Tâm Lý H÷c Ph§t Giáo
Tác Giä: Thích Tâm Thi®n

Ph¥n I
Gi¾i thi®u t±ng quát

I.1.Chß½ng 1 :

Dçn nh§p

I.1.1 Nhan ð« và gi¾i thi®u ð« tài

Tâm lý h÷c là khoa h÷c nghiên cÑu v« tâm lý con ng߶i. Tâm lý h÷c th߶ng ði ðôi v¾i giáo døc h÷c, g÷i chung là tâm lý giáo døc. V« góc ðµ l¸ch sØ, tâm lý h÷c ra ð¶i muµn h½n so v¾i các ngành khoa h÷c khác. Nhßng cûng nhß các ngành khoa h÷c, tâm lý h÷c b¡t ngu°n t× triªt h÷c và t× ðó ðã s¾m ði vào giäi quyªt các v¤n ð« quan tr÷ng, then ch¯t trong ð¶i s¯ng con ng߶i. Ngày nay tâm lý h÷c tr· thành mµt trong nhæng ngành h÷c quan tr÷ng nh¤t v« con ng߶i, nó liên quan m§t thiªt ðªn các lînh vñc vån hóa và vån minh cüa nhân loÕi. Vì r¢ng, vån hóa và vån minh là nhæng gì ðßþc làm ra b·i con ng߶i; nó là sän ph¦m cüa con ng߶i, và do ðó, không th¬ tách r¶i con ng߶i ra khöi các lînh vñc vån hóa và vån minh trong h® th¯ng tß½ng quan, mang tính ch¤t tùy thuµc lçn nhau (Y tha kh·i).

Tuy nhiên, trß¾c vi­n cänh cüa thñc tÕi, các n«n vån minh nhân loÕi hi®n nay ðang r½i vào khüng hoäng - sñ m¤t cân b¢ng mµt cách tr¥m tr÷ng giæa ð¶i s¯ng v§t ch¤t và tinh th¥n. Các nß¾c vån minh, tiên tiªn thì n² lñc t§p trung vào các ngành khoa h÷c công nghi®p và siêu công nghi®p, nhß công ngh® tin h÷c, công ngh® không gian...; các nß¾c ðang phát tri¬n và kém phát tri¬n thì n² lñc ði vào công nghi®p hóa và hi®n ðÕi hóa. Nói chung, cä hai ð«u ði vào møc tiêu phát tri¬n kinh tª · t¥m vî mô. Tuy nhiên, ði«u ngh¸ch lý, mâu thuçn vçn di­n ra trên toàn thª gi¾i, ðó là : ðói nghèo, b®nh t§t, chiªn tranh, và nÕn nhân mãn v.v...

Trong khi, chï s¯ ðánh giá mÑc phát tri¬n cüa m²i qu¯c gia, m²i dân tµc ðßþc xác ð¸nh trên tÖ l® tång ho£c giäm cüa "GDP" (General Domestic Product - T±ng sän lßþng hàng hóa nµi ð¸a) và "GNP" (Gross National Product - T±ng sän lßþng qu¯c gia); thì ngßþc lÕi, chï s¯ "stress" cüa con ng߶i ngày càng tång. Яi v¾i các nß¾c công ngh® (1) siêu c߶ng cüa thª gi¾i thì cån b®nh tr¥m kha nh¤t không phäi là kinh tª, mà chính là "stress" - mµt sñ khüng hoäng tâm lý th¶i ðÕi. Ngßþc lÕi, các nß¾c kém phát tri¬n và ðang phát tri¬n thì cån b®nh khüng hoäng ðó bao g°m cä hai : khüng hoäng kinh tª và khüng hoäng tâm lý. V¾i mµt ð߶ng hß¾ng phát tri¬n nhß thª ðã ðánh m¤t sñ quân bình cüa ð¶i s¯ng con ng߶i. Nªu sñ phát tri¬n chï dña vào lþi tÑc thu nh§p (income) kinh tª và tß bän (ti«n t®), nghîa là chï dña vào khát v÷ng làm giàu và tôn vinh sñ bäo thü ðµc quy«n (exclusive) - nói theo ngôn ngæ cüa Ph§t là tham ái (tanhà) và ch¤p thü (upadàna) - thì ¡t hÆn s¨ ðßa ðªn kh± ðau, b¤t hÕnh và tuy®t v÷ng.

Vì thª, trß¾c vi­n cänh cüa nhæng khüng hoäng tr¥m tr÷ng, nh¤t là khüng hoäng tâm lý cüa con ng߶i nhß là các hµi chÑng cüa stress th¶i ðÕi, các giá tr¸ trong sñ s¯ng cüa con ng߶i c¥n thiªt ðßþc xét lÕi, và c¥n ðßþc soi sáng b·i nhæng l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t.

1- V¤n ð« khüng hoäng tâm lý

Nhß v×a trình bày, trong xu thª công nghi®p hóa và siêu công nghi®p hóa cüa thª gi¾i hi®n nay, con ng߶i th߶ng xuyên r½i vào các khüng hoäng theo hai chi«u hß¾ng, ho£c là b¸ loÕi tr× b·i các thiªt b¸ hi®n ðÕi, ho£c là phäi lao ðµng quá mÑc có th¬. Sñ ki®n ðó xäy ra trên qui lu§t cÕnh tranh mà các nhà kinh tª th¶i ðÕi cho r¢ng ðó là cÕnh tranh ð¬ sinh t°n và cÕnh tranh ð¬ phát tri¬n (2). Nhßng thñc ch¤t là cÕnh tranh ð¬ ði ðªn chiªn th¡ng ðµc quy«n, và có khi dçn ðªn sñ tri®t hÕ lçn nhau giæa tß bän tß nhân ho£c tß bän ðµc quy«n nhà nß¾c (3); còn h§u quä thì ðßa ðªn không nhæng · mÑc ðµ cµng ð°ng mà còn · chính m²i con ng߶i.

Trong khi ðó, ÐÑc Ph§t dÕy : "D¥u tÕi n½i chiªn tr߶ng, th¡ng hàng ngàn quân ð¸ch, tñ th¡ng mình t¯t h½n, ðó là sñ chiªn th¡ng t¯i thßþng". (Php.103) Ho£c là "D¥u Thiên th¥n, Càn thát bà, Ma Vß½ng hay PhÕm Thiên, không ai chiªn th¡ng n±i ng߶i ðã tñ chiªn th¡ng và tñ chª phøc". (Php. 105)

Sñ chiªn th¡ng nhß thª chính là n«n täng ð¬ t× ðó tái l§p sñ quân bình cho ð¶i s¯ng tâm lý, và xa h½n là sñ giäi quyªt các khüng hoäng cüa con ng߶i chính nó, v¾i tß cách là con ng߶i cá bi®t (individual) và con ng߶i cüa cµng ð°ng, v¾i tß cách là thành viên cüa xã hµi (member of society).

2- V¤n ð« triªt lý nhân sinh

Nói ðªn tâm lý con ng߶i cûng là nói ðªn tâm lý xã hµi. Các ngành tâm lý h÷c và xã hµi h÷c, ðÕo ðÑc h÷c, lu§n lý h÷c... ð«u t§p chú vào con ng߶i và các di­n biªn tâm lý cüa con ng߶i. Và møc tiêu cüa các ngành h÷c ðó là giúp con ng߶i kiªn tÕo mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc, ð°ng th¶i giúp phát tri¬n mµt cách toàn di®n các tánh hÕnh (behaviour), các ðÑc tính (virtue) cüa con ng߶i. Tuy nhiên, ngay t× ð¥u, triªt h÷c tâm lý ðã vß¾ng phäi mµt sai l¥m l¾n, ðó là xây dñng mµt h® th¯ng nh§n thÑc lu§n (epistemology), giá tr¸ lu§n (axiology) và bän th¬ lu§n (ontology) trên cån bän cüa mµt ngã th¬ (ego), mµt bän th¬ (essence). Và do ðó, t¤t yªu phäi ðßa ðªn nhæng quan ni®m, phß½ng pháp v.v... nh¢m duy trì và bäo v® cái ngã th¬ (4) b¤t thñc ðó nhß cái bän nång (Id), cái siêu ngã (superego) trong tâm lý h÷c mà Sigmund Freud ð« xu¤t. Vì thª, khi con ng߶i ð¯i di®n v¾i sñ th§t cüa ð¸nh lý vô th߶ng, sinh ra kh± ðau và r½i vào khüng hoäng. Khüng hoäng tâm lý là cån b®nh miên tr߶ng ð¯i v¾i con ng߶i. Do ðó, c¥n phäi xét lÕi v¤n ð« tâm lý giáo døc cüa th¶i ðÕi.

ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng : "Các hành vô th߶ng", "các pháp là vô ngã" (5). Ði«u ðó là mµt tia n¡ng rñc rÞ, khä dî soi sáng và giäi quyªt các v¤n ð« hi®n ðÕi cüa con ng߶i.

3- V¤n ð« cá nhân và xã hµi

Cá nhân và xã hµi là hai m£t cüa mµt hi®n hæu. Cá nhân không th¬ thoát ly ngoài xã hµi mà có, và ngßþc lÕi, xã hµi không th¬ thành tñu nªu không có m²i con ng߶i cá nhân. Sñ tách bi®t giæa cá nhân và xã hµi là ði«u không th¬ và l¥m lçn. Do ðó, các h® th¯ng triªt h÷c nªu tñ qui giäm mình v« ho£c là duy tâm, ho£c là duy v§t v.v... ð«u r½i vào phiªn di®n, và tha hóa. Ði«u này ðßþc Thích Ch½n Thi®n, trong lu§n án Tiªn sî v« "Lý thuyªt nhân tính" (6), ðánh giá và xªp loÕi nhß sau :

a) "Nhóm tß tß·ng ngôi thÑ ba : Các tß tß·ng cho r¢ng có nguyên nhân ð¥u tiên cüa vû trø g÷i là nhóm tß tß·ng ngôi thÑ ba - ng߶i mà ta nói v«. Do vì vai trò làm chü cuµc s¯ng cüa con ng߶i b¸ ðánh m¤t trong nhóm tß tß·ng này, nên tß tß·ng cüa nhóm này b¸ tha hóa (alienation)".

b) "Nhóm tß tß·ng ngôi thÑ hai : Các tß tß·ng cho r¢ng sñ th§t chï hi®n hæu trong thiên nhiên hay hi®n tßþng gi¾i g÷i là nhóm tß tß·ng ngôi thÑ hai - ng߶i mà ta nói v¾i. Con ng߶i cûng b¸ ðánh m¤t trong nhóm tß tß·ng này, nên nhóm này ðßþc g÷i là tha hóa".

c) "Nhóm tß tß·ng ngôi thÑ nh¤t : Các tß tß·ng cho r¢ng con ng߶i làm chü cuµc ð¶i mình, hay cuµc s¯ng là vì hÕnh phúc cüa con ng߶i ... - ng߶i mà ta ðang nói ...."

Và tác giä cho r¢ng, Ph§t giáo, hi®n sinh thuyªt, và hi®n tßþng lu§n ... thuµc v« nhóm tß tß·ng ngôi thÑ nh¤t.

Tuy nhiên, sñ s¡p xªp trên cüa tác giä chï nh¢m phân loÕi các nhóm tß tß·ng mµt cách bao quát (universal). Sñ th§t thì giæa Ph§t giáo và hi®n sinh thuyªt chÆng hÕn, cách giäi quyªt v¤n ð« hoàn toàn khác nhau (7) ngay t× n«n täng cüa m²i h÷c thuyªt, nhß mµt ð¢ng nói Vô ngã (Non-essence), mµt ð¢ng khác nói Hæu ngã (Essence).

— ðây, qua giáo lý Duyên sinh (Paticcasamupàda), ÐÑc Ph§t ðã soi sáng sñ th§t cüa con ng߶i và vû trø vÕn hæu này. Sñ th§t ðó chính là Duyên sinh tính, Vô ngã tính. (V¤n ð« s¨ ðßþc bàn rõ · các chß½ng sau).

4- V¤n ð« ðÕo ðÑc và luân lý

ÐÕo ðÑc và luân lý ð«u là các nµi dung ðßþc bàn ðªn trong tâm lý h÷c, m£c d¥u giæa ðÕo ðÑc h÷c và tâm lý h÷c thì khác nhau trên c½ s· ð¯i tßþng và quan ði¬m nghiên cÑu (8); nhßng cä hai ð«u thuµc ngành khoa h÷c nhân vån, nên ð«u hß¾ng ðªn ð¯i tßþng là ð¶i s¯ng tinh th¥n hay ý thÑc cüa con ng߶i.

Tuy nhiên, do tính ch¤t công ß¾c (conventional) xã hµi cüa ðÕo ðÑc, luân lý, nghîa là nó luôn luôn ðßþc gi¾i hÕn b·i tính ch¤t qui ß¾c chung cüa toàn xã hµi, do ðó, nó chï phän ánh trên b« m£t cüa các hi®n tßþng (thi®n, ác) xã hµi, mà chßa thñc sñ ði vào bän ch¤t cüa m²i con ng߶i. Vì thª, mµt kë tàn ác, x¤u xa, y vçn có th¬ ðµi l¯t lß½ng thi®n - công ß¾c ð¬ trung hoành ngoài xã hµi. Ðây là nguyên nhân ðßa ðªn nÕn tham nhûng, giªt ng߶i gi¤u tay v.v... hay còn g÷i là khüng hoäng ðÕo ðÑc.

ÐÑc Ph§t, qua giáo thuyªt nhân quä, nghi®p báo (karma), ðã xác ð¸nh rõ : "Con ng߶i là chü nhân cüa nghi®p, là kë th×a tñ nghi®p, nghi®p là thai tÕng, là quyªn thuµc ..."(9)

Cái thai tÕng (womb) hay tâm thÑc ðó cüa m²i con ng߶i là n«n täng cüa ðÕo ðÑc và luân lý Ph§t giáo. Và tÕi ðó, là c½ s· duy nh¤t có th¬ giäi quyªt các khüng hoäng và sñ ðäo lµn tr§t tñ cüa ðÕo ðÑc, luân lý th¶i ðÕi. (V¤n ð« s¨ ðßþc bàn cø th¬ · các chß½ng sau).

5- V¤n ð« tß½ng quan giæa con ng߶i và môi tr߶ng sinh thái

V¤n ð« môi tr߶ng sinh thái hi®n ðang là khüng hoäng bÑc thiªt nh¤t mà con ng߶i phäi ð¯i di®n. Môi tr߶ng ðßþc xem nhß là dßÞng khí c¥n thiªt, mà qua ðó, con ng߶i h¤p thø ð¬ sinh s¯ng và phát tri¬n. M¯i liên h® giæa con ng߶i và môi tr߶ng là m¯i quan h® b¤t khä phân ly. Do ðó, sñ hüy di®t môi tr߶ng cûng là sñ huÖ di®t con ng߶i. T× ðó các v¤n ð« nhß sinh thái h÷c (ecology), h® sinh thái (ecosystem), môi tr߶ng sinh thái (ecological environment), c¤u trúc sinh thái (ecological structure), sinh thái nhân vån (human ecology), sinh thái tñ nhiên (natural ecology) và di®t sinh thái (ecocide) v.v... ðßþc xem là các v¤n ð« nóng böng nh¤t ðang änh hß·ng ðªn ð¶i s¯ng con ng߶i. V¤n ð« lÕi càng tr¾ trêu h½n, khi chính các nß¾c tiên tiªn lÕi là n½i dçn ð¥u v« phá hoÕi môi tr߶ng sinh thái (10) thông qua sñ thäi ch¤t bä t× các nhà máy công nghi®p n£ng, nh©; sñ rò rï hay bùng vÞ các lò phän Ñng hÕt nhân, sñ ð¡m chìm cüa các tàu chuyên ch· d¥u khí, sñ ð¯t phá nhæng qu£ng d¥u trong chiªn tranh v.v... t¤t cä ð«u ðßa ðªn h§u quä di®t sinh thái mµt cách tr¥m tr÷ng. Nhæng v¤n ð« trên, suy cho cùng ð«u b¡t ngu°n t× lòng v¸ kÖ, và døc v÷ng cüa con ng߶i. Và hi®u Ñng nhà kính (dioxide de carbone) (11) thñc ra cûng chính là hi®u Ñng døc v÷ng cüa con ng߶i.

Sñ ki®n này c¥n thiªt ðßþc soi sáng b·i giáo lý Duyên kh·i - Vô ngã; thông qua giáo lý ¤y, con ng߶i s¨ hi¬u ðßþc r¢ng các loài hæu tình (sentient beings) và vô tình (non sentient beings) ð«u là chúng sinh, c¥n phäi tña vào nhau mà sinh t°n. Và sñ hüy di®t sinh thái cüa các loài vô tình ð°ng th¶i cûng là sñ hüy di®t sinh thái cüa con ng߶i và muôn loài sinh thú.

6- V¤n ð« chiªn tranh và hòa bình

Chiªn tranh và hòa bình là di­n biªn hai m£t cüa cùng mµt dòng tâm thÑc. Khi các døc v÷ng mâu thuçn, xung ðµt nµi tÕi dâng lên ðïnh cao, l§p tÑc nó tr· thành chiªn tranh; và khi tâm thÑc ¤y buông xä m÷i xung ðµt, m÷i khát v÷ng.... thì nó tái l§p hòa bình. Ðó chính là ý nghîa cüa : "Tâm bình thª gi¾i bình" trong kinh tÕng Ph§t giáo. Các cuµc chiªn tranh nóng và lÕnh trên thª gi¾i ð«u là di­n biªn cüa tâm thÑc xung ðµt, khát v÷ng và b¤t an.

ÐÑc Ph§t dÕy (12) : "LÕi næa, này các TÖ kheo, do døc v÷ng làm nhân, do døc v÷ng làm duyên, do døc v÷ng làm nguyên nhân, do chính døc v÷ng làm nhân, vua tranh ðoÕt v¾i vua, Sát ðª lÜ tranh ðoÕt v¾i Sát ðª lÜ, Bà la môn tranh ðoÕt v¾i Bà la môn, gia chü tranh ðoÕt v¾i gia chü; m© tranh ðoÕt v¾i con, con tranh ðoÕt v¾i m©; cha tranh ðoÕt v¾i con, con tranh ðoÕt v¾i cha; anh em tranh ðoÕt v¾i anh em; anh tranh ðoÕt v¾i ch¸, ch¸ tranh ðoÕt v¾i anh; bÕn bè tranh ðoÕt v¾i bÕn bè. Khi chúng d¤n mình vào tranh ch¤p, tranh lu§n, tranh ðoÕt, chúng t¤n công nhau b¢ng tay, b¢ng gÕch ðá, b¢ng g§y gµc, b¢ng ðao kiªm. — ðây, chúng ði ðªn tØ vong, ði ðªn kh± ðau g¥n nhß tØ vong".

"LÕi næa, này các TÖ kheo, do døc v÷ng làm nhân, do døc v÷ng làm duyên, do døc v÷ng làm nguyên nhân, do chính døc v÷ng làm nhân, chúng c¥m mâu và thuçn, chúng ðeo cung và tên, chúng dàn tr§n hai m£t và tên ðßþc nh¡m b¡n nhau, ðao ðßþc quång ném nhau, kiªm ðßþc vung chém nhau, chúng b¡n, ðâm nhau b¢ng tên, chúng quång, ðâm nhau b¢ng ðao, chúng ch£t ð¥u nhau b¢ng kiªm. — ðây, chúng ði ðªn tØ vong, ði ðªn kh± ðau g¥n nhß tØ vong".

Và Ngài cûng dÕy r¢ng : "Nªu tâm thÑc b¸ dao ðµng b·i b¢ng, th¡ng hay thua, thì ð¤u tranh kh·i lên, khi cä ba không dao ðµng, thì ð¤u tranh không sinh kh·i".(13)

Ho£c là : "Th¡ng tr§n sinh thù oán, bÕi tr§n nªm kh± ðau, ai t× bö th¡ng và bÕi, t¸ch t¸nh hß·ng an lÕc".(14)

7- V¤n ð« tâm lý giáo døc

Nhß ðã ð« c§p, tâm lý giáo døc là mµt trong nhæng ngành h÷c quan tr÷ng nh¤t v« con ng߶i, nh¢m khäo cÑu, quan sát, ki¬m chÑng các sñ ki®n tâm lý ð¬ xác ð¸nh nhæng ð¸nh lu§t tâm lý giúp con ng߶i giäi quyªt các v¤n ð« nµi tÕi cüa mình, nh¢m ðßa ðªn cuµc s¯ng hÕnh phúc. Do ðó, ngành tâm lý giáo døc có chÑc nång xây dñng nµi dung giáo døc và phß½ng pháp hß¾ng dçn thñc hi®n nµi dung giáo døc ðó. Các nhà tâm lý giáo døc n±i tiªng trong th¶i hi®n ðÕi nhß Sigmund Freud, Carl Jung, Erich Fromn, Adler, Maslow, Allport, Carl Rogers, John Dewey, Dalton, George H. Mead, Winnetka, Martimière, Montersori... ðã n² lñc sáng tÕo, ð« xu¤t các h® th¯ng tâm lý h÷c, tâm lý giáo døc và tâm lý xã hµi... Sñ n² lñc ðó ðã m· ra mµt ð߶ng hß¾ng giáo døc c¥n thiªt, hæu ích cho con ng߶i. Tuy nhiên, các lý thuyªt ¤y vçn b¸ gi¾i hÕn · quan ði¬m cho r¢ng con ng߶i xu¤t hi®n cùng v¾i mµt ngã tính (self) vînh h¢ng ; ho£c khi chÕm phäi nhæng v¤n ð« nan giäi th߶ng b¸ r½i vào "b¤t khä tri" lu§n. (Ði«u này s¨ ðßþc trình bày · ph¥n sau).

Qua lång kính Duyên kh·i, Vô th߶ng, Vô ngã, Ph§t giáo ðã ð« c§p ðªn khá rõ v« các v¤n ð« tâm lý giáo døc nhß mµt ngành khoa h÷c nhân vån và xã hµi trong các kinh Nikayà và kinh tÕng ÐÕi th×a. Nh¤t là ð¯i v¾i các kinh nhß Lång Già (Lankàvatàra), kinh Giäi Thâm M§t (Sandhi-nirmona), kinh Bát Nhã (Prãjnaparamità), kinh Hoa Nghiêm (Avatamsaka hay Gandavyùha). Уc bi®t trong triªt h÷c Duy thÑc (Vinnànàvàda), ít nh¤t là t× h½n 15 thª kÖ qua, ðã có các h® th¯ng tâm lý h÷c ð£c s¡c nhß Th¡ng pháp lu§n (Abhidhammatthasangaha) cüa Thßþng t÷a bµ, A tÏ ðÕt ma câu xá lu§n (Abhidhamma-kosa-sastra) cüa Nh¤t thiªt hæu bµ, và Duy thÑc cüa ÐÕi th×a(15).

Các bµ lu§n trên ð«u ði vào phân tích tâm lý qua các hoÕt ðµng cüa nó và chia thành ba loÕi tâm c½ bän : tâm thi®n, tâm b¤t thi®n, và tâm phi thi®n - phi b¤t thi®n hay còn g÷i là lµ trình tâm. Thông qua các loÕi tâm trên, con ð߶ng giáo døc tâm lý ðßþc th¬ hi®n · sñ t§p chú thi«n ð¸nh ði vào thanh l÷c và làm cho tâm tr· nên thanh t¸nh, thoát ly m÷i kh± ðau cüa con ng߶i.

Tuy nhiên, trong tác ph¦m này, tác giä chï t§p trung vào nµi dung tâm lý h÷c trên c½ s· cüa triªt h÷c Duy thÑc trong ÐÕi th×a Ph§t giáo, ð£c bi®t là y cÑ trên tß tß·ng cüa Lu§n sß Asanga (Vô Trß¾c) và Vasubandhu(Thª Thân). аng th¶i, thông qua tác ph¦m Duy ThÑc tam th§p tøng (Treatise in thirty verses on Mere - Consciousness) cüa Vasubandhu, tác giä s¨ trình bày v« h® th¯ng Tâm lý h÷c Ph§t giáo nhß ðã ðßþc gi¾i thi®u trong nµi dung cüa tác ph¦m này.

Tác giä tin tß·ng · sñ trình bày cø th¬, rõ ràng và h® th¯ng cüa Lu§n sß Vasubandhu, trong Duy ThÑc tam th§p tøng s¨ giúp ðµc giä tiªn sâu h½n vào ngu°n mÕch cüa ð¶i s¯ng tâm lý cüa chính mình, và t× ðó, ch÷n lña cho bän thân mµt giäi pháp t¯t nh¤t nh¢m giäi quyªt nhæng khüng hoäng và kiªn l§p ð¶i s¯ng hÕnh phúc, giäi thoát ngay tÕi cuµc ð¶i này.

I.1.2 PhÕm vi ð« tài

Có nhi«u lînh vñc liên quan ðªn ð« tài ; tuy nhiên, · ðây tác ph¦m ðßþc t§p trung vào các chü ð« chính nhß sau :

- Sñ hình thành Tâm lý h÷c Ph§t giáo.

- ÐÕi cß½ng Tâm lý h÷c Ph§t giáo.

- Nµi dung Tâm lý h÷c Ph§t giáo qua Duy thÑc tam th§p tøng.

Bên cÕnh ðó, tác giä cûng trình bày khái lßþc v« l¸ch sØ tâm lý h÷c phß½ng Tây và các v¤n ð« tâm lý h÷c · ph¥n ð¥u cüa tác ph¦m, nh¢m giúp ðµc giä so sánh ð¯i chiªu giæa tâm lý h÷c phß½ng Tây và Ph§t giáo. аng th¶i, · ph¥n kªt (Ph¥n IV. Chß½ng 1 & 2 và ph¥n V), tác giä, thông qua h® th¯ng tâm lý giáo døc Ph§t giáo, ð« bÕt và gi¾i thi®u nhæng phß½ng pháp thñc ti­n có th¬ giúp giäi quyªt các khüng hoäng tâm lý cüa con ng߶i hi®n tÕi và tái l§p ð¶i s¯ng hÕnh phúc th§t sñ nhß ðã ðßþc gi¾i thi®u rõ trong các h® th¯ng triªt h÷c Ph§t giáo, n±i b§t nh¤t · ðây là các th¬ tài thuµc triªt h÷c Duy thÑc.

V« h® th¯ng triªt h÷c Duy thÑc, nó là mµt h® th¯ng thuµc v« Lu§n tÕng (Abhidhamma - pitaka) trong Tam tÕng (Tripitaka) thánh ði¬n Ph§t giáo, bao g°m : Kinh tÕng (Sutta - pitaka), Lu§t tÕng (Vinaya-pitaka) và Lu§n tÕng (Abhidhamma-pitaka). Tam tÕng thánh ði¬n lÕi ðßþc chia thành hai h® th¯ng theo Nam phß½ng và B¡c phß½ng Ph§t giáo, và có nhæng h® th¯ng giáo nghîa riêng bi®t g÷i là Nam tÕng và B¡c tÕng. — ðây, triªt h÷c Duy thÑc thuµc v« giáo nghîa cüa B¡c tÕng (Mahayàna-Ph§t giáo). (Xem ph¥n : Sñ hình thành cüa Tâm lý h÷c Ph§t giáo - Ph¥n II, Chß½ng 1).

Công vi®c nghiên cÑu này, tác giä chï t§p chú vào ph¥n Lu§n tÕng cüa Ph§t giáo Mahayana, qua ðó, xác ð¸nh sñ th§t v« tâm lý và các sñ ki®n, di­n biªn cüa tâm lý con ng߶i ; ð°ng th¶i trình bày con ð߶ng giáo døc tâm lý theo quan ði¬m cüa Ph§t giáo nói chung và Lu§n tÕng nói riêng. Tác giä hoàn toàn tin tß·ng · sñ giäi kiªn (deconstruction) cüa các v¸ Lu§n sß Ph§t giáo(16), nhæng ng߶i ðã thång chÑng tu® giác và kª th×a mÕng mÕch Ph§t giáo su¯t h½n 15 thª kÖ qua.

I.2. Chß½ng 2 :

S½ lßþc l¸ch sØ tâm lý h÷c

(Psychology)

Trß¾c khi ði vào nghiên cÑu tâm lý h÷c, c¥n thiªt lßþc qua quá trình hình thành và sñ phát tri¬n cüa nó, ð£c bi®t là h® th¯ng tâm lý h÷c phß½ng Tây.

I.2.1 : Sñ hình thành và phát tri¬n cüa tâm lý h÷c

Tâm lý h÷c (Psychology) là mµt ngành khoa h÷c nghiên cÑu v« con ng߶i, v¸ trí cüa nó ðÑng · giæa khoa h÷c tñ nhiên và khoa h÷c xã hµi. Tâm lý h÷c khäo sát, tìm hi¬u các ðµng lñc phát sinh và sñ v§n hành cüa các hi®n tßþng tâm lý. Cûng nhß các ngành khoa h÷c khác, tâm lý h÷c b¡t ngu°n t× triªt h÷c, và v« sau träi qua hàng ngàn nåm tâm lý h÷c m¾i chính thÑc tr· thành mµt ngành h÷c chuyên môn.

Kh·i ð¥u, vào th¶i c± ðÕi, tâm lý h÷c g¡n li«n v¾i l¸ch sØ triªt h÷c và ðßþc thanh l÷c qua b·i nhi«u quan ði¬m khác nhau. Plato (428-318 B.C.) ðÕi di®n cho dòng triªt h÷c Duy tâm, cho r¢ng hi®n tßþng cüa cä tâm lý và v§t lý ð«u xu¤t sinh t× ý ni®m tuy®t ð¯i hay còn g÷i là "Eros" (Tâm), ðó là ni«m hÑng kh·i vô t§n t× triªt h÷c. Ngßþc lÕi Democrite (460-320 B.C.) ðÕi di®n cho dòng triªt h÷c Duy v§t, ði tìm cái nguyên ðµng lñc ð¥u tiên t× trong thª gi¾i tñ nhiên cüa vû trø vÕn hæu nhß nß¾c, lØa, khí..., và cho r¢ng di­n biªn cüa tâm lý con ng߶i hoàn toàn tùy thuµc vào các qui lu§t v« sñ v§n hành cüa thª gi¾i tñ nhiên. Sau ðó ðªn Aristote (384-322 B.C.), mµt môn ð® sáng giá nh¤t cüa Plato ðã cho ra ð¶i mµt tác ph¦m tâm lý h÷c ð¥u tiên dß¾i nhan ð« : "Bàn v« linh h°n". Trong tác ph¦m này, ông ðã ð« c§p ðªn mµt v¤n ð« r¤t quan tr÷ng v« tâm lý, ðó là m¯i liên h® m§t thiªt giæa tâm lý và v§t lý, hay giæa tinh th¥n và c½ th¬ v¾i thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng(17).

Ъn nØa ð¥u thª kÖ XVII, Descartes (1596-1650) dùng khái ni®m "phän xÕ" ð¬ c¡t nghîa và giäi thích các hoÕt ðµng tâm lý giän ð½n cüa con ng߶i, cûng nhß ðµng v§t. Sau ðó, Locke (1632-1704) cho r¢ng m÷i hi®n tßþng và di­n biªn tâm lý ð«u phát sinh t× kinh nghi®m tri giác thông qua các giác quan. Cä Descartes và Locke ð«u thuµc nhóm tß tß·ng nh¸ nguyên, cho r¢ng dòng di­n biªn cüa tâm lý tùy thuµc vào v×a th¬ xác, v×a tinh th¥n. Cùng v¾i nhóm tß tß·ng này, dòng "Tâm lý h÷c kinh nghi®m" (Psychological empirica) ra ð¶i b·i các nhà tâm lý nhß : J. Lov (1632-1701), Didro) (1713-1781), Honback (1723-1789) v.v...

— thª kÖ thÑ XVIII, l¥n ð¥u tiên trong l¸ch sØ tâm lý h÷c phß½ng Tây xu¤t hi®n mµt cách chính thÑc ngành tâm lý h÷c qua tác ph¦m "Tâm lý h÷c kinh nghi®m" (Psychological empirica) (1732) và "Tâm lý h÷c lý trí" (Psychological rationalis) (1734) cüa C. Wolff (1679-1754), mµt nhà triªt h÷c Ánh sáng (Enlightenment) ÐÑc. Tuy nhiên, · th¶i kÏ ð¥u này, tâm lý h÷c chï là bµ môn cüa triªt h÷c, và ðßþc sØ døng b·i phß½ng pháp nµi quan. Cho ðªn thª kÖ thÑ XIX, phß½ng pháp nghiên cÑu tâm lý nµi quan d¥n d¥n chuy¬n sang thñc nghi®m b·i phòng thí nghi®m ð¥u tiên cüa Wilhelm Wundt ðßþc thành l§p tÕi Leipzig, nåm 1897. Nåm 1889, ðÕi hµi I v« tâm lý h÷c ðßþc h÷p · Pháp và t× ðó tâm lý h÷c ðßþc phát tri¬n thành mµt ngành khoa h÷c chuyên môn, ðµc l§p bao g°m nhi«u ngành h÷c nhß : Tánh hÕnh h÷c (Psychologie du Comportement Behaviourism) cüa Watson, Tâm hình h÷c (Psychologie de la Forme) hay Tâm lý h÷c Grestalt cüa Kohler (1887-1967), Wertheimer (1880-1943) và Kofka (1886-1947), Phân tâm h÷c (Psychanalyse) cüa Freud v.v... Và ðªn nhæng nåm 20 ð¥u thª kÖ XX, có Tâm lý h÷c Marxist cüa Setchenov, K. Kornilov, Vugotski, Rubinstein v.v...(18).

I.2.2 : Các v¤n ð« cüa tâm lý h÷c

A- Яi tßþng cüa tâm lý h÷c

Tâm lý h÷c, nhß ðã trình bày, là khoa h÷c nghiên cÑu v« các hi®n tßþng di­n biªn cüa tâm lý, các qui lu§t và c¤u trúc tâm lý. Nhæng v¤n ð« nêu trên quä thñc r¤t phÑc tÕp theo các quan ni®m khác nhau; do ðó, có th¬ phân loÕi các hi®n tßþng tâm lý nhß sau :

1/ Phân loÕi 1 : Các hi®n tßþng lý trí và tình cäm.

2/ Phân loÕi 2 : Các hi®n tßþng cüa ý thÑc và vô thÑc (nhß mµng du...)

3/ Phân loÕi 3 : Các tiªn trình cüa ý thÑc. — ðây, chia làm ba loÕi :

a) Ý thÑc có kh·i ð¥u, di­n biªn và kªt thúc (ý thÑc v« mµt ði«u gì ðó).

b) Ý thÑc xäy ra trong mµt th¶i gian ng¡n nh¤t (nhß sñ bµc phát và m¤t ði cüa mµt ý ni®m).

c) Các xu hß¾ng ý thÑc ±n ð¸nh (nhß tình cäm, nång lñc, khí ch¤t...)

4/ Phân loÕi 4 :

a) Các nhu c¥u và ðµng c½ cüa tâm lý.

b) Các khä nång và nång khiªu cüa con ng߶i.

c) Các thuµc tính cüa tâm lý con ng߶i.

Bên cÕnh ðó, các hi®n tßþng tâm lý trong sñ v§n hành cüa tri giác (nh§n thÑc) con ng߶i ðßþc di­n ra nhß sau :

a) Nh§n thÑc cäm tính : là nh§n thÑc qua các giác quan nhß : thính giác, th¸ giác, khÑu giác, v¸ giác, xúc giác, bao g°m hai quá trình cäm giác và tri giác.

b) Nh§n thÑc lý tính : là nh§n thÑc b¢ng lý trí t× hai quá trình : ho£c là tß duy, ho£c là tß·ng tßþng.

V« các thu§t ngæ trên, có th¬ tóm t¡t ý nghîa cüa nó nhß sau :

1/ Cäm Giác  : là mµt quá trình tâm lý phän ánh riêng lë t×ng thuµc tính cüa sñ v§t khi nó tác ðµng trñc tiªp vào các giác quan (thính, th¸, khÑu, v¸, xúc) cüa con ng߶i. Cäm giác là bß¾c ð¥u cüa nh§n thÑc, và cûng là n«n täng cüa sñ nh§n thÑc. Không có cäm giác s¨ tr· thành b¤t giác, vô tri nhß g² ðá, không th¬ nh§n thÑc ðßþc hi®n tßþng sñ v§t chung quanh/bên ngoài thª gi¾i tñ nhiên. Tuy nhiên, cäm giác thông th߶ng có ba c߶ng ðµ.

a) C߶ng ðµ c¥n thiªt, t¯i thi¬u cüa kích thích ð¬ gây ra cäm giác. (Tï dø : c߶ng ðµ c¥n thiªt cho th¸ giác có bß¾c sóng ánh sáng là 390 mm, cho thính giác là t¥n s¯ 16 hertz).

b) C߶ng ðµ trung bình là ði«u ki®n t¯t nh¤t cho cäm giác. (Tï dø : bß¾c sóng ánh sáng cho th¸ giác là 550-600 mm, t¥n s¯ sóng âm thanh cho thính giác là 1000 hertz).

c) C߶ng ðµ t¯i ða (nªu quá là m¤t cäm giác) cho cäm giác. (Tï dø : bß¾c sóng ánh sáng cho th¸ giác là 780 mm, và t¥n s¯ âm thanh cho thính giác là 20.000 hertz).

Ngoài nhæng c߶ng ðµ t¯i thi¬u, trung bình và t¯i ða, con ng߶i không th¬ cäm giác ðßþc · mÑc ðµ dß¾i t¯i thi¬u, ho£c trên t¯i ða. Ðây là gi¾i hÕn cüa các công cø thí nghi®m v§t lý trong tiªn trình nghiên cÑu tâm lý cüa con ng߶i. — ði¬m này, Ph§t giáo có th¬ ði xa h½n trong vi®c ki¬m thäo dòng chäy cüa các hi®n tßþng tâm lý.

аng th¶i cäm giác cûng có nhæng qui lu§t cån bän nhß : thích Ñng, tß½ng tác, n¯i tiªp, tß½ng phän và bù tr× v.v...

2/ Tri Giác  : là quá trình tâm lý t±ng hþp nhæng cäm giác riêng lë ð¬ hình thành nên mµt tri giác toàn v©n v« mµt sñ v§t, hi®n tßþng nào ðó.

Câu chuy®n "Nhæng chàng mù r¶ voi" cüa ÐÑc Ph§t có th¬ cho th¤y t×ng chi tiªt cüa tri giác nhß sau :

a) Do tích lûy kinh nghi®m và ngôn ngæ, nên tri giác v« sñ v§t s¨ b± sung cho nhau và tÕo thành mµt ð¯i tßþng toàn di®n cüa tri giác. Tï dø các chàng mù, ng߶i r¶ tai voi thì cho r¢ng con voi gi¯ng cái quÕt; r¶ chân voi thì cho r¢ng con voi gi¯ng cái trø cµt v.v...

b) Do tña vào kinh nghi®m cû nên tri giác v« sñ v§t m¾i s¨ tÕo nên kinh nghi®m m¾i. Tï dø : vì ðã biªt hình thù cüa cái quÕt, nên khi r¶ tai voi, chàng mù cho r¢ng con voi gi¯ng cái quÕt v.v...

c) Do ðó, nªu tri giác sai l¥m thì dçn ðªn kinh nghi®m sai l¥m. Kinh nghi®m cû s¨ b± sung cho tri giác và làm cho tri giác hoàn thi®n h½n. Và sñ kªt hþp cüa các quan nång (5 giác quan) là c½ s· kinh nghi®m cüa tri giác.

T× ðây tri giác, cûng nhß cäm giác, có mµt s¯ qui lu§t c½ bän nhß : tính ch¤t phân bi®t, ch÷n lña ð¯i tßþng, tính ch¤t ±n ð¸nh, tính ch¤t biªn ðµng, tính ch¤t äo änh, tính ch¤t chü ð¸nh, và không chü ð¸nh v.v...

3/ Tß Duy : Là hoÕt ðµng trí tu® cao nh¤t cüa nh§n thÑc, ðÑng trên cäm giác và tri giác, là sñ tß½ng tác, phän änh giæa bän thân và thñc tÕi mµt cách chü ðµng b¢ng nhæng khái ni®m, phÕm trù. Tß duy chï có · con ng߶i.

Các thao tác cüa tß duy là : phân tích, t±ng hþp, ð¯i chiªu, so sánh, bi®n minh, loÕi suy, ð° th¸ hóa, h® th¯ng hóa v.v... Do ðó, tính ch¤t cüa tß duy là nång ðµng, sáng tÕo, khái quát hóa, phän ánh gián tiªp thông qua các d¤u hi®u, ngôn ngæ, kinh nghi®m v.v... Vì v§y sän ph¦m cüa tß duy chính là các khái ni®m phân bi®t, các phán ðoán suy lý (ho£c di­n d¸ch, ho£c qui nÕp) phát sinh t× sñ giao tiªp.

4/ Tß·ng Tßþng : là sñ thiªt l§p nhæng änh tßþng m¾i không có trong thñc tÕi trên c½ s· cüa nhæng bi¬u tßþng ðã có. Tính ch¤t cüa tß·ng tßþng là sáng tÕo, loÕi suy (analogie) hay cao h½n là phöng sinh (bionique) thông qua sñ l¡p ghép các khái ni®m, bi¬u tßþng, ngôn ngæ... Tß·ng tßþng di­n theo hai chi«u : tiêu cñc, là các mµng tß·ng hão huy«n ...; và tích cñc là các lý tß·ng v« mµt møc ðích cao ð©p thúc giøc con ng߶i vß½n lên sñ phát tri¬n toàn di®n các nång lñc, ðÑc tính v.v...

Trên c½ s· này, dòng trôi chäy cüa tâm lý tiªp tøc phát sinh các hi®n tßþng : tình cäm, xúc cäm, vui, bu°n, kh± ðau, hÕnh phúc v.v... (19)

B- Khái ni®m cüa tâm lý h÷c

Trong tâm lý h÷c hi®n ðÕi, các khái ni®m th߶ng ðßþc dùng ð¬ mô tä và di­n ðÕt các hi®n tßþng tâm lý nhß : ý chí, hành ðµng ý chí, trí nh¾, sñ lãng quên, sñ chú ý, nhân cách, tánh hÕnh - bao g°m cä nång lñc, tính cách, khí ch¤t và khuynh hß¾ng. — ðây, chúng ta khäo sát s½ lßþc v« ý nghîa cüa các khái ni®m trên nhß sau :

1/ Ý chí : là mµt ph¦m ch¤t ð£c thù trong tâm lý con ng߶i, giúp vßþt qua nhæng chß¾ng ngÕi b¢ng sñ n² lñc, kiên trì cüa tñ thân. Ý chí th߶ng là bi¬u hi®n hai m£t cüa nh§n thÑc, tÑc là lý trí và tình cäm. Nh§n thÑc càng sâu s¡c, tình cäm càng mÕnh thì ý chí càng lên cao. Do ðó, ð¯i v¾i con ng߶i, ý chí có nhæng tính ch¤t nh¤t ð¸nh nhß : tính chü ðích, quyªt ðoán, ðµc l§p, dûng mãnh, kiên trì, tñ chü và tñ ki«m chª.

2/ Hành ðµng ý chí : là sñ bi¬u th¸, bi¬u hi®n cüa ý chí cüa nhân cách con ng߶i bao g°m các tính ch¤t kÛ xäo và thói quen.

3/ Trí nh¾ : là tiªn trình lßu træ và duy trì các kinh nghi®m, kiªn thÑc, ¤n tßþng,... cüa tâm lý dß¾i hình thÑc cüa nhæng hÕt gi¯ng bi¬u tßþng, d¤u hi®u... Trí nh¾ ðßþc chia thành nhi«u loÕi, tùy thuµc vào các giác quan nhß : nghe, nói, ð÷c, viªt. Thông qua các kÛ nång trên mà trí nh¾ lßu træ các änh tßþng cüa ngôn ngæ, hình änh, cäm xúc v.v...

4/ Sñ lãng quên : là nhæng gì chï mµt l¥n ði qua tâm thÑc và b¸ quên ði, vì các lý do : không chú ý, không hÑng thú (v« phía chü th¬) và không ðßþc l£p ði l£p lÕi, không tÕo ðßþc các kích thích, ¤n tßþng mÕnh ... (v« phía ð¯i tßþng).

5/ Sñ chú ý : là ð¸nh hß¾ng t§p trung vào mµt ð¯i tßþng nào ðó cüa ý thÑc. Sñ chú ý có khi mang theo tình cäm và ngßþc lÕi là sñ ðãng trí. Có hai loÕi ðãng trí : - Ðãng trí bình th߶ng, tÑc sñ không chú ý, và ðãng trí bác h÷c, tÑc là sñ t§p chú cao ðµ · mµt ð¯i tßþng nào ðó mà quên hÆn ði các ð¯i tßþng xung quanh.

6/ Nhân cách : là nhæng ð£c trßng tâm lý ±n ð¸nh (thói quen) cüa cá nhân, và hình thành nên mµt giá tr¸ cüa cá nhân ðó trong tß½ng quan giæa cá nhân và xã hµi. Nhân cách là ð£c tính ng߶i cüa con ng߶i.

Theo Schiffman, "nhân cách có th¬ miêu tä nhß là nhæng ð£c trßng cüa tâm lý v×a qui ð¸nh và phän ánh cách thÑc mà con ng߶i Ñng xØ v¾i môi tr߶ng xung quanh". (20)

V« c¤u trúc cüa nhân cách th߶ng ðßþc xem là ph¦m ch¤t và nång lñc cµng v¾i ðÑc hÕnh và tài nång.

7/ Khuynh hß¾ng : là nhæng ý mu¯n hß¾ng ðªn mµt møc tiêu nào ðó cüa tâm thÑc con ng߶i. Khuynh hß¾ng th߶ng bao g°m các ð£c trßng nhß : nhu c¥u, cäm hÑng, lý tß·ng, quan ði¬m v.v...

8/ Nång lñc : là khä nång khi thñc hi®n s¨ ðßa ðªn mµt kªt quä nh¤t ð¸nh nào ðó cüa con ng߶i. Nång lñc ðßþc xem nhß là mµt t±ng th¬ bao g°m các ð£c trßng : tri thÑc, kÛ xäo, kÛ thu§t, thái ðµ tâm lý dûng mãnh v.v...

9/ Tính cách : là sñ bi¬u hi®n cüa tâm lý qua hình thÑc cØ chï, thái ðµ, tác phong, phong thái ... mang tính ch¤t cá tính cüa m²i cá nhân.

10/ Khí ch¤t : là sñ bi¬u th¸ c߶ng ðµ và t¯c ðµ cüa các hoÕt ðµng tâm lý trong th¬ cách Ñng xØ cüa con ng߶i. Khí ch¤t th߶ng ðßþc chia thành các loÕi : nóng näy, hång hái, bình thän, ßu tß ...

Trên ðây là mµt s¯ khái ni®m quen thuµc trong tâm lý h÷c hi®n ðÕi; gi¶ ðây, chúng ta ði vào khäo cÑu phß½ng pháp cüa tâm lý h÷c.

C- Phß½ng pháp tâm lý h÷c

Thông th߶ng ngành tâm lý h÷c dùng các phß½ng pháp chuyên môn ð¬ ðoán ð¸nh, phân tích, giäi kiªn các hi®n tßþng tâm lý mµt cách trñc tiªp ho£c gián tiªp. — ðây, có th¬ li®t kê mµt s¯ phß½ng pháp chuyên môn nhß sau :

1/ Phß½ng pháp nµi quan (Méthode introspective)

Là phß½ng pháp mà tñ chü th¬ quan sát các hi®n tßþng di­n tiªn trong tâm lý cüa chính mình. Phß½ng pháp này ðßþc dùng mµt cách ph± biªn trong tâm lý h÷c cüa Ribot, trong phân tâm h÷c cüa Freud, và tâm lý h÷c thñc nghi®m (introspection expérimentale) cüa Wurzbourg...

2/ Phß½ng pháp ngoÕi quan (Méthode objective)

Phß½ng pháp này ðßþc dùng ð¬ quan sát ð¯i tßþng khác nó; · ðây, chü th¬ quan sát và ð¯i tßþng ðßþc quan sát hoàn toàn khác nhau. Phß½ng pháp ngoÕi quan ðßþc Ñng døng b¢ng nhi«u cách khác nhau nhß :

- Quan sát : ghi nh§n, khäo sát các bi¬u hi®n t× bên ngoài.

- Thí nghi®m : bao g°m thí nghi®m tñ nhiên và thí nghi®m qua døng cø.

- Tr¡c nghi®m : bao g°m tr¡c nghi®m t±ng hþp (test synthétiques), tr¡c nghi®m phân tích (test analytiques), tr¡c nghi®m ph¦m ch¤t (test qualitatifs), tr¡c nghi®m s¯ lßþng (test quantitatifs), tr¡c nghi®m ð¸nh hß¾ng (test d'aptitudes) v.v...

- Phöng v¤n.

- Dùng bäng câu höi v.v...

Phß½ng pháp ngoÕi quan th߶ng áp døng cho các ngành tâm lý h÷c nhß : tâm sinh lý h÷c (psycho-physiologie), phän xÕ h÷c (réflexologic) cüa Pavlov và Bechterev, tánh hÕnh h÷c (behaviourism, psychologie du comportement) cüa Watson, tâm v§t lý h÷c (psychophysique) cüa Weber và Fechner, tâm lý ðµng v§t (psychologie animale) cüa Auguste Forel, Piéron, Kohler, Boulan ..., tâm lý trë em (psychologie des enfants) cüa Watson, Guillaume ..., tâm b®nh lý h÷c (psychologie pathologique) cüa Freud, Ribot, Jaspers v.v...

3/ Nhæng gi¾i hÕn cüa phß½ng pháp nµi quan và ngoÕi quan

a) Nµi quan : Nhß cách ngôn "dòng ý thÑc" (stream of consciousness) cüa W. James, ý thÑc không phäi là mµt thñc th¬ (entity) ð½n nh¤t mà là mµt tiªn trình trôi chäy b¤t t§n. Do ðó, nhæng ghi nh§n v« tâm lý cüa con ng߶i chính nó bao gi¶ cûng sai l®ch, khó chính xác; vì ý thÑc trong t×ng ch§p tß tß·ng luôn luôn thay ð±i. Vä lÕi, nµi quan là mµt thª gi¾i khép kín cüa ý thÑc chü quan ; nó chï cho phép (chü th¬ quan sát) biªt ðßþc chính nó, tÑc thª gi¾i ý thÑc, tinh th¥n, tình cäm... cüa riêng mình, chÑ không th¬ biªt ðßþc dòng tâm thÑc cüa ng߶i khác, ngoÕi tr× nhæng phán ðoán và suy lu§n mang tính cách công ß¾c.

b) NgoÕi quan : Các gi¾i hÕn l¾n nh¤t cüa ngoÕi quan là không th¬ trñc tiªp ghi nh§n các hi®n tßþng di­n tiªn cüa tâm lý mà phäi thông qua các phän Ñng sinh lý. Do v§y, nhæng kªt quä ðem lÕi t× ngoÕi quan không hÆn lúc nào cûng chính xác.

Ngoài nhæng gi¾i hÕn v×a nêu, phß½ng pháp nµi quan và ngoÕi quan ðã ðóng góp mµt mµt cách hæu ích thiªt thñc cho tiªn trình nghiên cÑu tâm lý h÷c t× xßa ðªn nay. (21)

I.2.3 Nhæng lý thuyªt tiêu bi¬u v« tâm lý h÷c hi®n ðÕi

Nhß ðã trình bày, có r¤t nhi«u lý thuyªt v« tâm lý h÷c hi®n ðÕi. Tuy nhiên, · ðây tác giä chï ð« c§p ðªn mµt s¯ lý thuyªt tiêu bi¬u liên h® ðªn tâm lý con ng߶i và tâm lý xã hµi, nghîa là các thuyªt ðßþc t§p trung vào các v¤n ð« then ch¯t nhß : tâm thÑc và bän ngã (hay nhân tính) trong tß½ng quan giæa con ng߶i và xã hµi; và ðó cûng là ði¬m tr÷ng tâm cüa ngành tâm lý giáo døc hi®n ðÕi.

1- Lý thuyªt cüa George Herbert Mead (1863-1931)

George H. Mead là mµt giáo sß triªt h÷c v« tâm lý xã hµi thuµc ÐÕi h÷c Chicago, ông là mµt h÷c giä chuyên chính có änh hß·ng rµng l¾n; tuy nhiên, chßa bao gi¶ viªt sách hay báo ð¬ bi®n minh h÷c thuyªt cüa mình. Nhæng l¾p tâm lý h÷c ð¥u tiên cüa ông ðßþc dÕy t× nåm 1900 tÕi ÐÕi h÷c Chicago. V« sau, vào nhæng nåm 1927-1930, ng߶i ta ðã viªt lÕi tß tß·ng cüa Mead và ph± biªn rµng rãi. Ph¥n trình bày dß¾i ðây ðßþc trích dçn t× tác ph¦m "Mind Self and Society" (21) và ðßþc tóm t¡t trong nµi dung quy¬n "Sociology" (22) cüa Leonard Broom, và Philip Selznick. (23)

Nµi dung lý thuyªt tâm lý cüa Mead ðßþc trình bày qua các ði¬m trung tâm cüa : tâm thÑc, bän ngã, và xã hµi.

Chü thuyªt cüa Mead, cûng nhß John Dewey (mµt triªt gia thñc nghi®m), cho r¢ng c½ c¤u tâm lý cüa con ng߶i là mµt h® th¯ng bao g°m : tâm thÑc, bän ngã và xã hµi. Tuy nhiên, theo Mead, tâm thÑc (mind) và bän ngã (self) v¯n là sän ph¦m cüa xã hµi. Tâm thÑc và bän ngã là mµt h® th¯ng xã hµi, phát sinh t× kinh nghi®m xã hµi; và do ðó, có th¬ xem bän ngã cüa tâm thÑc là mµt ð½n v¸ ðµc l§p, nhßng không th¬ phát sinh ngoài kinh nghi®m xã hµi. (24)

Mead, qua ghi nh§n cüa L. Broom và P. Selznick, lý lu§n r¢ng : "Tß tß·ng hay tâm linh và bän ngã, chï xu¤t hi®n trong di­n tiªn giao tª và giao d¸ch xã hµi, chÑ không th¬ có trß¾c xã hµi. Nhßng làm thª nào giao tª và giao d¸ch xã hµi có th¬ hoÕt ðµng trß¾c tâm linh và bän ngã ?". Mead giäi thích : "Khä nång giao d¸ch và giao tª là khä nång sinh lý cüa nhæng sinh v§t thßþng ðÆng. Thñc v§y, giao tª b¢ng nhæng phß½ng ti®n không dùng ngôn ngæ trong nhæng hoÕt ðµng chung là ði«u ki®n có trß¾c ngôn ngæ. Ngôn ngæ ðã góp thêm vào sñ giao d¸ch và giao tª thô s½, cüa loài ng߶i b¢ng cách làm cho xã hµi hóa có th¬ thñc hi®n ðßþc. Nh¶ ngôn ngæ nên ng߶i ta có th¬ lînh hµi rõ ràng thái ðµ cüa nhæng kë khác và các ðoàn th¬ h÷ tham dñ vào ... Cu¯i cùng, tâm thÑc và bän ngã phát sinh khi giao tª xã hµi ði song song v¾i ngôn ngæ và do ngôn ngæ mà ðßþc hoàn thành" (25).

T× ðó, lý thuyªt tâm lý cüa Mead ðßa ra tiªn trình phát sinh và phát tri¬n cüa bän ngã t× thái ðµ b¡t chß¾c ðªn khä nång t±ng quát-liên h®. Có th¬ tóm t¡t lý lu§n cån bän cüa Mead nhß sau :

a) Giao tª ti«n ngôn ngæ

Trong nhi«u tr߶ng hþp, các gi¯ng v§t giao c¤u v¾i nhau và sån sóc trë con làm cho phát sinh sñ tß½ng quan giæa con này và con kia, ðó là sñ phát sinh cüa ð¶i s¯ng gia ðình- thô s½ trong các gi¯ng v§t th¤p h½n ng߶i.

Яi v¾i con ng߶i, do ðó, nªu không th¬ giao d¸ch b¢ng cØ chï - (hành ðµng không l¶i) - thì không th¬ giao tiªp b¢ng ngôn ngæ. Vì l¨ các trë em nhö tu±i, nó s¨ không hi¬u ðßþc "gi§n" hay "ðói" là gì tr× phi nó hi¬u ðßþc cØ chï gi§n h¶n và cho ån cüa ng߶i m© v.v... Ðây là giai ðoÕn ð¥u cüa ý thÑc v« bän ngã hay giai ðoÕn giao tª ti«n ngôn ngæ. (26)

b) Giai ðoÕn ngôn ngæ hình thành tâm thÑc và bän ngã

Trong tr߶ng hþp này, Mead cho r¢ng, nh¶ có ngôn ngæ nên có tß tß·ng và nh¶ có tß tß·ng nên m¾i có sñ giao tª; và nh¶ có ngôn ngæ nên có th¬ thay thª tß tß·ng b¢ng hành vi, thái ðµ, cØ chï... — ðây, sau khi ðÑa bé hi¬u ðßþc cØ chï "gi§n h¶n" và h÷c ðßþc chæ "gi§n h¶n", ng߶i m© không c¥n dùng ðªn cØ chï næa mà chï dùng l¶i nói ð¬ bi¬u th¸ tß tß·ng. Và, vì m© và con cùng hi¬u nhæng khái ni®m v« cØ chï và ngôn ngæ, nên ðÑa bé có ý ni®m v« sñ "gi§n h¶n" ... Do ðó, tñ nó s¨ làm theo nhæng gì phù hþp v¾i ý mu¯n cüa m© nó (hay ý mu¯n cüa nhæng ng߶i xung quanh nó) ; nghîa là nó l¤y thái ðµ cüa ng߶i khác hay nhæng thái ðµ ðßþc qui ß¾c chung cüa xã hµi làm khuôn mçu nß½ng theo. Ðây là sñ hình thành nhân tính hay ý thÑc v« tñ ngã ð¥u tiên cüa m²i con ng߶i.

c) Bän ngã - xã hµi

Nhß v×a ð« c§p, sñ phát sinh thª gi¾i ý ni®m cüa trë con là do sñ h÷c t§p và h¤p thø thái ðµ, ngôn ngæ, quan ði¬m,... cüa kë khác ; và b¢ng cách ðó, xã hµi "ði vào cá nhân". Nhßng theo Mead thì chï có con ng߶i m¾i có khä nång ki¬m thäo và tñ ki¬m thäo; và sñ tñ ki¬m thäo ðó là kªt quä cüa xã hµi. Vì t× ð¥u, nguyên t¡c hß¾ng dçn con ng߶i v¯n là kªt quä cüa sñ lînh hµi các thái ðµ và quan ði¬m... t× nhæng ng߶i khác, tÑc t× xã hµi mà không phäi là t× con ng߶i chính nó. Vì thª, ý thÑc v« tñ ngã luôn luôn mang tính xã hµi, và hi®n hæu giæa tß½ng quan cüa con ng߶i và xã hµi.

d) Bän ngã và s· hæu tñ ngã

— ði¬m này, Mead n¾i rµng quan ni®m v« tñ ngã, cho r¢ng nó không nhæng là sän ph¦m cüa xã hµi mà còn có tính ch¤t sáng tÕo. T× ðó, ông chia bän ngã thành hai loÕi : bän ngã và s· hæu tñ ngã (hay cái thuµc tính c¯ ð¸nh cüa bän ngã). Nªu nói theo t× ngæ cüa Freud thì bän ngã không b¸ ki¬m soát b·i s· hæu tñ ngã, mà trái lÕi, s· hæu tñ ngã là mµt ph¥n cüa bän ngã. Do ðó, s· hæu tñ ngã có th¬ g÷i là nhæng tri kiªn, kinh nghi®m, khát v÷ng ... cüa bän ngã. Và nhß thª, nó không hÆn lúc nào cûng b¸ chi ph¯i b·i nhæng gì mà nó lînh hµi, nhßng trái lÕi, nó có th¬ hành ðµng r¤t sáng tÕo, änh hß·ng ðªn hay thay ð±i m÷i c½ c¤u cüa tiªn trình xã hµi.

2- Lý thuyªt cüa Sigmund Freud (1856-1939)

Sigmund Freud là mµt bác sî v« th¥n kinh và tâm th¥n ng߶i Áo, sáng l§p ngành Phân tâm h÷c (Psychoanalysis). Vì Freud là g¯c ng߶i Do Thái, t× nåm 1938 ông s¯ng lßu vong ð¬ tÜ nÕn chª ðµ phát xít ÐÑc, và m¤t tÕi Anh vào nåm 1939. Xu¤t phát t× mµt phß½ng pháp tr¸ b®nh r¯i loÕn th¥n kinh ð£c bi®t (hystérie), Freud ðã ð« xu¤t phép tr¸ li®u phân tâm h÷c b¢ng sñ sØ døng liên tß·ng, mµng ð¬ phân tích nhæng ðµng lñc mÕnh (choc) gây b®nh. V« sau phân tâm h÷c tr· thành chü nghîa Freud (Freudianism) và ð« xu¤t hai bän nång g¯c là "bän nång tình døc" và "bän nång chªt", xem ðó là nguyên ðµng lñc chi ph¯i tiªn trình l¸ch sØ nhân loÕi. Sau ðó, lÕi tiªp tøc hình thành nên chü nghîa Freud m¾i (Neo-Freudianism) v¾i các ðÕi bi¬u chính là E. Fromn, K. Horney v.v...

Lý thuyªt cüa Freud có th¬ ðßþc tóm t¡t nhß sau : Freud cho r¢ng c¤u trúc nhân tính hay ngã tính cüa con ng߶i bao g°m ba ph¥n : a- Bän nång (Id), ngã tính (ego) và siêu ngã (superego), cûng g÷i là "ý thÑc" ba ngôi. (27)

a) Bän nång (Id) : Bän nång là cµi ngu°n nhân tính cüa con ng߶i, · ðó tích lûy các ngu°n nång lßþng và cung c¤p nång lñc cho các hoÕt ðµng tâm lý nhß ý thÑc (ego) và siêu thÑc (superego). Khi ngu°n nång lßþng gia tång khiªn cho bän nång bùng phát mÕnh tÕo thành nhæng cú s¯c (choc) tâm lý khó ch¸u, cång thÆng, bñc tÑc ... Ngßþc lÕi, sñ giäi tr× các cång thÆng và qui giäm nång lßþng tr· v« trÕng thái ±n ð¸nh, thß giãn ... là con ð߶ng ph¤n khích ðßa ðªn khoái lÕc. Do ðó, bän nång ðßþc chia thành hai loÕi tác nång chính, ðó là : "bän nång tình døc" (libido) và "bän nång chªt".

- V« bän nång tình døc (libido) : nó là cµi ngu°n, nång lßþng tình døc, nång lñc kích thích tình døc, ph¤n khích tình yêu ... và chi ph¯i ð¶i s¯ng nµi tâm. — ði¬m này libido ðßþc xem nhß là "nguyên t¡c khoái lÕc". Nó v×a là sñ phát tri¬n tình døc cüa ng߶i lành mÕnh và ðßþc m· rµng cho ðªn các hoÕt ðµng khoa h÷c, mÛ thu§t cüa cá nhân, lÕi v×a là cån nguyên cüa b®nh lý. V« sau, Freud liên h® rµng h½n næa v« khái ni®m libido cho t¤t cä xung nång cüa tình yêu, nhß tình yêu giæa b¯ m© và con cái...

- V« bän nång chªt (pulsion de mort) hay lñc chªt : nó di­n ra theo chi«u hß¾ng ngßþc lÕi khi tùy vào mÑc ðµ tång t¯c cüa nång lßþng trong bän nång (Id) ði ðªn ðïnh cao nhß tÑc t¯i, gi§n dæ... làm tång huyªt áp, ng¤t xïu, tØ vong...

Theo nh§n xét cüa C. Jung, libido không nhæng là xung nång (pulsion) cüa tình døc, mà còn là nång lßþng cüa tâm lý nói chung. (28)

b) Ý thÑc tñ ngã (ego)

Freud cho r¢ng, ý thÑc tñ ngã luôn luôn b¸ chi ph¯i b·i bän nång (Id) mà nµi dung chính cüa nó là "libido" hi¬u theo nghîa rµng - tÑc là m÷i nhu c¥u, khát v÷ng, døc v÷ng, thèm mu¯n giao tiªp v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan. Ý thÑc là là bän nång khát v÷ng s¯ng cüa tñ ngã ( cái tôi). Nhßng khi ý thÑc tñ ngã b¸ ki«m chª b·i nhæng khuôn ð¸nh, qui ß¾c xã hµi (social conventions) nó lÕi ði vào vô thÑc (inconscient). R°i t× ðó, nhæng xung nång khát v÷ng bµc phát lên ý thÑc, biªn thành nhæng ßu phi«n, lo âu... "Cái tôi" cüa m²i cá th¬ luôn luôn b¸ phá vÞ b·i sñ mâu thuçn cüa bän nång døc v÷ng và sñ ki«m chª cüa ý thÑc xã hµi.

c) Siêu ngã (superego)

Siêu ngã cûng ðßþc g÷i là siêu thÑc, nó vßþt lên trên bän nång tình døc (sexuality) và ý thÑc tñ ngã ð¬ duy trì m÷i giá tr¸ truy«n th¯ng và các lý tß·ng ðÕo ðÑc xã hµi. Nó, mµt m£t v×a ki«m chª sñ thôi thúc cüa "khát v÷ng døc tính" (sexual desize), m£t khác thúc giøc ý thÑc bäo trì các giá tr¸ ðÕo ðÑc cá nhân và xã hµi. Do ðó, siêu thÑc là ý thÑc vß½n ðªn sñ hoàn thi®n cüa ð¶i s¯ng.

Theo ðánh giá cüa L. Broom và P. Seiznick, thì cä hai triªt gia thñc nghi®m George H. Mead và Sigmund Freud, nhæng ng߶i sáng l§p ngành giäi phçu tâm lý này ðã ðóng góp mµt ph¥n l¾n vào tiªn trình nghiên cÑu bän ngã trong quá trình xã hµi hóa. (29) Tuy nhiên, nhß chúng ta th¤y, quan ði¬m cüa Mead và Freud hoàn toàn khác nhau. Mead thì l¤y xã hµi làm n«n täng cho sñ phát tri¬n cüa ý thÑc, trong khi Freud thì cho r¢ng, nhæng qui ß¾c xã hµi ðã ki«m hãm và làm sai l®ch ý thÑc tñ ngã. Mead chia ý thÑc thành hai phÕm trù : bän ngã (ego) và s· hæu tñ ngã (ego - attribute), và cho r¢ng cä hai ð«u nß½ng tña vào xã hµi mà hình thành và phát tri¬n. Ngßþc lÕi, Freud chia ý thÑc làm ba phÕm trù : bän nång (Id), ý thÑc (ego) và siêu thÑc (superego); và · ðó, bän nång (Id) là ph¥n tr÷ng tâm cüa sinh lý cá th¬ mà xã hµi không th¬ nào ði«u hành ðßþc, ego là ng߶i trung gian hòa giäi các nhu c¥u sinh lý và nhæng ðòi höi cüa xã hµi. Яi v¾i Mead, ngã và s· hæu tñ ngã có th¬ dung hóa lçn nhau, trong khi theo Freud, các phÕm trù cüa ngã luôn ti«m tàng nhæng khä nång xung ðµt, mâu thuçn (30)... hay còn g÷i là xung nång (pulsion). (31)

3- Lý thuyªt cüa Carl Gustav Jung (1875-1961)

Carl Gustav Jung là ng߶i cùng th¶i v¾i Freud, mµt nhà phân tâm h÷c tÕi Zurich. Lúc ð¥u, Jung là môn ð® trung thành cüa chü thuyªt Freud (Freudianism) sau khi tiªp xúc v¾i Freud tÕi Áo, vào nåm 1907. Nhßng sau ðó, ông t× ch¯i hoàn toàn chü thuyªt cüa Freud, cho r¢ng ðó là lý thuyªt døc tính ðã b¸ ð°ng hóa b·i døc tính cá nhân cüa Freud; và do ðó, ông n² lñc xây dñng mµt lý thuyªt m¾i, g÷i là "tâm lý tr¸ li®u".

Theo ðánh giá cüa Calvin S. Hall và Gardner Lindzey, trong "Theories of Personality" (32), thì Jung luôn luôn sáng tÕo trong cách phân tích tâm lý cüa mình. V¾i ông, cái tñ ngã (personality) nhß là mµt t±ng th¬ bao g°m các m£t cüa ð¶i nhß : ý thÑc, vô thÑc, cäm thÑc, cá nhân, xã hµi, næ tính, nam tính, nhân tính, thú tính, tri giác, trñc giác v.v..., t¤t cä tính ch¤t ðó ðßþc xem nhß là tác nång cüa mµt "trøc nhân tính" (axis of the personality). Do ðó, theo Jung, trong nam gi¾i có chÑa nhæng næ tính, trong næ gi¾i có chÑa nhæng nam tính. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i nhæng thú tính (animal nature) và nhân tính (personality) trong cùng mµt con ng߶i.

Và cûng t× ðó, Jung phân tích b®nh lý qua các hµi chÑng nhß : d°n nén (repression), m£c cäm (oedipc), gi§n dæ, tÑc t¯i (truculent), tr¥m m£c (inhibited), qui kÖ (egocentric), ða cäm (hyperémotivité) v.v... ð«u xu¤t sinh t× ý thÑc tñ ngã, nhæng ¤n tßþng, tri giác, ký Ñc, cäm xúc... ðã qua và b¸ d°n nén vào vô thÑc tÕo thành nhæng xung nång (pulsion) gây nên trÕng thái b¤t bình, b¤t an, bñc tÑc, cång thÆng cho dòng chäy cüa tâm lý. (33)

M£c dù Jung phê bình Freud, nhß v×a ð« c§p · trên, nhßng chúng ta th¤y lý thuyªt cüa Jung nh¢m vào các hi®n tßþng tâm lý nhi«u h½n là bän ch¤t cüa tâm lý nhß · tâm lý h÷c Freud. Tuy nhiên, lý thuyªt cüa cä Freud và Jung ð«u là nhæng d¤u ¤n vàng son, ð£c s¡c trong l¸ch sØ tâm lý h÷c hi®n ðÕi.

4- Lý thuyªt cüa Erich Fromm (1900-1980)

Erich Fromm, mµt nhà phân tâm h÷c và xã hµi h÷c ng߶i MÛ g¯c ÐÑc, sinh tÕi Frankfurt. Nåm 1922, ông t¯t nghi®p tiªn sî tÕi ÐÕi h÷c Heidenberg, ðªn nåm 1933, ông sang MÛ và dÕy tÕi ÐÕi h÷c Chicago, ngành phân tâm h÷c.

Quan ði¬m cüa Fromm có ph¥n tß½ng tñ v¾i Carl .G. Jung, cho r¢ng con ng߶i là mµt t±ng th¬ bao g°m các ð£c trßng cüa nhân tính (personality) và thú tính (animal nature), và chính ði«u ðó là mâu thuçn nµi tÕi trong sñ v§n hành tâm lý cüa con ng߶i. Do ðó, trong tính cách cüa ho£c là thú tính ho£c là nhân tính, con ng߶i nh¤t thiªt c¥n phäi có nhæng nhu c¥u nh¤t ð¸nh. Tuy nhiên, cûng nhß George H. Mead, Fromm cho r¢ng sñ phát tri¬n cüa nhân tính là tùy thuµc vào nhæng c¯ng hiªn cüa xã hµi. Nhßng, v¾i xã hµi thì ý thÑc v« sñ tñ do luôn luôn làm cho con ng߶i cäm nh§n sñ b¤t an trong tâm lý. Ðây là nµi dung mà Fromm trình bày trong tác ph¦m "Thoát khöi tñ do" (Escape from Freedom) (34), và phß½ng pháp tr¸ li®u cüa Fromm là tâm hóa chü nghîa nhân ðÕo.

Thñc ra, nhß v×a trình bày, sñ n² lñc cüa Fromm dù thª nào ði næa vçn không giäi quyªt ðßþc cái mâu thuçn nµi tÕi mà Fromm ðã ð« ra. Vì l¨, cä tính ch¤t cüa nhân tính và thú tính là khát v÷ng, và con ð߶ng ð¬ ði ðªn sñ thöa mãn m÷i khát v÷ng ðó là sñ r¯i loÕn và mâu thuçn giæa cá nhân và xã hµi. Nhß thª, Fromm hoàn toàn b¤t lñc trong vi®c ð« ra mµt con ð߶ng khä dî ðem lÕi hÕnh phúc th§t sñ cho con ng߶i. Do ðó, chü thuyªt cüa Fromm cûng s¾m b¸ r½i vào tha hóa.

5- Lý thuyªt cüa Abraham Harold Maslow (1908?)

Maslow sinh tÕi Brooklyn, NewYork, con cüa mµt gia ðình th߶ng dân ng߶i Do Thái. L¾n lên, ông vào ÐÕi h÷c Wisconsin, ngành tâm lý h÷c và ð§u cØ nhân nåm 1930, ðªn nåm 1934 ông ð§u tiªn sî. Sau khi t¯t nghi®p, ông tr· v« NewYork tiªp tøc làm vi®c và nghiên cÑu tÕi ÐÕi h÷c Columbia. Maslow ðã t×ng làm vi®c, tiªp xúc v¾i các nhà tâm lý h÷c n±i tiªng nhß E. L. Thorndike, E. Fromm, A. Adler, M. Wertheimer..., và ð« tài mà ông chuyên chú nh¤t là v« lý thuyªt nhân tính.

Theo nh§n xét cüa L. Broom, và P. Selznick, thì Maslow là mµt trong nhæng lý thuyªt gia nhân bän v« nhân tính n±i tiªng nh¤t, ông cûng là ng߶i ð¥u tiên ð« ra h® th¯ng các nhu c¥u con ng߶i theo mô hình tháp có 5 b§c :

a) Nhu c¥u sinh lý c½ bän : ån, ·, v® sinh, tình døc...

b) Nhu c¥u bäo toàn tính mÕng.

c) Nhu c¥u vån hóa xã hµi.

d) Nhu c¥u ðßþc kính tr÷ng.

e) Nhu c¥u tñ th¬ hi®n, tñ khÆng ð¸nh, nói theo ngôn ngæ cüa MÛ ngày nay là nhu c¥u "bùng n± cá nhân". (The personality broke out)

Ngày nay, lý thuyªt này ðßþc phß½ng Tây khÆng ð¸nh và b± sung thêm v« nµi dung. Vì l¨, khi ð¶i s¯ng càng cao, thì nhu c¥u càng nhi«u. Nhu c¥u sinh ra ðµng c½, và ðµng c½ là ý lñc làm thöa mãn nhu c¥u. (36)

Maslow ðã lý giäi các nhu c¥u, th§m chí là nhu c¥u tình døc, nhß là nhæng ý lñc nh¢m tñ khÆng ð¸nh cüa nhân tính, ông quan ni®m r¢ng, sñ thúc giøc cüa sinh lý có th¬ thay ð±i ho£c chuy¬n hß¾ng, cä trong loài thú cûng nhß loài ng߶i (36).

Ông quan sát và cho r¢ng, hành ðµng nhøc døc cüa loài khï có tính cách xã hµi h½n là sinh lý. Khï dùng hành ðµng hành døc ð¬ chÑng tö trÕng thái ngñ tr¸ và phøc tùng (37). Và do ðó, nhu c¥u tñ khÆng ð¸nh là ý hß¾ng phát tri¬n cüa sinh thú cûng nhß cüa con ng߶i.

V« ðµng c½ và nhu c¥u, theo Schiffman và cµng sñ, ðßþc ð¸nh nghîa nhß sau : "еng c½ là ðµng lñc nµi tâm thúc ð¦y cá th¬ hành ðµng. еng lñc ðó sinh ra do mµt trÕng thái cång thÆng không d­ ch¸u, là kªt quä cüa mµt nhu c¥u chßa ðßþc thöa mãn". (Motivation is the driving force within individuals that impels them to action. This driving force is produced by a state of uncomfortable tension, which exists as the result of an unfilled need). (38)

T× nhæng chi tiªt trên, Maslow kªt lu§n : "Con ng߶i là trung tâm cüa m÷i v¤n ð«". Nghîa là con ng߶i phäi tñ ch÷n cho mình mµt l¯i s¯ng và phäi ch¸u trách nhi®m hoàn toàn v« l¯i s¯ng cüa mình. Ðây là quan ði¬m cüa các nhà triªt h÷c hi®n sinh. Ði«u này tß½ng tñ nhß Jean Paul Sartre ðã khÆng ð¸nh : "Con ng߶i là kªt quä cüa m÷i hành ðµng mà nó tÕo ra" (39)

Nhß thª, ðÑng · góc ðµ nào ðó, lý thuyªt cüa Maslow cûng có ph¥n tß½ng tñ nhß cüa Freud, v« bän nång "khát v÷ng s¯ng" cüa nhân tính. Nó cûng là cái trøc nhân tính trong quan ði¬m cüa Carl. G. Jung, và cái tính ph¯i ngçu (nhân và thú tính) cüa Fromm... Tuy nhiên, giäi pháp cüa Maslow cûng chï là giäi pháp "tÕm th¶i" nh¢m ôn hòa m÷i khát v÷ng th¯ng thiªt cüa con ng߶i mà thôi. Maslow không th¬ tìm ra ðßþc cái cån nguyên cüa nhân tính là gì mà chï ð« ra các hoÕt ðµng và ðòi höi cüa nhân tính trong tß thª cüa kë v×a chü ðµng lÕi v×a b¸ ðµng. Mµt giäi pháp nhß thª s¨ không th¬ giúp con ng߶i ðÕt ðªn sñ hÕnh phúc lâu dài và thñc thø.

I.2.4 Nh§n xét chung v« tâm lý h÷c phß½ng Tây

Nhß v×a trình bày tóm t¡t mµt s¯ lý thuyªt gia và lý thuyªt tâm lý tiêu bi¬u · trên, chúng ta có th¬ rút ra mµt s¯ nh§n xét chung v« tâm lý h÷c phß½ng Tây nhß sau :

1- Các lý thuyªt tâm lý cüa phß½ng Tây t× thª kÖ XVIII, kh·i ð¥u b¢ng tác ph¦m "Tâm lý h÷c kinh nghi®m" (Psychological Empiria) và "Tâm lý h÷c lý trí" (Psychological Rationalis) cüa C. Wolff, mµt nhà triªt h÷c ánh sáng cho ðªn nay ð«u t§p trung vào nghiên cÑu và phân tích các hi®n tßþng tâm lý h½n là bän ch¤t cüa tâm lý.

2- ÐÑng trên quan ði¬m ho£c là cá nhân, ho£c là xã hµi, các nhà tâm lý h÷c xây dñng và cüng c¯ lý thuyªt cüa mình; do ðó, trong các lý thuyªt tâm lý có nhæng ði¬m mâu thuçn, b¤t ð°ng. Mµt s¯ thì ði vào chü nghîa khoái lÕc, mµt s¯ khác thì ði vào duy tâm phi lý tính. Nhæng lý thuyªt ði vào thñc nghi®m lÕi b¸ gi¾i hÕn b·i hi®n tßþng "phòng thí nghi®m"...

3- T¤t cä các lý thuyªt tâm lý phß½ng Tây ð«u xoay quanh chü ð« "khát v÷ng s¯ng", dù nó ðßþc di­n ðÕt dß¾i nhi«u tên g÷i khác nhau nhß : nhu c¥u, ði«u ki®n, thuµc tính v¯n có v.v..., t¤t cä ð«u nói lên tiªng nói døc v÷ng cüa nhân tính, cái mà các lý thuyªt gia cho r¢ng ðó là cµi ngu°n cüa kh± ðau và hÕnh phúc, và cûng là cái mà con ng߶i phäi tuân thü, phøc tùng.

4- Do th×a nh§n có mµt nhân tính t°n tÕi nhß mµt ngã th¬ (ego) hay mµt thñc th¬ (essence hay entity) ðµc l§p và vînh cØu, nên các lý thuyªt tâm lý ð«u ðßþc t§p trung theo chi«u hß¾ng v×a ði«u tiªt lÕi v×a thích Ñng hóa v¾i m÷i yêu c¥u, khát v÷ng cüa nhân tính. Sñ ði«u tiªt hay thích Ñng ðó ðßþc g÷i là thöa mãn. Và theo các tâm lý gia phß½ng Tây, sñ thöa mãn các nhu c¥u cüa ð¶i s¯ng tâm lý và v§t lý là hÕnh phúc. Do ðó, hÕnh phúc cüa con ng߶i luôn luôn mang tính cách tÕm th¶i và không ng×ng thay ð±i. Vì l¨, døc v÷ng, nhu c¥u cüa con ng߶i s¨ không bao gi¶ kªt thúc ngay khi con ng߶i ¤y "n¢m xu¯ng" muôn ð¶i. Mµt quan ði¬m v« hÕnh phúc nhß thª ¡t hÆn là ðµng c½ gây kh± ðau, ßu phi«n và luôn luôn bÑc bách trong sñ v§n hành cüa tâm lý. Ðó chï là mµt thÑ hÕnh phúc giä tÕo, xây dñng trên c¤u trúc vô th߶ng, b¤t ð¸nh cüa thª gi¾i tâm lý và v§t lý. Chßa nh§n chân ðßþc tính cách vô th߶ng cüa dòng tâm lý cûng nhß thª gi¾i thñc tÕi khách quan, thì m÷i c½ ð° hÕnh phúc hóa ra hß äo, và con ng߶i vçn ð¡m chìm trong kh± ðau và tµi l²i.

5- Cái giá tr¸ c½ bän cüa các lý thuyªt tâm lý phß½ng Tây là · ch² nó nh§n ra khát v÷ng, døc v÷ng, ham mu¯n ... nhß là sñ th§t v« bän ch¤t cüa nhân tính hay ý thÑc tñ ngã. Cûng nhß sñ nh§n ra cái mâu thuçn nµi tÕi cüa nhân tính, mµt m£t v×a mong mu¯n ðßþc l£ng yên trong hÕnh phúc vînh cØu, m£t khác lÕi luôn luôn b¸ sôi søc, rñc cháy và thiêu ð¯t b·i døc v÷ng th¤p hèn, ðây chính là sñ quá ðà và cüa ý thÑc tñ ngã.

6- Cái gi¾i hÕn c½ bän cüa các lý thuyªt tâm lý phß½ng Tây là các giäi pháp cüa nó luôn luôn mang tính cách ð¯i tr¸, nh¤t th¶i. Và do ðó, ð¬ có ðßþc sñ thöa mãn và hÕnh phúc theo ý mu¯n, con ng߶i phäi liên tøc ð¤u tranh v¾i chính nó cûng nhß v¾i xã hµi theo hai khuynh hß¾ng v×a giäi quyªt mâu thuçn nµi tÕi (cá nhân), v×a giäi quyªt mâu thuçn ngoÕi tÕi (m¯i liên h® giæa cá nhân và xã hµi).

7- V« sñ th§t cüa con ng߶i và thª gi¾i thñc tÕi khách quan, theo l¶i ÐÑc Ph§t dÕy, là vô th߶ng, vô ngã (anatta). Nhß thª, m÷i lý thuyªt nªu th§t sñ mong mu¯n ðem lÕi hÕnh phúc cho con ng߶i t¤t yªu phäi ðßþc soi sáng t× bän ch¤t cüa thñc tÕi, tÑc vô th߶ng, vô ngã. Bao lâu con ng߶i còn ðÑng trên quan ði¬m hæu ngã (ego) ð¬ soi sáng, chiªu r÷i thñc tÕi vô ngã, thì s¨ không bao gi¶ ðÕt ðªn sñ cÑu cánh hÕnh phúc. Ðây là nhßþc ði¬m then ch¯t cüa các triªt gia tâm lý phß½ng Tây. Nghîa là, m÷i c½ c¤u lu§n thuyªt cüa h÷ luôn luôn ðßþc xây dñng trên cån bän cüa cái "Tôi" (I), "Cái cüa tôi" (Mine) và cái "Tñ ngã cüa tôi" (Myself).

Trên ðây, chúng ta v×a khái lßþc mµt s¯ lý thuyªt tâm lý cüa phß½ng Tây, cûng nhß các ßu ði¬m và khuyªt ði¬m cüa nó. Sñ khái lßþc này s¨ là c½ s· và ti«n ð« ð¬ ði vào tìm hi¬u tâm lý h÷c Ph§t giáo (Buddhist Psychology).

.
.
[TLHPG-Møc Løc][Gi¾i Thi®u][TLHPG-1][TLHPG-2][TLHPG-3][TLHPG-4][TLHPG-5]