-na-hàm quä, A-la-hán quä, Bích Chi Ph§t ðÕo cûng nhß huy­n, nhß mµng". Các v¸ thiên tØ nói : "Thßa Ngài Tu-b°-ð«, phäi chång Ngài nói Ph§t pháp cûng nhß huy­n, nhß mµng". Tu-b°-ð« nói : "Tôi nói Niªt bàn cûng nhß huy­n, nhß mµng". Các v¸ thiên tØ nói : "ÐÕi ðÑc Tu-b°-ð«, phäi chång Ngài nói Niªt bàn cûng nhß huy­n, nhß mµng ?" Tu-b°-ð« nói : "Này các thiên tØ, giä tï có pháp nào cao h½n Niªt bàn, tôi cûng nói là nhß huy­n, nhß mµng. Các v¸ thiên tØ ! Huy­n mµng và Niªt bàn không hai, không khác". (7)

(1) Trong các kinh thuµc B¡c TÕng nhß Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Ph§t luôn luôn nh¤n mÕnh ðªn khái ni®m b¤t khä thuyªt, b¤t khä tß nghì...
(2) The Buddha and his teachings, Narada, Colombo, 1964, tr. 60 xem thêm kinh Majjhima Nikàya, Ariyapariyesana Sutta, No 26.
(3) Tu-ðà-la giáo, nhß tiêu nguy®t chï, b¤t phøc kiªn nguy®t, khä tri s½ tiêu, t¤t cánh phi nguy®t".
(4) Xem Triªt h÷c v« Tánh Không : Tu® Sî, An Tiêm XB, 1970, tr 128.
(5) Triªt h÷c v« Tánh Không, Tu® Sî, An Tiêm XB, 1970, tr. 128.
(6) Ibid, tr 156.
(7) Bän d¸ch cüa Tu® Sî, trong Triªt h÷c v« Tánh Không, An Tiêm XB, 1970, tr. 39-40.