Tâm
Lý H÷c Ph§t Giáo
Tác Giä: Thích Tâm Thi®n
Ph¥n III
Giäng
lu§n tâm lý h÷c Ph§t giáo qua 30 bài
tøng Duy ThÑc
III.1. Chß½ng 1:
Tâm
lý h÷c Ph§t giáo qua nµi dung 30 bài
tøng Duy thÑc cüa Vasubandhu.
III.1.1 иnh nghîa
v« Duy thÑc và h® th¯ng 8 thÑc
A- Duy thÑc
Duy thÑc, tiªng PhÕn g÷i
là Vijnana ho£c là Vijnapti. Tiªp ð¥u
ngæ Vi có nghîa là phân bi®t, nh§n
thÑc, ph¥n chính ðßþc d¸ch là
thÑc. Vijnapti ðßþc d¸ch là thÑc,
có khi ðßþc d¸ch là bi¬u bi®t,
tÑc bi¬u th¸ hay hi¬n th¸ sñ phân
bi®t. Tiªng Anh d¸ch t× thÑc hay bi¬u bi®t
là : manifestations, perceptions... Trong các tác
ph¦m Duy thÑc cüa ngài Huy«n Trang thì
t× Vijnana hay Vijnapti ð«u ðßþc d¸ch
là thÑc.
Nhß v§y ý nghîa cüa
thÑc (Vijnana hay Vijnapti) là sñ bi¬u hi®n
phân bi®t các hi®n tßþng thuµc thª
gi¾i cüa tâm lý và v§t lý.
T× ðây, khái ni®m bi¬u bi®t (manifestation)
ðßþc chia thành hai loÕi :
1/ Bi¬u s¡c (Vijnapti - rùpa),
và
2/ Vô bi¬u s¡c (Avijnapti - rùpa)
- Bi¬u s¡c là sñ ðã
hi¬n th¸ phân bi®t nhß màu s¡c,
hình thái. Tï dø nhß khi vui vë thì
s¡c m£t tß½i tïnh và tràn ð¥y
sÑc mÕnh. SÑc mÕnh là nång lñc
có th¬ tác ðµng vào làm chuy¬n
ðµng ð¯i tßþng khác ; và,
vô bi¬u s¡c nhß khi ð¦y xe, sÑc
mÕnh ð¦y cái xe chÕy là nång
lßþng, nång lßþng ðó không
hi¬n th¸ nên g÷i là vô bi¬u s¡c.
Tuy nhiên, nång lßþng khi ðßþc
bi¬u th¸ thì g÷i là bi¬u s¡c.
(Nång lßþng cûng là mµt loÕi
s¡c). Và ngßþc lÕi, khi nång lßþng
còn ti«m tàng trong con ng߶i, chßa
ðßþc bi¬u th¸ ra ngoài thì g÷i
là vô bi¬u s¡c. Do ðó, thÑc không
ð½n giän chï thuµc v« tâm lý
mà nó còn ðßþc xem nhß là
mµt loÕi s¡c (mental energy).
Duy (only, mere) có nghîa là
chï. Vijnanavada hay Vijnanamatra có nghîa là
Duy thÑc, hay nói ð¥y ðü là : "Chï
có thÑc - bi¬u hi®n". Nhß thª, sñ
bi¬u hi®n cüa thÑc bao gi¶ cûng ð¥y
ðü cä hai ph¥n : chü th¬ nh§n thÑc
và ð¯i tßþng ðßþc nh§n
thÑc.
Và nhæng gì bi¬u hi®n
t× hai góc ðµ ðó (chü th¬ và
ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc) ð«u
ðßþc g÷i là Duy thÑc. (Th¸ chß
thÑc chuy¬n biªn ; phân bi®t, s· phân
bi®t ; do bï, thØ giai vô ; c¯ nh¤t thiªt
Duy thÑc) - Consciousness manifest itself in two parts : the knower
and the known)
Nhß thª, bi¬u hi®n cüa
thÑc là thª gi¾i s½n hà ðÕi
ð¸a, sum la vÕn tßþng mà con ng߶i
nh§n biªt. Cø th¬ h½n là t¤t
cä nhæng hoÕt ðµng trong ð¶i s¯ng
cüa con ng߶i nhß : th¸ tr߶ng,
siêu th¸, ngân hàng, các t± chÑc
xã hµi v.v... Sñ liên h® ch£t ch¨
giæa con ng߶i và thª gi¾i cûng
nhß giæa chü th¬ và khách th¬ tña
h° nhß khi ta ðÑng nhìn ðïnh Lanbiang,
ta ðang m¤t hút trong nó và nó ðang
hi¬n th¸ và phô tr¥n trong ta. M¯i quan
h® b¤t khä phân ly ðó giæa chü
th¬ tri giác và ð¯i tßþng ðßþc
tri giác ðßþc g÷i là Duy thÑc,
tÑc là "chï có thÑc bi¬u bi®t",
chÑ không phäi là chï có tâm
thÑc mà không có thª gi¾i thñc
tÕi khách quan. Do ðó, chæ Duy c¥n ðßþc
hi¬u là sñ bi¬u hi®n, bi¬u bi®t cüa
tâm thÑc và nªu thiªu v¡ng nó
(tÑc tâm thÑc) thì t¤t cä ð¯i
tßþng cüa nó (Pháp) ð«u không
có m£t.
B- H® th¯ng tám
thÑc
Nµi dung cüa Duy thÑc h÷c
nói chung và 30 bài tøng Duy thÑc nói
riêng ð«u t§p trung soi sáng h® th¯ng
tám thÑc cån bän - tiªn trình sinh
kh·i và hoàn di®t cüa các hi®n
tßþng tâm lý. H® th¯ng này nhß
mµt t±ng th¬ ðßþc phân chia thành
tám loÕi quan nång. — ðây, t¤t nhiên,
không có sñ tách bi®t, riêng lë
ð¯i v¾i tám thÑc cån bän này.
Mµt thÑc có m£t là toàn bµ
t±ng th¬ cüa tâm thÑc có m£t.
H® th¯ng tám thÑc ðßþc phân
tích theo thÑ tñ nhß sau :
8/ A-lÕi-da thÑc (Àlayavijnàna)
7/ MÕt-na thÑc (Manas)
6/ Ý thÑc (Manovijnàna)
5/ Nhãn thÑc [m¡t]
4/ Nhî thÑc [tai]
3/ TÖ thÑc [mûi] 5 thÑc
cäm
2/ Thi®t thÑc [lßÞi] giác
(the sene-
1/ Thân thÑc [c½ th¬]
organ - indriya).
Trên ðây là nµi dung
cüa tám thÑc cån bän. Gi¶ ðây
chúng ta ði vào phân tích c½ s·
tâm lý h÷c qua tám thÑc trong Duy thÑc
h÷c Ph§t giáo.
III.1.2 Tàng ThÑc
ALAYA
A- Khái ni®m
chung v« Tàng thÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[01]
"Do giä l§p nên nói có
Ngã và Pháp [chü th¬ và ð¯i
tßþng], có t¤t cä sñ v§t hi®n
tßþng, [nhßng] t¤t cä Ngã và
Pháp ðó ð«u nß½ng vào ThÑc
mà sinh ra ; [bän ch¤t] cüa thÑc - nång
biªn có ba [ð£c tính]".
[02]
"[Ðó là] : D¸ thøc
và Tß lß½ng, cùng v¾i Liu
bi®t cänh. Trß¾c hªt là thÑc A-lÕi-da,
cûng g÷i là D¸ thøc hay Nh¤t thiªt
chüng".
Ti«n ð« cüa Duy thÑc
h÷c ðßþc xác ð¸nh ngay bài
tøng thÑ nh¤t [01]. T¤t cä các
pháp (hi®n tßþng sñ v§t) là không
th§t có tñ tính (vô tñ tánh).
Do ðó, khi nói v« Ngã (chü th¬)
và Pháp (ð¯i tßþng) chï là
sñ giä ð¸nh cüa tâm thÑc. Tï
dø nhß : nhß thª này thì g÷i
là cái bàn ; nhß thª kia thì g÷i
là cái ghª. Sñ giä ð¸nh nhß
thª ð¯i v¾i t¤t cä hi®n tßþng
sñ v§t (tâm lý cûng nhß v§t lý)
luôn luôn tùy thuµc vào sñ trôi
chäy nång ðµng cüa tâm thÑc (g÷i
là thÑc - nång biªn). T× ðó,
tâm thÑc ðßþc chia thành ba loÕi
cø th¬ theo các tác nång cø th¬
nhß ðßþc trình bày · bài
tøng s¯ [02]. Ba ð£c tính cüa thÑc
ðßþc phân chia theo tác nång cø
th¬ bao g°m :
1- D¸ thøc (Vipàka) chï
cho Tàng thÑc Alaya (thÑc thÑ 8)
2- Tß lßþng (Manana) chï
cho thÑc MÕt na (thÑc thÑ 7)
3- Liu bi®t cänh (Vijnapti) chï
cho 5 thÑc cäm giác
— ðây, chúng ta trß¾c
hªt khäo sát v« D¸ thøc thÑc.
D¸ thøc thÑc (Vipàkavijnàna),
nhß ðßþc nói rõ trong bài tøng
s¯ [02], còn ðßþc g÷i là Tàng
thÑc (Àlayavijnàna) và Nh¤t thiªt
chüng thÑc (Sarvabijaka). Các danh t× này
không phäi là ð°ng nghîa mà m²i
danh t× có mµt ý nghîa khác nhau,
nh¢m giäi minh các tính nång cüa thÑc
thÑ tám.
* Tàng thÑc
(Àlayavijnàna) : chæ tàng (storehouse) nghîa
là kho tàng, có chÑc nång dung chÑa
(storing) t¤t cä chüng tØ (bijas) tÑc là
hÕt gi¯ng tâm thÑc (seeds of mind). Tàng
thÑc, do ðó, ðßþc ví nhß
là n«n täng cüa tâm thÑc, là
ð¤t ð¬ tâm phát tri¬n. Vì thª,
Tàng thÑc ðßþc xem nhß là tñ
tß¾ng - hay th¬ cüa tâm. — ðây, nó
có ba tính ch¤t :
1- Nång tàng : là chü
th¬ dung chÑa
2- S· tàng : là ð¯i
tßþng ðßþc dung chÑa hay cüa sñ
dung chÑa
3- Ngã ái ch¤p tàng
: b¸ ngµ nh§n là ngã tính vînh
h¢ng.
Nhß thª, tâm ðßþc
nh§n thÑc luôn luôn bao g°m hai ph¥n, ðó
là chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i
tßþng ðßþc nh§n thÑc. Tï dø,
giám ð¯c vi®n bäo tàng là chü
th¬ c¤t giæ và bäo trì các hi®n
v§t, g÷i là Nång tàng ; các hi®n
v§t ðßþc c¤t giæ và bäo trì
b·i ông giám ð¯c vi®n bäo tàng
g÷i là S· tàng. Nhß v§y, Nång
tàng là chü th¬ c¤t giæ và bäo
trì, S· tàng là ð¯i tßþng
ðßþc c¤t giæ và bäo trì.
TÕi ðây, tác døng ð¥u tiên
cüa tâm là tàng (storing) - c¤t giæ
và bäo trì. Và khi nói ðªn tàng
thì phäi nói ðªn Nång tàng (chü
th¬) và S· tàng (ð¯i tßþng).
Tác døng thÑ hai cüa tâm là [b¸]
"Ngã ái ch¤p tàng" - tÑc là b¸
thÑc thÑ bäy (Manas) ch¤p làm ngã
tính : cái tôi, cái cüa tôi, cái
tñ ngã cüa tôi ... Tác nång thÑ
nh¤t cüa tâm, nhß v×a trình bày,
mang tính cách nång ðµng. Và tác
nång thÑ hai này (Ngã ái ch¤p
tàng) mang tính ch¤t b¸ ðµng, tÑc
là b¸ thiên ch¤p b·i mµt thÑc
khác, ðó là MÕt na thÑc. TÕi
sao Tàng thÑc là ð¯i tßþng b¸
ch¤p nhß là ngã th¬ (The object of attachment
as a self) s¨ ðßþc giäi thích ·
ph¥n trình bày v« thÑc MÕt na.
* Nh¤t thiªt
chüng thÑc (Sarvabijaka)
Mµt tính nång khác cüa
tâm là Nh¤t thiªt chüng. Sarva là
t¤t cä (Nh¤t thiªt), Bija là hÕt
gi¯ng (chüng). Nghîa là tính nång cüa
Tàng thÑc có th¬ dung chÑa t¤t cä
hÕt gi¯ng (chüng tØ) thi®n, ác trong
tâm thÑc.
Thông th߶ng m÷i hi®n
tßþng din biªn trong thª gi¾i thñc
tÕi khách quan cûng nhß trong tâm thÑc
luôn luôn ðßþc sinh kh·i t× các
hÕt gi¯ng (ý ni®m) ti«m tàng trong
tâm thÑc. TÕi ðó, khi các hÕt
gi¯ng ðang ngü yên trong Tàng thÑc thì
g÷i là nhân, và sñ hi®n kh·i
cüa nó ðßþc g÷i là quä.
Tï dø, trong tâm thÑc chúng ta có
ð¥y ðü các hÕt gi¯ng thi®n và
b¤t thi®n, khi nào g£p thu§n duyên là
nó hi®n kh·i (hi®n hành). Nhß sñ
sân h§n luôn luôn sÇn có trong ta,
khi g£p thu§n duyên (nhß b¸ ai m¡ng
chØi, ðánh ð§p...)thì hÕt gi¯ng
sân h§n ðó s¨ biªn hi®n. Cûng
nhß hoa cam và trái cam d¥u chßa xu¤t
hi®n, nhßng m¥m m¯ng cüa hoa và trái
cam có sÇn trong cây cam. Sñ ki®n này
ðßþc g÷i là Cån bän thÑc.
Trong lu§n thß cüa Nh¤t Thiªt Hæu Bµ
cûng có ð« c§p ðªn Cån bän
thÑc (Mulavijnàna) ; và аng Di®p Bµ
(Tamrasatiya) thì g÷i là Hæu ph¥n thÑc
(Bhavangasota) - nghîa là các hÕt gi¯ng
tâm thÑc nhß bi¬u hi®n cüa sóng-nß¾c
luôn luôn hi®n hæu trong dòng nß¾c.
V« khái ni®m Cån bän
thÑc, nghîa là thÑc c½ bän, nhß
hÕt gi¯ng sän sinh ra m÷i hi®n tßþng
sñ v§t nhß : vui, bu°n, mê, ngµ, sinh
tØ, Niªt bàn, thân, tâm, thª gian,
gi¾i, ð¸a v.v... — ðây nên chú
ý r¢ng, theo quan ði¬m cüa Duy thÑc, thì
thân th¬ cüa con ng߶i cûng ðßþc
nh§n di®n hay phát sinh t× trong tâm thÑc,
vì tâm · ðây ðßþc hi¬u
là Nh¤t thiªt chüng thÑc.
* D¸ thøc thÑc
(Vipàkavijnàna)
D¸ thøc (Vipàka) có
nghîa là sñ chín mu°i cüa nghi®p
quä hay sñ kªt tinh "khí ch¤t" cüa
m²i con ng߶i; nói ðªn D¸ thøc
là nói ðªn tính nång tß½ng
quan nhân quä cüa dòng tâm thÑc. D¸
thøc ðßþc chia thành ba loÕi :
1/ D¸ th¶i nhi thøc : Th¶i
ði¬m chín mu°i cüa quä khác v¾i
th¶i ði¬m gieo nhân.
Tï dø : trái cam, th¶i
ði¬m sinh ra và th¶i ði¬m chín mu°i
là khác nhau.
2/ D¸ loÕi nhi thøc : khi
chín mu°i thì ðã biªn ch¤t
Tï dø : trái cam khi m¾i
sinh ra thì chua, ðªn khi chín vàng thì
ng÷t.
3/ Biªn d¸ nhi thøc : khi chín
mu°i thì ðã biªn thái (biªn tß¾ng).
Tï dø : trái cam lúc
nhö thì màu xanh, ðªn khi chín mu°i
thì ngä sang màu vàng.
— ðây, sñ phân bi®t
khái ni®m "D¸ thøc" c¯t là ð¬
soi sáng cái bän ch¤t vô ký (không
th¬ xác ð¸nh là thi®n ác) hay b¤t
ð¸nh cüa Tàng thÑc, tÑc là D¸
thøc thÑc. Nhß thª, sñ bi®n bi®t
v« các danh t× Tàng thÑc, Nh¤t
thiªt chüng thÑc và D¸ thøc thÑc
là nh¢m giäi minh các tính nång c½
bän cüa tâm thÑc (thÑc thÑ tám).
B- Các ð£c
tính cüa Tàng thÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[03]
"[Уc tính cüa nó
là] b¤t khä tri : ch¤p thü và duy
trì, [nhßng] trong sñ bi¬u bi®t các
xÑ [ các quan nång cüa cån thân] nó
th߶ng bi¬u hi®n cùng v¾i xúc,
tác ý, th÷, tß·ng và tß
; [và trong các th÷] nó chï tß½ng
ßng v¾i xä th÷".
[04]
"ThÑc này và các tâm
s· cüa nó là vô phú và vô
ký, [nó] trôi chäy nhß dòng sông,
[khi ðÕt ðªn] quä v¸ A La Hán [thì
t¤t cä] ð«u buông xä".
Nhß v×a ðßþc trình
bày · hai bài tøng [03 và 04], tính
ch¤t cüa Tàng thÑc có nhæng ði«u
không th¬ biªt ðßþc (b¤t khä
tri) so v¾i tri giác th߶ng nghi®m cüa
con ng߶i, ðó là :
1/ Sñ c¤t giæ và duy
trì các chüng tØ cüa cån thân
(thân th¬) và khí thª gian (thª gi¾i
thñc tÕi khách quan), làm cho nó không
biªn m¤t và ch¶ nhân duyên ð¬
hi®n hành.
2/ Tính ch¤t nång ðµng
(nång duyên - thuµc chü th¬, l¯i d¸ch
cû là kiªn ph¥n) cüa Tàng thÑc
vô cùng nhi®m m¥u và tinh tª.
Do ðó, ð£c tính cüa
Tàng thÑc bao g°m hai tính ch¤t ; mµt
là nång ðµng - tÑc là chü th¬
c¤t giæ và duy trì các chüng tØ
cüa thân th¬ và thª gi¾i thñc
tÕi khách quan, l¯i d¸ch cû là kiªn
ph¥n - tÑc chü th¬ ; hai là b¸ ðµng
- tÑc là ð¯i tßþng (chüng tØ
cüa thân th¬ và thª gi¾i thñc
tÕi khách quan) ðßþc c¤t giæ
và duy trì b·i chü th¬ (subject), l¯i
d¸ch cû là tß¾ng ph¥n - tÑc
ð¯i tßþng.
Tuy nhiên, trong sñ bi¬u bi®t
(phân bi®t) các xÑ (Àyatana) - nghîa
là cån thân và thª gi¾i thñc
tÕi khách quan - nó th߶ng bi¬u hi®n
cùng v¾i các tâm s· (Cetasika), tÑc
là tác døng cüa tâm, bao g°m nåm
loÕi c½ bän : Xúc (Sparsa), tác ý
(Manaskara), th÷ (Vedana), tß·ng (Samjna) và
tß (Cetana).
Trß¾c hªt, v« khái
ni®m tâm s· (Cetasika), ðó là tác
nång hoÕt ðµng (tác døng) cüa
tâm. Tï dø tâm s· nhß nhæng
ng÷n/làn sóng ba ðào phát sinh t×
nß¾c ; hay cây c¯i, núi r×ng phát
sinh t× ð¤t. Tâm s· là nhæng
thuµc tính s· hæu cüa tâm (Citta).
Có 51 loÕi tâm s·, nhßng · ðây
chúng ta chï ð« c§p ðªn nåm tâm
s· (xúc, tác ý, th÷, tß·ng
và tß) ; nåm tâm s· này là
các hi®n tßþng tâm lý (mental formations)
hi®n hành cùng v¾i h® th¯ng tám
thÑc mµt cách ph± quát (universally operating),
bao g°m cä trong Tàng thÑc, MÕt na thÑc,
ý thÑc và nåm thÑc giác quan (m¡t,
tai, mûi, lßÞi, thân th¬).
1/ Xúc (Sparsa) :
là sñ cäm xúc, xúc chÕm, hay giao
tiªp giæa thª gi¾i tâm lý và
v§t lý, giæa thân th¬ (con ng߶i)
và cänh v§t (thª gi¾i tñ nhiên),
hay giæa tâm và tâm. Tï dø : sñ
tri giác v« mµt sñ th¬ nào ðó,
nhß mµt cành hoa chÆng hÕn, chï có
m£t khi xu¤t hi®n sñ giao tiªp và tiªp
biªn giæa con m¡t và cành hoa ; cûng
nhß khi tâm thÑc con ng߶i tiªp xúc
v¾i n²i bu°n hay ni«m vui cüa tâm thÑc
chính nó v.v... Sñ giao tiªp giæa các
cån (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân th¬,
ý thÑc) và tr¥n (s¡c, thanh, hß½ng,
v¸, xúc, pháp) là c½ s· ð¬
hình thành tri giác (sñ hi¬u biªt,
phân bi®t hay liu bi®t và bi¬u bi®t)
cüa tâm thÑc nhß : m¡t-th¤y, tai-nghe,
mûi-ngØi, lßÞi-nªm, thân-cäm xúc,
ý-suy tß.
2/ Tác ý (Manaskara)
: là sñ t§p trung (Manas) hay chú ý v«
mµt ð¯i tßþng nào ðó. Tï
dø : nhß khi cßÞi ngña xem hoa, giæa
mµt r×ng hoa mênh mông b²ng dßng ta
d×ng lÕi và ð¬ ý mµt cành
hoa th½ dÕi nào ðó. Nhß thª,
sñ hi®n kh·i ý ni®m v« mµt ð¯i
tßþng nào ðó g÷i là tác
ý.
3/ Th÷ (Vedana)
: là sñ cäm th÷ các hi®n tßþng
nhß vui, bu°n và trung tính (không vui, không
bu°n). Cäm th÷ có ba loÕi c½ bän
:
- Kh± th÷ : cäm th÷
b¤t an, kh± ðau...
- LÕc th÷ : cäm th÷
an lÕc, hÕnh phúc...
- Xä th÷ : cäm th÷ trung
tính không b¸ chi ph¯i b·i vui, bu°n,
kh±, lÕc...
Th÷ (feeling) là thÑc ån
ð¬ nuôi s¯ng tâm thÑc ð¯i v¾i
con ng߶i. Cäm th÷ nhß là mµt
dòng sông trôi chäy tß½ng tøc
trong ð¶i ng߶i, nó không h« d×ng
nghï. Do ðó, con ð߶ng giäi thoát
chính là sñ thoát ly m÷i nô l®
cüa con ng߶i v« các sñ cäm th÷
cüa tâm thÑc vô minh.
4/ Tß·ng (Samjna)
: là ¤n tßþng hay tß·ng tßþng
cüa tri giác ch¾ không phäi là tß
tß·ng. Tï dø, sau khi nhìn th¤y
mµt cành hoa nào ðó, ng߶i nhìn
tß·ng tßþng và nghî ngþi v«
nhan s¡c và tính ch¤t cüa cành hoa
ðó. Tß·ng là mµt trong nhæng
tác døng chính cüa tâm thÑc ; tuy
nhiên, giæa tß·ng và thñc tÕi
thì hoàn toàn khác bi®t. Mµt tri
giác (a cognition, a perception) v« mµt sñ th¬
nào ðó, nghîa là, tri giác ðó
chï phäng ph¤t hay là änh tßþng
cüa thñc tÕi. Giæa tri giác và thª
gi¾i thñc tÕi là mµt khoäng cách
xa v¶i ; do ðó, không th¬ dùng tri giác
hay ¤n tßþng cüa tri giác ð¬ lînh
hµi thñc tÕi. Vì thª nhæng sñ
nh§n thÑc, tri giác, hi¬u biªt v.v... v«
mµt sñ th¬ hay hi®n tßþng nào ðó
ð«u ðßþc g÷i là tß·ng.
Và theo quan ði¬m cüa Duy thÑc nói riêng
hay Ph§t giáo nói chung, ph¥n l¾n tri giác
(tß·ng) th߶ng nghi®m cüa con ng߶i
là sai l¥m (58). Và næa, c¥n ghi nh§n
r¢ng, ngoài thª gi¾i tri giác và
tß tß·ng cüa con ng߶i còn có
các thª gi¾i nhß Tr¶i Vô tß·ng
(Asannasatta), Phi tß·ng và các cänh gi¾i
thi«n ð¸nh b§c cao Di®t th÷ tß·ng
ð¸nh (Nirodha - samàpatti - State of meditation of annihilation).
5/ Tß (Cetana)
: Tß không phäi là tß duy theo quan ni®m
t¥m (Vitaka) và tß (Viccara) trong thi«n quán,
mà tß (Cetana) · ðây là mµt
ðµng lñc tâm lý ðßa ðªn
mµt quyªt ð¸nh (volition). Nói theo ngôn
ngæ cüa Nghi®p (Karma), tß chính là
hành ðµng tác ý (volitional action), và
t¤t nhiên nó là nghi®p. Có th¬
nói, Th÷ - Tß·ng là ðÕi dß½ng
mênh mông, và Tß-s·-tác (Cetana)
là sóng gió ba ðào. Sóng nß¾c
"th÷-tß·ng-tß" v×a là nång
tàng (chü th¬) v×a là s· tàng
(ð¯i tßþng), lÕi v×a là kiªn
ph¥n (tác nång cüa chü th¬ nh§n thÑc),
v×a là tß¾ng ph¥n (di®u døng cüa
ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc).
Do ðó, xúc, tác ý, th÷, tß·ng
và tß là nåm tâm hành v¯n là
bi¬u hi®n cüa thÑc (Vijnàna). Tâm hành
là sóng, tâm vß½ng là nß¾c;
sóng cûng là nß¾c và nß¾c
cûng là sóng. Sñ tß½ng tác
(mµt là hai, hai là mµt) này là
bi¬u hi®n cüa các hi®n tßþng tâm
lý cüa cä tâm (Citta), ý (Manas) và
thÑc (Vijnàna).
Các danh t× nhß Duy tâm
(Citta matra), Duy thÑc (Vijnànavada) và Duy bi¬u
(Vijnaptimatra) trong lu§n thß và kinh tÕng ð«u
có nghîa tß½ng tñ nhß v§y.
Nhß thª, thÑc thÑ tám
này tß½ng ßng v¾i 5 tâm s·
biªn hành (Universal mental factors), và sñ bi¬u
hi®n cüa nó r¤t tinh tª, không hi¬n
th¸ sñ kh± và vui, do ðó nó
chï tß½ng ßng v¾i xä th÷.
Bài tøng [04] nói tiªp
r¢ng ; tính ch¤t cüa Tàng thÑc và
các tâm s· cüa nó là vô phú
(Anivrta) - tÑc không b¸ vây büa, ngån
che - và vô ký (Àvyàkrta) - tÑc
không b¸ chi ph¯i b·i thi®n hay ác (being
neither good nor bad); tiªng Anh g÷i là non-defiled
(vô phú) và non-defined (vô ký). Sñ
hi®n hæu cüa nó trôi chäy nhß dòng
sông (h¢ng chuy¬n nhß bµc lßu), không
th¬ nói là th߶ng h¢ng hay ðoÕn
di®t. Cho ðªn khi nào thång chÑng A La
Hán v¸ thì t¤t cä ð«u tan biªn,
buông xä. Tuy nhiên, · ðây chï xä
bö cái danh tñ Alaya, nghîa là t×
v÷ng thÑc chuy¬n thành thánh trí,
· ðó là th¬ tính thanh t¸nh th߶ng
trú cüa Alaya nhßng không phäi là biªn
hi®n cüa Alaya · m£t hi®n tßþng,
và cûng không khác v¾i Alaya ·
m£t tñ th¬. Ðây là ý nghîa
cüa tß tß·ng "Ph§t pháp tÑc
phi Ph§t pháp th¸ danh Ph§t pháp" trong kinh
tÕng và lu§n thß ÐÕi th×a.
C- Các m¯i quan
h® cüa Tàng thÑc
Nhß ðã trình bày,
mµt nh§n thÑc bao gi¶ cûng ðßþc
nh§n di®n khi có sñ giao tiªp giæa chü
th¬ nh§n thÑc, và ð¯i tßþng
nh§n thÑc và bi¬u hi®n ra mµt h® quä
cüa nh§n thÑc ðó. Vì thª trong
Tàng thÑc, ð£c bi®t là · khái
ni®m Nh¤t thiªt chüng thÑc, (t¤t cä
hÕt gi¯ng trong Tàng thÑc) ðã nói
lên các m¯i quan h® c½ bän nhß
: kh±-vui, mê-ngµ, phàm-thánh, chung-riêng,
v.v... Do ðó, · ðây chúng ta c¥n
xét ðªn mµt s¯ quan h® c½ bän
trong din tiªn cüa Tàng thÑc.
Trong Mahàyàna - Satadharma - Vidyàdvara
- Sàstra (ÐÕi th×a Bách pháp minh
môn lu§n), ngài Vasubandhu ð« c§p ðªn
nhæng quan h® cüa Tàng thÑc nhß sau
:
1/ Tàng thÑc
và ba cänh
Ba cänh là : Tánh cänh
(The realm of things in themselves), оi ch¤t cänh
(The realm of representations) và еc änh cänh
(The realm of mere images). Ba cänh này là ð¯i
tßþng cüa nh§n thÑc (Visaya) cûng g÷i
là tß¾ng ph¥n (Nimittahaga) hay s· duyên
(Alambhaga). Nói theo triªt h÷c phß½ng
Tây, ba cänh là ð¯i tßþng (Object)
cüa chü th¬ (Subject) nh§n thÑc.
a) Tánh cänh
: là tñ thân cüa thª gi¾i thñc
tÕi khách quan, cái mà Kant g÷i là
"ding un sick" (La chose en soi, hay Thing in itself) và J.P. Sartre
g÷i là "être en soi" - hi®n hæu chính
nó. Tánh là bän ch¤t, cänh là
ð¯i tßþng ; nhß v§y Tánh cänh
có nghîa là bän ch¤t cüa ð¯i
tßþng hay bän ch¤t cüa thª gi¾i
thñc tÕi khách quan. — ðây, chúng
ta không th¬ ðÕt ðªn hay lãnh hµi
ðßþc bän ch¤t cüa thñc tÕi
khách quan. Tï dø, tñ thân cüa ðïnh
Lanbiang thì hoàn toàn khác v¾i cái
tri giác cüa chúng ta v« nó. Ðïnh
Lanbiang trong thñc tÕi và trong tri giác không
th¬ gi¯ng nhau vì bän thân tri giác cüa
con ng߶i th߶ng b¸ méo mó và
r¤t sai l¥m. Do ðó, tri giác th߶ng
nghi®m cüa con ng߶i không th¬ ðÕt
ðªn Tánh cänh (The realm of things in themselves).
b) оi ch¤t
cänh : là änh tßþng ðßþc
nß½ng gá vào và hi®n sinh b·i
Tánh cänh. Có th¬ nói hình änh
v« mµt thñc tÕi nào ðó trong
tri giác cüa ta là оi ch¤t cänh
(cänh ðßþc mang theo, ðßþc phän
ánh t× thñc tÕi). Tï dø, khi ta
thß½ng ghét mµt mçu ng߶i nào
ðó, thì hình änh cüa mçu ng߶i
ðó là hình änh ðßþc sáng
tÕo b·i tâm thÑc chÑ không phäi
là hình änh cüa ng߶i ðó
trong thñc tÕi. Có th¬ ng߶i mình
ghét trong thñc tÕi thì r¤t d thß½ng
và ngßþc lÕi v.v...; do ðó, con ð߶ng
thi«n quán trong Ph§t giáo chính là
con ð߶ng buông bö m÷i оi
ch¤t cänh (äo änh) ð¬ th¬ nh§p vào
Tánh cänh (thñc tÕi) cüa tñ thân
và thª gi¾i. Dß¾i ánh sáng
cüa Duy thÑc h÷c, sñ s¯ng cüa con ng߶i
h¥u nhß là s¯ng v¾i оi ch¤t
cänh nhi«u h½n là v¾i Tánh cänh
; và ðây là nguyên nhân tác
thành kh± ðau, døc v÷ng...
c) еc änh
cänh : là thª gi¾i änh tßþng
chï có trong tâm thÑc chÑ không có
trong thñc tÕi ; ðó là hình änh
cüa ý thÑc trong mµng, mµt bi¬u hi®n
cüa Tàng thÑc Alaya. — ðây c¥n ghi nh§n
r¢ng cái mà chúng ta g÷i là Ph§t
trong tâm và cho r¢ng mình ðã t×ng
s¯ng v¾i Ph§t v.v... thñc ch¤t ðó
chï là Ph§t cüa оi ch¤t cänh
và еc änh cänh. Và chï khi nào
con ng߶i th§t sñ giác ngµ m¾i
có th¬ ðÕt ðªn Ph§t trong Tánh
cänh, tÑc là Ph§t tánh. Tuy nhiên,
cä оi ch¤t cänh và еc änh
cänh ð«u là nhæng hình änh vay
mßþn hay ðßþc sinh kh·i t× Tánh
cänh. Cä ba cänh này ð«u là bi¬u
hi®n cüa Tàng thÑc Alaya.
Do ðó, trong quan h® giæa
Tàng thÑc và ba cänh, thì Tàng
thÑc chï quan h® hay duyên v¾i Tánh
cänh.
2/ Tàng thÑc
và ba tánh
Ba tánh trong triªt h÷c Duy
thÑc là thi®n (good), b¤t thi®n (bad) và
vô ký (neither good nor bad) - tÑc không thi®n,
không ác hay là trung tính. Trong ba tánh
(tính ch¤t) này, Tàng thÑc chï
quan h® v¾i vô ký (Avyàkrta).
3/ Tàng thÑc
và ba lßþng
Lßþng (Pramana) là hình
thái cüa nh§n thÑc (Valuable source of knowledge)
bao g°m ba lßþng:
a) Hi®n lßþng
(Direct perception) : là sñ nh§n thÑc trñc
tiªp hay trñc giác (Direct cognition) v« mµt
ð¯i tßþng nào ðó mà không
c¥n phäi ði qua suy lu§n hay logic. Tï dø,
khi nhìn th¤y cây viªt thì biªt rõ
là cây viªt chÑ không c¥n suy lu§n
m¾i nh§n di®n ra cây viªt...
b) TÖ lßþng
(Inferance) : là sñ nh§n thÑc phân bi®t
gián tiªp (Indirect perception) hay dùng ðªn
suy lu§n ð¬ nh§n di®n mµt ð¯i tßþng
nào ðó. Vì thª, nªu suy lu§n t¯t,
chính xác thì có th¬ ðÕt ðªn
sñ th§t, nhßng ph¥n nhi«u là sai l¥m.
Tï dø, ðÑng bên này ð°i ta
th¤y bên kia ð°i có mµt làn khói,
ta suy lu§n có khói tÑc có lØa.
Nhßng khi leo qua ð°i thì sñ th§t là
có khói mà không có lØa, vì
ðó là khói mây chÑ không phäi
khói lØa. Trong tr߶ng hþp này, TÖ
lßþng sai ; do ðó nó ðßþc
g÷i là tþ tÖ lßþng (the wrong perception).
c) Phi lßþng
(Apramana) : TÖ lßþng sai và Hi®n lßþng
sai thì g÷i là Phi lßþng (Wrong perception).
Nhß v§y trong hai lßþng
: Hi®n lßþng (Pratyaksa) và TÖ lßþng
(Anumana), tr× Phi lßþng (Apramana), ðßþc
chia thành hai loÕi : nªu ðúng thì
g÷i là chân hi®n lßþng và chân
tÖ lßþng, nªu sai thì g÷i là
tþ hi®n lßþng và tþ tÖ lßþng.
Nhß thª, trong ba lßþng
Tàng thÑc chï quan h® v¾i Hi®n lßþng.
4/ Tàng thÑc
và ba th÷
Th÷ (Vedana) là cäm th÷
(feeling). Trong Duy thÑc ð« c§p ðªn ba
th÷ (kh± th÷, lÕc th÷ và xä
th÷) hay nåm th÷ (kh± th÷, lÕc
th÷, ßu th÷, hÖ th÷ và xä th÷).
Trong các th÷ trên, Tàng thÑc chï
quan h® hay tß½ng ßng v¾i xä th÷.
5/ Tàng thÑc
ba cõi và chín ð¸a
* Gi¾i (Dhatu) là cõi cüa
tâm thÑc (States of mind), g°m có ba cõi
:
a) Cõi døc
(realm of desire) : thª gi¾i cüa con ng߶i
và các loài sinh thú (døc là
døc v÷ng khát v÷ng, ham mu¯n, thèm
khát...)
b) Cõi s¡c
(realm of form) : thª gi¾i v§t ch¤t nhßng
nh© nhàng và tinh tª h½n cõi døc.
c) Cõi vô s¡c
(realm of no form) : thª gi¾i phi v§t ch¤t, v§t
th¬ (matters) hay thª gi¾i cüa nång lßþng
(energy). Tâm thÑc cûng là mµt dÕng
nång lßþng (mental energy).
* иa (Bhumi) là thª gi¾i
tâm, bao g°m chín ð¸a
a) Døc gi¾i
- 1 Ngû thú tÕp cß
- 2 Ly sinh hÖ lÕc
- 3 иnh sanh hÖ lÕc
b) S¡c gi¾i
- 4 Ly hÖ di®u lÕc
- 5 Xä ni®m thanh t¸nh
- 6 Không vô biên xÑ
- 7 ThÑc vô biên xÑ
c) Vô s¡c gi¾i
- 8 Vô s· hæu xÑ
- 9 Phi tß·ng phi phi tß·ng
xÑ
6/ Tàng thÑc
và chín duyên
ThÑc này chï có 4 duyên
: a) Cån (MÕtna), b) Cänh (cån thân, thª
gi¾i và chüng tØ, c) Tác ý, d)
Chüng tØ.
Thª gian (The world) ðßþc
chia thành 2 loÕi là Khí thª gian (vô
tình chúng sinh) và Tình thª gian (hæu
tình chúng sinh) hay các loài sinh thú
- hàm thÑc (sentient beings)
- Khí thª gian (non-sentient beings)
nhß : sông, núi, không khí, trái
ð¤t, t¥ng ozone, thñc v§t v.v...
- T¤t cä gi¾i, ð¸a
và thª gian ð«u là bi¬u hi®n cüa
Tàng thÑc. — ðây, trong ba cõi và
chín ð¸a Tàng thÑc ð«u quan h®
tùy theo nhân duyên. Tuy nhiên, khi ðÕt
ðªn Bát ð¸a (B¤t ðµng ð¸a),
hành giä ðã ðoÕn tr× câu
sinh pháp ch¤p, không còn cäm th÷
sinh tØ. Do ðó tên g÷i D¸ thøc
thÑc không còn næa mà ðßþc
g÷i là Vô c¤u thÑc và chuy¬n
thành ÐÕi viên cänh trí (tu® giác
vî ðÕi)
Trên ðây chúng ta v×a
khäo sát ðÕi cß½ng v« các
m¯i quan h® duyên sinh cüa Tàng thÑc,
gi¶ ðây chúng ta ði vào tìm hi¬u
hình thái cüa Tàng thÑc.
D- Hình thái
cüa Tàng thÑc
Nhß v×a trình bày, Tàng
thÑc quan h® ð¥y ðü ba cõi và
chín ð¸a, tùy theo nhân duyên, nghi®p
lñc (Volitional force). Tuy nhiên, hình thái
c½ bän cüa Tàng thÑc là vô
hình, vô tß¾ng (vô s¡c) ; hình
thái cüa Tàng thÑc và các thÑc
khác nói chung là phi v§t th¬ (non-form),
nó là mµt dÕng cüa nång lßþng
(energy) - nång lßþng tâm lý (mental energy).
Theo quan ði¬m cüa khoa h÷c hi®n ðÕi,
"V§t ch¤t là sñ cô kªt cüa nång
lßþng và nång lßþng là sñ
pha loãng cüa v§t ch¤t". Tï dø, v«
v§t ch¤t nhß mµt gram Uranium, khi biªn thành
nång lßþng nguyên tØ (atomic energy) sÑc
công phá và tiêu di®t cüa nó
không th¬ tß·ng tßþng ðßþc.
Hay m£t tr¶i chÆng hÕn, ánh sáng
cüa nó cûng là mµt dÕng nång
lßþng, do ánh sáng nång lßþng
m£t tr¶i mà muôn loài phát sinh.
Nhß v§y, hình thái cüa
thÑc có th¬ ví nhß sñ chuy¬n
ðµng cüa v§t ch¤t và nång lßþng,
cüa sóng và nß¾c..., nó v×a
là phi v§t th¬ v×a là v§t th¬. Tuy
nhiên, hình thái c½ bän cüa nó
là nång lßþng - tÑc phi v§t th¬;
do ðó, nång lßþng v×a thuµc v«
s¡c lÕi v×a là vô s¡c. — ðây
c¥n ghi nh§n r¢ng, m÷i sñ phân bi®t
ð«u là tß½ng ð¯i. Ðây
là ý nghîa cüa Chân nhß - Duyên
kh·i (cüa B° tát Mã Minh), tÑc là
Chân nhß = hi®n tßþng, và hi®n tßþng
= Chân nhß ; và, Chân nhß và hi®n
tßþng không hai, không khác.
Trên ðây là ph¥n trình
bày ðÕi cß½ng v« các khái
ni®m c½ bän cüa Tàng thÑc, cûng
g÷i là A-lÕi-da-thÑc, thÑc thÑ
tám, D¸ thøc thÑc hay Nh¤t thiªt
chüng thÑc. Ðây là nhæng khái
ni®m r¤t c½ bän và quan tr÷ng ð¬
tiªp tøc ði vào tìm hi¬u các thÑc
(consciousness) tiªp sau.
III.1.3 MÕt Na ThÑc
(MANAS)
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[05]
"ThÑc nång biªn thÑ hai
g÷i tên là MÕt na, nß½ng tña
vào và duyên v¾i thÑc [A-lÕi-da]
kia, nên tánh và tß¾ng cüa nó
là suy nghî [tß lßþng]".
[06]
"[Nó] th߶ng bi¬u hi®n
cùng v¾i b¯n phi«n não, [ðó
là] : ngã si, ngã kiªn, ngã mÕn
và ngã ái, [cûng nhß] cùng v¾i
xúc v.v...".
A- Khái ni®m
chung v« MÕt na thÑc
V« tên g÷i, MÕt na thÑc
có nhi«u cách g÷i khác nhau nhß
: Ý cån (cån nguyên cüa ý thÑc
- thÑc thÑ 6), thÑc thÑ bäy (vì
ðÑng dß¾i thÑc thÑ tám - Tàng
thÑc), Truy«n t¯ng thÑc (vì có chÑc
nång lßu chuy¬n hai chi«u, ðßa các
pháp [dharmas] hi®n hành [current] vào Tàng
thÑc, và làm cho các chüng tØ trong
Tàng thÑc biªn thành các pháp hi®n
hành) và ý thÑc (vì thÑc này
sinh và di®t tß½ng tøc, không gián
ðoÕn. Tuy nhiên, ð¬ tránh lçn lµn
v¾i thÑc thÑ sáu [Ý thÑc], MÕt
na th߶ng ðßþc g÷i là Ý
cån hay là ý, g÷i chung là MÕt
na thÑc.
V« cµi ngu°n, MÕt na thÑc
ðßþc sinh kh·i t× Cån bän thÑc
(Tàng thÑc Alaya), do nß½ng vào Tàng
thÑc ð¬ hi®n hành và có tác
nång (function) lßu chuy¬n, ð¯i lßu (interchange)
nên MÕt na ðßþc g÷i là Chuy¬n
thÑc (Pravrtti vijnàna). Duy thÑc h÷c có
mµt Cån bän thÑc (Alaya) và bäy chuy¬n
thÑc (MÕt na thÑc + 6 thÑc giác quan
: m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân th¬ và
ý thÑc). - evolving consciousness.
Thông th߶ng, theo triªt
h÷c - tâm lý hi®n ðÕi, khi ð«
c§p ðªn các lînh vñc thuµc v«
tri giác, nh§n thÑc v.v..., ng߶i ta th߶ng
ð« c§p ðªn hai góc ðµ cüa
mµt nh§n thÑc, ðó là chü th¬
nh§n thÑc (Subject) và ð¯i tßþng
(Object) ðßþc nh§n thÑc. Ngßþc
lÕi, trong Duy thÑc h÷c c± ði¬n th߶ng
ð« c§p ðªn ba góc ðµ cüa
mµt nh§n thÑc, ðó là : kiªn ph¥n
(darsanabhaga) - tÑc chü th¬ nh§n thÑc, tß¾ng
ph¥n (Nimittabhaga)- tÑc ð¯i tßþng ðßþc
nh§n thÑc và tñ th¬ ph¥n (Svabhavikabhaga)
- tÑc là ph¥n cån bän cüa thÑc
làm n«n cho chü th¬ và ð¯i tßþng
cüa nh§n thÑc. Tï dø, nß¾c là
kiªn ph¥n, sóng là tß¾ng ph¥n và
bän ch¤t loãng, không màu, không
mùi (hay hþp ch¤t cüa H2O) là tñ
th¬ ph¥n.
Tß½ng tñ nhß thª,
trong h® th¯ng tám thÑc, m²i thÑc ð«u
có ð¥y ðü cä ba ph¥n. T¤t nhiên
· m£t tñ tß¾ng ð£c thù
(particular) là ba, nhßng · m£t t±ng th¬
ph± quát (universal) là mµt.
V« tánh khí, tánh khí
(nature) cüa MÕt na là Tß lßþng (Mentation,
Cogitation) - suy tß, lo nghî và ôm ¤p
(Manyana) kiªn ph¥n cüa A- lÕi-da, ch¤p r¢ng
ðó là thñc ngã (Self). Nhßng trong
kiªn ph¥n, có tß¾ng ph¥n và tñ
th¬ ph¥n (hay tñ chÑng ph¥n). Do ðó,
nói chung là MÕt na luôn luôn ôm
ch£t (ch¤p thü) Tàng thÑc làm ngã
(essence); vì thª tính khí cüa MÕt
na th߶ng bi¬u hi®n cùng v¾i b¯n
phi«n não, ðó là :
a) Ngã si (Àtmamoha - Self ignorance)
: là quan ni®m sai l¥m v« ngã.
b) Ngã kiªn (Àtmadrsti - Self
- belief) : là sñ hi¬u biªt, nh§n thÑc
sai l¥m v« ngã, cho r¢ng ðó là
mµt cái ngã ðµc l§p, vînh h¢ng.
c) Ngã mÕn (Àtmamàna
- Self - pride) : là thái ðµ kiêu cång
cho r¢ng ta (tôi) là h½n (arrogance).
d) Ngã ái (Àtmasneha - Self
- love) : là sñ yêu mình, yêu cái
tôi (I), cái cüa tôi (mine) và cái
tñ ngã cüa tôi (myself).
Sñ ch¤p thü cüa MÕt
na thÑc cûng tß½ng tñ nhß thª
ð¯i v¾i nåm tâm s· biªn hành
(xúc, tác ý, th÷, tß·ng, tß).
3- Các ð£c tính cüa
MÕt na thÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[07]
"Tánh cüa thÑc MÕt na
là hæu phú vô ký, sinh kh·i ·
ðâu thì ch¤p ngã · ðó,
[cho ðªn khi ðÕt ðªn] quä v¸ A
La Hán, Di®t t§n ð¸nh và ðÕo
xu¤t thª thì nó không còn [hi®n
hæu] næa".
Nhß ðã trình bày,
MÕt na là Chuy¬n thÑc, nó mµt m£t
ch¤p Tàng thÑc làm ngã ; m£t khác,
nó lÕi là n«n täng cho sñ nhim
và t¸nh cüa sáu chuy¬n thÑc trß¾c
(m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, và ý
thÑc).
Vì sao nói MÕt na làm
n«n täng cho sñ nhim và t¸nh cüa
6 thÑc trß¾c ? Vì l¨, sáu chuy¬n
thÑc luôn luôn liên h® ch£t ch¨
v¾i sñ hi®n di®n cüa MÕt na, và
MÕt na luôn luôn tác ðµng - chÑc
nång lßu chuy¬n, ð¯i lßu (interchange) giæa
chüng tØ và hi®n hành - ðªn sáu
chuy¬n thÑc. Do ðó, nªu sñ cu°ng
si cüa MÕt na càng l¾n thì khä nång
sáng su¯t cüa sáu chuy¬n thÑc càng
nhö theo quan h® tï l® ngh¸ch. Ngßþc
lÕi, MÕt na ðßþc giäi thoát ch×ng
nào, nghîa là qui giäm l¥n mÑc ðµ
cu°ng si trong b¯n phi«n não (si, kiªn, mÕn,
ái) v.v... ðªn mÑc nào, thì khä
nång thanh t¸nh sáng su¯t cüa sáu chuy¬n
thÑc càng l¾n lên ch×ng ðó,
cûng theo quan h® tï l® ngh¸ch.
C¥n xác ð¸nh rõ, tính
khí cüa MÕt na là v×a th¦m (reflecting)
- khäo sát, th¦m sát - lÕi v×a h¢ng
(always) - luôn luôn có m£t su¯t 24 gi¶
trong mµt ngày.
Nhß thª, ði¬m khác bi®t
cüa MÕt na và Tàng thÑc là tính
khí cüa MÕt na v×a th¦m lÕi v×a
h¢ng - nghîa là luôn luôn tß lßþng
lo nghî, tính toán (always reflecting). Ngßþc
lÕi Tàng thÑc có h¢ng (permanent) nhßng
không có th¦m. Và næa, tøng ngôn
nói r¢ng, tính cüa nó (MÕt na) là
hæu phú vô ký.
TÕi ðây ta th¤y r¢ng,
cà Tàng thÑc và MÕt na, tính
cüa nó ð«u vô ký. Tuy nhiên, Tàng
thÑc thì vô phú, vô ký; còn
MÕt na thì vô ký nhßng hæu phú
- nghîa là có b¸ ngån che. Và sñ
b¸ ngån che ðó chính là sñ
si tình cüa nó, tÑc là ngã si,
ngã kiªn, ngã mÕn và ngã ái.
— ðây chúng ta có mµt
kªt lu§n r¢ng, cä Tàng thÑc và
MÕt na, tính khí cüa nó là vô
ký (không thi®n không ác). Do ðó,
tñ thân Tàng thÑc và MÕt na là
thø ðµng, không có khä nång tñ
giäi thoát ra khöi nhæng chüng tØ, t§p
khí nhim ô, b¤t t¸nh, b¤t thi®n
v.v... Vì thª vai trò cách mÕng giäi
tr× cån tính cu°ng si cüa tâm thÑc
là thiên chÑc cüa thÑc thÑ sáu,
tÑc Ý thÑc; và c¥n nh¾ r¢ng
chï có Ý thÑc (thÑc thÑ sáu)
m¾i có khä nång soi sáng hay làm
mµt cuµc cách mÕng - chuy¬n y (paravrittiasraya)
t× trong cån ð¬ cüa tâm thÑc. Chuy¬n
y (sudden change) là sñ thay ð±i, ðµt
biªn, chuy¬n hóa hay ðäo lµn hoàn
toàn c½ c¤u thuyên thích nµi tÕi
cüa tâm thÑc ; và nhß thª, thÑc
thÑ sáu là v¸ tß¾ng quân
cách mÕng, nhßng cái c¥n ðßþc
cách mÕng chính là Tàng thÑc
và MÕt na thÑc - nghîa là phäi ð°ng
th¶i v×a gieo tr°ng chüng tØ thánh thi®n
vào Tàng thÑc , v×a gµi rØa m÷i
cäm nhim cu°ng si cüa MÕt na thÑc. Do
ðó, nói cho cùng, chuy¬n y chính là
sñ thay ð±i mµt cách toàn di®n
toàn bµ c½ c¤u cüa tâm thÑc,
nghîa là thay ð±i toàn bµ h® th¯ng
tß½ng duyên giao hòa cüa tám thÑc
chÑ không phäi là sñ chuy¬n y riêng
cho t×ng thÑc nào.
Mµt ði¬m khác bi®t khác
trong tính khí cüa MÕt na ðó là
"ð¾i ch¤t hæu phú thông tình
bän, tùy duyên ch¤p ngã, lßþng
vi phi" (59). Nghîa là, trong khi Tàng thÑc
l¤y Tánh cänh làm ð¯i tßþng
thì ngßþc lÕi, MÕt na l¤y оi
ch¤t cänh (äo giác änh) làm ð¯i
tßþng. ThÑc này (MÕt na) do l¤y
оi ch¤t cänh làm ð¯i tßþng,
và tính ch¤t cüa nó lÕi b¸
ngån che b·i si mê - ch¤p ngã, do ðó,
nó liên thông v¾i cä hai thÑc Tình
(MÕt na) và Bän (Tàng thÑc). T×
ðó, khi MÕt na duyên vào ð¯i tßþng
nào thì ch¤p ð¯i tßþng ðó
làm ngã, và sñ ch¤p ngã nhß
thª là hoàn toàn sai l¥m, nên g÷i
là phi lßþng (wrong perception). Trên ðây
là nhæng ð£c tính c½ bän cüa
MÕt na thÑc.
C- Các m¯i quan
h® cüa MÕt na thÑc
* — ð¸a v¸
cüa tri thÑc th߶ng nghi®m :
- Trong ba cänh : MÕt na chï
quan h® v¾i оi ch¤t cänh.
- Trong ba lßþng : MÕt na chï
có phi lßþng.
- Trong ba tánh : MÕt na là
hæu phú vô ký.
- Trong ba gi¾i và chín ð¸a
: MÕt na có m£t ð¥y ðü tùy
theo nhân duyên.
- Trong 51 loÕi tâm s· : MÕt
na có 18 loÕi, ðó là :
5 tâm s· biªn hành (xúc,
tác ý, th÷, tß·ng và tß)
1 tâm s· là Tu® (trong
nåm tâm s· bi®t cänh - five particular) : nghîa
là cho r¢ng cái th¤y cüa mình là
ðúng, là c¥n yªu, là ðáng
theo ðu±i. Tu® cüa MÕt na là trí
tu® hæu ngã chÑ không phäi là
trí tu® vô ngã (nonself-wisdom).
4 loÕi cån bän phi«n não
: ngã si, ngã kiªn, ngã mÕn và
ngã ái. Và 8 loÕi tùy phi«n não
(phi«n não thÑ yªu) là : phçn (anger),
h§n (enmity), phú (concealment), não (affliction), t§t
(envy), xan (parsimony), cu¯ng (deception), xi¬m (frandulence).
Ðây là tám thÑ ÐÕi tùy
phi«n não.
[phçn : gi§n, h§n : h¶n,
phú : che gi¤u, não : u bu°n, t§t : ganh
ghét, xan : bön xën, cu¯ng : l×a d¯i,
xi¬m : n¸nh hót]
Trong chín duyên : MÕt na
chï liên h® ðªn 3 duyên:
a) Cån - cänh duyên, b) Tác
ý duyên, c) Chüng tØ duyên.
* — thánh v¸
- tri thÑc siêu nghi®m (60)
Khi hành giä ðÕt ðªn
S½ ð¸a (Hoan hÖ ð¸a) thì m÷i
phi«n não chß¾ng (Affliction obstacle) - sñ
tham, gi§n ... bu°n phi«n... b¤t an v.v... và
s· tri chß¾ng (knowledge obstacle) - sñ b¸
vß¾ng víu vào kiªn thÑc cüa
mình, cho r¢ng ðó là chân lý
v.v... ð«u ðßþc ðoÕn tr×. (Chß¾ng
- là sñ chß¾ng ngÕi - obstacle : tr½
lì, b¤t ðµng, cÑng nh¡c... nhß
täng bång ngån ch§n dòng nß¾c).
Và khi ðÕt ðªn Bát
ð¸a (B¤t ðµng ð¸a) thì MÕt
na ch¤m dÑt câu sinh ngã ch¤p (sñ
bám víu vào ngã ch¤p hay t§p khí
- ngã ch¤p, nó có m£t cùng v¾i
[together - câu sinh] lúc con ng߶i v×a sinh
ra). Sñ câu sinh ch¤m dÑt nghîa là
Tàng thÑc ðßþc giäi thoát (release)
m÷i ràng buµc, bám víu cüa MÕt
na. Vì thª · ðây, MÕt na thÑc
chuy¬n thành Bình ðÆng tánh trí
(Samatàjnàna) - tÑc nång lñc th¤u
th¸ cüa tu® giác có th¬ nh§n thÑc
và th¤y rõ toàn chân pháp gi¾i
trong mµt hi®n hæu (existence). Ðây là
nµi dung cüa "Mµt là t¤t cä, t¤t
cä là mµt", hay "trên ð¥u sþi lông,
tôi th¤y su¯t cä ba ð¶i chß Ph§t
", ho£c "trong mµt ni®m tôi th¤y ba ð¶i..."
v.v... nhß ðßþc trình bày trong Hoa
Nghiêm (Gandavyùha), qua s¾ giäi cüa ngài
Pháp TÕng.
D- Hình thái
c½ bän cüa MÕt na thÑc
— ðây, chúng ta quay tr·
lÕi v¾i hai khái ni®m c½ bän cüa
MÕt na là "Tình" (mùlaklesas - cån ð¬
cüa ngã si, ngã kiªn, ngã mÕn và
ngã ái) và "Câu sinh" (t§p khí di
truy«n cüa nghi®p thÑc) ð¬ th¦m ð¸nh
hình thái c½ bän cüa MÕt na.
Trß¾c hªt, Tình ·
ðây có nghîa là døc ái (Tanhà).
Nói theo ngôn ngæ cüa Freud, Tình là
bän nång (Id) cüa døc v÷ng bao g°m hai
xung nång (pulsion) : xung nång tha hóa (pulsion de
mort) hay chªt, và xung nång tình døc (libido),
hay nói chung là các xung lñc có tính
bän nång, thôi thúc con ng߶i tìm
kiªm sñ thöa mãn cüa nhæng nhu c¥u
sinh lý c½ bän nhß ån, u¯ng, sinh døc,
tình ái, vui ch½i v.v... Tuy nhiên, Tình
cüa MÕt na ðßþc khái quát hóa
· phÕm vi rµng và xa h½n qua b¯n
phÕm trù : si mê ngã ; hãnh di®n,
kiêu cång v« ngã ; và sñ yêu
thß½ng, luyªn ái tñ ngã. B¯n
phÕm trù này v×a là n«n täng
v×a mang tính cách bao quát toàn bµ
ð¶i s¯ng nhu c¥u sinh lý cüa con ng߶i.
Vì r¢ng m÷i sñ th¬ kh± ðau hay
hÕnh phúc cüa con ng߶i ð«u b¡t
ngu°n t× sñ ch¤p thü cái tôi,
cái cüa tôi và cái tñ ngã
cüa tôi.
M£t khác, khái ni®m Câu
sinh (together) - tÑc cùng sinh kh·i và cùng
hi®n hæu - ðã nói lên cái "khí
ch¤t" (nature) hay t§p khí di truy«n cüa
ð¶i s¯ng tâm thÑc con ng߶i, ð°ng
th¶i nó cûng là "Kiªt sinh thÑc" (Gandhabha)
hay cái "ý ni®m t¯i s½" trong m²i chu
kÏ s¯ng m¾i.
Do ðó, nói theo tâm lý
h÷c hi®n ðÕi, thì hình thái
cüa MÕt na chính là sñ v§n hành
cüa tß duy hæu ngã theo nguyên t¡c
cüa døc ái, thúc giøc tâm lý
con ng߶i ði tìm kiªm sñ thöa mãn
døc v÷ng, khoái lÕc - mµt loÕi
hÕnh phúc giä tÕo, mµng m¸ và
ðiên dÕi cüa tr¥n gian.
III.1.4 Ý
ThÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[08]
ThÑc nång biªn thÑ ba,
có sáu loÕi sai khác, tánh, tß¾ng
ð«u phân bi®t [cø th¬] thi®n, b¤t
thi®n và vô ký".
A- Khái ni®m
chung v« Ý thÑc
Bài k® s¯ [08] m· ð¥u
cho sñ trình bày v« Ý thÑc - thÑc
thÑ sáu (Manovijnàna). Thông th߶ng
thÑc thÑ sáu là mµt trong sáu
thÑc giác quan (m¡t, tai, mûi, lßÞi,
thân và ý thÑc) mà tøng ngôn
g÷i chung là "thÑc nång biªn thÑ
ba và có sáu loÕi sai khác". Tuy nhiên,
· ðây chúng ta chï t§p trung tìm
hi¬u v« Ý thÑc.
ThÑc thÑ sáu này l¤y
ý cån cüa MÕt na làm c½ s·
và l¤y pháp tr¥n (Dharmas) làm ð¯i
tßþng. Khi cån và tr¥n tiªp xúc
v¾i nhau nhß tai-nghe, m¡t-th¤y, ... và
sñ nghe, th¤y ðó là h® quä cüa
nh§n thÑc (tri giác), sñ nh§n thÑc
ðó ðßþc g÷i là ý thÑc.
(C¥n phân bi®t r¢ng MÕt na thÑc dù
cûng ðßþc g÷i là Ý thÑc,
nhßng bän ch¤t cüa nó là Ý
cån và mang tính cách thø ðµng
(vô ký) chÑ không phäi là nång
ðµng. Trong h® th¯ng tâm thÑc, Ý
thÑc (The sense - centre consciousness) là thÑc tinh
xäo và nång ðµng nh¤t (ðµc
hæu nh¤t cá t¯i linh ly). Trong sñ tß
duy và thñc hành các l¨ thi®n thì
nó ðÑng ð¥u, và trong sñ tính
toán, mßu mô, xäo quy®t ð¬ làm
các ði«u ác thì nó cûng ðÑng
ð¥u. Vì thª các lu§n thß Duy thÑc
th߶ng dùng thành ngæ "Công vi thü,
tµi vi khôi" (Công và tµi nó ð«u
ðÑng ð¥u ð¬ chï cho Ý thÑc).
Tuy nhiên, ði¬m khác bi®t c½ bän giæa
Ý thÑc và MÕt na thÑc là ·
ch² Ý thÑc có tính nång th¦m
sát (reflecting) mà không có tính nång
h¢ng hæu (permanent) ; ngßþc lÕi, MÕt
na thÑc thì v×a có tính nång th¦m
sát lÕi v×a có tính nång h¢ng
hæu - tß½ng tøc. (Xem ph¥n các trÕng
thái cüa ý thÑc).
B- Các ð£c
tính và sñ liên h® cüa ý thÑc
Ý thÑc có phÕm vi
hoÕt ðµng bao quát h½n cä so v¾i
Tàng thÑc và MÕt na thÑc.
- Trong ba tánh : Ý thÑc
có ð¥y ðü các tính ch¤t :
thi®n (Kusala), b¤t thi®n (Akusala) và vô ký
(Advaya hay Avyàkrta).
- Trong ba lßþng : Ý thÑc
có ð¥y ðü hi®n lßþng (Pramana),
tÖ lßþng (Anumana) và phi lßþng (Apramana).
- Trong ba cänh : Ý thÑc có
ð¥y ðü Tánh cänh (realm of things in themselves),
оi ch¤t cänh (realm of representations) và
еc änh cänh (realm of mere images)
- Trong ba cõi và chín ð¸a
: Ý thÑc có m£t ð¥y ðü, tùy
theo nhân duyên.
- Trong 51 tâm s· : Ý thÑc
có m£t và liên h® ð¥y ðü,
bao g°m : 5 tâm s· biªn hành, 5 tâm
s· bi®t cänh, 11 thi®n tâm s·, 6 tâm
cån bän phi«n não, 20 tâm tùy phi«n
não và 4 tâm b¤t ð¸nh.
a) 5 tâm s·
biªn hành : (xúc, tác ý, th÷,
tß·ng và tß) nhß ðã trình
bày.
b) 5 tâm s·
bi®t cänh (Special caittas) :
1/ Døc (Chanda) : sñ khát
v÷ng, mong mu¯n, khao khát ... (desire).
2/ Th¡ng giäi (Adhimoksa) : sñ
hi¬u biªt rõ ràng, minh bÕch, không
nghi ng¶ (resolve)
3/ Ni®m (Smrti) : sñ ghi nh¾,
tâm ni®m (memory)
4/ иnh (Samàdhi) : sñ
chuyên chú, thi«n ð¸nh (meditation)
5/ Hu® (Prajnà) : sñ sáng
su¯t cüa tâm thÑc (wisdom)
c) 11 thi®n tâm
s· : (Ph¦m tính cüa tâm)
1/ Tín (Sraddhà) : ni«m tin
(belief)
2/ Tinh t¤n (Utsàha) : siêng
nång (diligence).
3/ Tàm (Hri) : tñ x¤u h±
v¾i lòng mình (shame).
4/ Quí (Aptràpya) : tñ h±
th©n v¾i ng߶i (sense of integrity).
5/ Vô tham (Alobha) : không tham lam
(non-covetousness).
6/ Vô sân (Advesa) : không sân
h§n (non- anger).
7/ Vô si (Amoha) : không ngu si (non-delusion).
8/ Khinh an (Prasrabdhi) : sß nh© nhàng
cüa tâm thÑc (composure hay lightness).
9/ B¤t phóng d§t (Apràmàda)
: không buông lung, l߶i biªng, phóng
ðãng (vigilance).
10/ Hành xä (Upeksà) : sñ
không ch¤p trß¾c hay bám víu trong
tâm thÑc (equanimity).
11/ B¤t hÕi (Avihimsà) :
sñ không làm t±n hÕi (non-injury).
d) 6 tâm phi«n
não cån bän :
1/ Tham (Ràga) : tâm tham lam (covetousness).
2/ Sân (Pratigha) : tâm sân
h§n (anger).
3/ Si (Moha) : tâm si mê (delusion).
4/ MÕn (Màna) : tâm kiêu
cång, ngÕo mÕn (conceit).
5/ Nghi (Vicikitsà) : tâm nghi ng¶
(doubt).
6/ Ác kiªn (Kudrsti) : ác kiªn
có 5 loÕi :
- Thân kiªn : ch¤p ngã.
- Biên kiªn : ch¤p ho£c
có / không, ho£c th߶ng / ðoÕn...
- Tà kiªn : mê tín, d¸
ðoan, ...
- Kiªn thü : bäo thü tri kiªn
cüa mình / ng߶i...
- Gi¾i c¤m thü : ch¤p
vào hình thÑc, l nghi, phong tøc...
e) 20 tâm phi«n
não thÑ yªu (Upaklesas)
1/ Phçn (Krodha) : gi§n dæ (fury).
2/ H§n (Upanàhà) : h¶n
lçy (enmity).
3/ Phú (Mraksa) : che gi¤u tµi
l²i (hypocrisy).
4/ Não (Pradàsa) : u bu°n (vexation).
5/ T§t (Issyà) : ganh ghét
(envy).
6/ Xan (Màtsarya) : bön xën (parsimony).
7/ Cu¯ng (Sàthyam) : l×a d¯i
(deception).
8/ Xi¬m (Màyà) : n¸nh
hót (duplicity).
9/ HÕi (Vihimsà) : t±n hÕi
(harmfulness).
10/ Kiêu (Mada) : kiêu cång
(pride).
(Trên ðây là 10 ti¬u
tùy).
11/ Vô tàm (àhrikya) : tñ
mình không biªt h± th©n (shamelessness).
12/ Vô quí (Anapatràpya) :
không biªt x¤u h± v¾i ng߶i
(non-integrity)
(Ðây là hai trung tùy)
13/ TrÕo cØ (Auddhatya) : sñ
giao ðµng trong tâm (restlessness).
14/ Hôn tr¥m (Styàna) : sñ
tr¥m u¤t, u tr® (torpidmindedness).
15/ B¤t tín (Àsraddhya) :
không có ni«m tin (unbelief).
16/ Giäi ðãi (Kausidya) : chÑng
l߶i biªng, tr nãi (indolence).
17/ Phóng d§t (Pramàda) : buông
lung, không th§n tr÷ng (carelessness).
18/ Th¤t ni®m (Musitàsmrti)
: ðãng trí, lãng quên (forgetfulness).
19/ Tán loÕn (Viksepa) : r¯i
loÕn tâm thÑc (distraction).
20/ B¤t chánh tri (Asamprajanya)
: sñ hi¬u biªt sai l¥m, b¤t chính (non-discernment).
f) 4 tâm s·
b¤t ð¸nh (non- determined caittas)
Tâm s· b¤t ð¸nh
là tâm không th¬ xác ð¸nh hay không
nh¤t thiªt là thi®n hay ác.
1/ H¯i (Kankrtya) : sñ ån nån
h¯i tiªc vi®c ðã qua (remorse)
2/ Miên (Middha) : sñ ngü quên,
thiêm thiªp (drowsiness).
3/ T¥m (Vitarka) : tìm kiªm (mental
search), truy tìm (paryesanà).
4/ Tß (Vicàra) : th¦m ð¸nh,
quán sát (judgment)
Nªu 4 tâm b¤t ð¸nh
này xäy ra ðúng th¶i ðúng ch²
và theo chi«u hß¾ng tích cñc hay
tiêu cñc mà ðßþc xác ð¸nh
là thi®n hay b¤t thi®n.
- Trong chín duyên : Ý thÑc
chï liên h® ðªn nåm duyên : a) Cån
duyên, b) Cänh duyên, c) Tác ý duyên,
d) Cån bän duyên, e) Chüng tØ duyên.
Tóm lÕi, sñ kh± ðau
hay hÕnh phúc trong quá trình din tiªn
cüa tâm lý con ng߶i hoàn toàn
không vßþt ngoài h® th¯ng tám
thÑc và 51 loÕi tâm s· này.
Cho ðªn khi hành giä ðÕt
ðªn S½ ð¸a (Hoan hÖ ð¸a) thì
sñ phân bi®t ngã và pháp ðßþc
ðoÕn tr×, nhßng t§p khí câu sinh
cüa ngã và pháp vçn còn ti«m
phøc (ngü yên) trong Tàng thÑc. Khi ðÕt
ðªn Th¤t ð¸a (Vin hành ð¸a)
thì chüng tØ Câu sinh cüa sñ ch¤p
ngã ðßþc ðoÕn t§n, dòng v§n
hành cüa các pháp ðßþc ði«u
phøc, Tàng thÑc lúc này chï thu¥n
vô l§u. Ъn khi s¡p bß¾c vào
Ph§t v¸, chüng tØ câu sinh pháp - ch¤p
ðßþc ðoÕn t§n, Ý thÑc chuy¬n
thành "Di®u quan sát trí" - trí tu®
có nång lñc quan sát kh¡p "ba nghìn
thª gi¾i".
C- Sñ v§n hành
cüa Ý thÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[16]
"Ý thÑc th߶ng hi®n
kh·i, tr× trong cõi vô tß·ng và
hai ð¸nh vô tâm, ngü mê hay chªt
giä".
Nhß ðã trình bày,
Tàng thÑc và MÕt na thÑc thì
hi®n kh·i th߶ng h¢ng, còn ý thÑc
cûng th߶ng hi®n hành nhßng trong nåm
tr߶ng hþp sau ðây nó v¡ng m£t
(tÑc không th߶ng h¢ng) :
1/ Trong cõi Tr¶i Vô tß·ng
: cõi không có tri giác.
2/ Trong Vô tß·ng ð¸nh
(Asamjnika samapatti).
3/ Trong Di®t t§n ð¸nh (Nirodha
samapatti): trong ð¸nh này không có tri giác
và không có cäm th÷, nên g÷i
là Di®t th÷ tß·ng ð¸nh.
4/ Trong tr߶ng hþp ngü
mê : (ngü không có mµng).
5/ Trong tr߶ng hþp b¤t
tïnh (coma) : b¤t tïnh nhân sñ.
Nhß thª sñ v§n hành
cüa Ý thÑc là có th¦m sát
nhßng không có h¢ng hæu.
D- 5 trÕng thái
cüa Ý thÑc
Ý thÑc th߶ng hi®n
kh·i trong 5 trÕng thái c½ bän sau ðây
:
1/ Ngû câu ý thÑc :
là ý thÑc hi®n kh·i theo / cùng
v¾i 5 giác quan (m¡t, tai, mûi, lßÞi
và thân).
2/ еc ð¥u ý thÑc
: là ý thÑc hoÕt ðµng ðµc
l§p mµt mình không chung cùng v¾i
các quan nång.
3/ Tán v¸ ý thÑc :
là ý thÑc phóng túng không ·
trong ð¸nh (concentration)
4/ иnh trung ý thÑc :
là ý thÑc trong lúc thi«n ð¸nh.
5/ LoÕn trung ý thÑc : ý
thÑc trong sñ ðiên loÕn (mad).
Tóm lÕi, phÕm vi hoÕt
ðµng cüa Ý thÑc bao quát và
xuyên thông cä ba cänh (Tánh cänh, оi
ch¤t cänh và еc änh cänh), ba lßþng
(hi®n lßþng, tÖ lßþng và phi lßþng)
và ba tánh (tánh thi®n, tánh ác
và tánh vô ký). Sñ v§n hành
cüa Ý thÑc là linh hoÕt, nång ðµng
và s¡c bén nh¤t. Nhßng tÕi sao
MÕt na thÑc không ch¤p Ý thÑc
làm ngã (self) mà lÕi ch¤p Tàng
thÑc làm ngã? Vì r¢ng, tánh cüa
Tàng thÑc là th߶ng tÕi - trôi
chäy nhß dòng sông, dòng sông tâm
thÑc (h¢ng chuy¬n nhß bµc lßu) ; trái
lÕi, Ý thÑc dù hoÕt ðµng linh
hoÕt, nång ðµng, bén nhÕy, nhßng
tánh cüa nó là vô th߶ng, gián
ðoÕn ; do ðó, MÕt na thÑc hay tình
thÑc không l¤y nó (Ý thÑc) làm
Ngã th¬ (Self). Ngài Huy«n Trang trong s¾
giäi Duy thÑc ðã kªt lu§n nhß sau
:
"Tánh cänh b¤t tùy tâm,
еc änh duy tùy kiªn,
оi ch¤t thông tình-bän
Tánh chüng ðÆng tùy
ßng.
Nghîa là, Tánh cänh là
thñc tÕi nó không h« b¸ chi ph¯i
hay biªn thái theo dòng chäy cüa tâm
thÑc, tÑc là nó nhß v§y. еc
änh cänh là änh tßþng hoàn toàn
ðßþc dñng lên b·i kiªn ph¥n
(chü th¬) cüa tâm thÑc. еc änh
cänh là änh tßþng ðßþc tÕo
tác b·i tâm thÑc, và là sän
ph¦m cüa tâm thÑc, và chï (duy) ðßþc
kiªn l§p b·i tâm thÑc; do ðó,
nó th߶ng không liên h® gì ðªn
thñc tÕi. еc änh, nªu trong liên
h®, thì nó chï là bóng dáng
hay änh tßþng cüa thª gi¾i thñc
tÕi. Còn оi ch¤t cänh - ð¯i
tßþng cüa MÕt na thÑc - nó ðßþc
änh hß·ng dß änh cüa cä tình
thÑc (Manas) và cån bän thÑc (Alaya). Nhß
thª, оi ch¤t cänh không phäi là
Tánh cänh, cûng không phäi là еc
änh cänh nhßng nó có liên h®, v«
bän ch¤t, v¾i Tánh cänh, ðó chính
là sñ liên h® giæa Tình và
Bän.
Và cu¯i cùng thì m÷i
bän ch¤t (tánh) và chüng loÕi (chüng)
vân vân (ðÆng) ð«u tùy theo nhân
duyên cø th¬ mà tß½ng ßng hay
hþp xß¾ng v¾i nhau.
Nhß thª, Ý thÑc (Manovijnàna)
v« c½ s· thì tña vào MÕt
na, v« tác nång thì có th¬ hoÕt
ðµng mµt mình ho£c hoÕt ðµng
chung v¾i nåm thÑc trß¾c (ti«n ngû
thÑc). Ðây là nhæng khái ni®m
c½ bän v« Ý thÑc - thÑc thÑ
sáu trong h® th¯ng tám thÑc.
III.1.5 Nåm
ThÑc Giác Quan
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[15]
"Nß½ng vào thÑc Cån
bän [A-lÕi-da], nåm thÑc tùy duyên
hi®n, ho£c chung ho£c chÆng chung, nhß sóng
nß½ng vào nß¾c".
A- Khái ni®m
chung v« nåm thÑc giác quan
Trong Duy thÑc th߶ng nói
ðªn sáu thÑc cäm quan (m¡t, tai, mûi,
lßÞi, thân, ý thÑc) ; · ðây,
tiªp theo ph¥n Ý thÑc, s¨ trình bày
v« nµi dung cüa 5 thÑc giác quan (The five
consciousness), cûng g÷i là nåm thÑc trß¾c
(ti«n ngû thÑc), bao g°m :
1. Nhãn thÑc : sñ nh§n
thÑc cüa th¸ giác - m¡t.
2. Nhî thÑc : sñ nh§n
thÑc cüa thính giác - tai.
3. TÖ thÑc : sñ nh§n thÑc
cüa khÑu giác - mûi.
4. Thi®t thÑc : sñ nh§n
thÑc cüa v¸ giác - lßÞi.
5. Thân thÑc : sñ nh§n
thÑc
cüa thân giác - c½ th¬.
Nåm thÑc này nß½ng
tña vào Cån bän thÑc (Tàng thÑc)
hay nói chung là tâm thÑc (bao g°m cä
ý thÑc) mà hi®n kh·i (originate) và
v§n hành (operate). V« chÑc nång hoÕt
ðµng, nåm thÑc này liên h® trñc
tiªp ðªn ý thÑc hay hi®n hành trên
cån bän cüa dòng ý thÑc. Trong nåm
giác quan nªu cùng hoÕt ðµng v¾i
ý thÑc thì g÷i là hoÕt ðµng
chung. Tï dø, công vi®c d¸ch cüa ng߶i
làm · phòng truy«n hình, cùng
lúc anh ta v×a nghe, v×a nhìn, v×a hít
th·, v×a ng§m k©o và v×a biên
chép v.v... Làm vi®c nhß thª thì ý
thÑc cüa anh ta cùng hoÕt ðµng chung
và cùng phân tán ð«u cho cä nåm
thÑc cäm quan ; ðây là hoÕt ðµng
chung. Tuy nhiên, nªu làm nhß thª, nång
lßþng ý thÑc b¸ phân tán,
không th¬ t§p trung, và do ðó hi®u
quä nh§n thÑc b¸ yªu ði. Ngßþc
lÕi, nªu nång lßþng ý thÑc
chï t§p trung vào ho£c nghe (nhß nghe TOEFL)
ho£c nhìn (nhß mèo ngó chuµt)...
thì hi®u quä cüa nh§n thÑc s¨ t¯t
h½n ; ðây g÷i là hoÕt ðµng
riêng ; tÑc là, m²i thÑc cäm quan
chï t§p trung hoÕt ðµng cùng v¾i
ý thÑc, mà không phäi cùng hoÕt
ðµng mµt l¥n.
— ðây, c¥n ghi nh§n r¢ng
sñ hoÕt ðµng cüa 5 thÑc cäm quan
trên dòng ý thÑc ðßþc ví
nhß sóng và nß¾c: nß¾c là
dòng tâm-ý thÑc và sóng là
5 thÑc cäm quan. Ðây là m¯i liên
h® m§t thiªt cüa tâm - ý thÑc và
nåm thÑc trß¾c.
B- Các ð£c
tính và sñ liên h® cüa nåm thÑc
- Trong ba cänh : 5 thÑc này
chï có Tánh cänh - th¤y biªt nhß
th§t hi®n hæu nhß là chính nó
(To their appearances as they are).
- Trong ba lßþng : 5 thÑc này
chï có Hi®n lßþng - nhß nhìn bình
trà biªt ðó là bình trà...
- Trong ba tánh : 5 thÑc này
có ðü thi®n, ác và vô ký.
- Trong 5 th÷ : 5 thÑc này
chï có kh± th÷, lÕc th÷ và
xä th÷.
- Trong ba cõi :
a) Cõi Døc : 5 thÑc này
có m£t ð¥y ðü.
b) Cõi S¡c : chï có 3
thÑc : nhãn thÑc, nhî thÑc và
thân thÑc ; tÖ thÑc và thi®t thÑc
không hi®n hành. (Nhãn, nhî, thân,
tam nh¸ ð¸a cß).
- Trong chín ð¸a : 5 thÑc
này chï hi®n hành trong hai ð¸a : Ngû
thú tÕp cß ð¸a - tÑc là cõi
Døc ; và Ly sanh hÖ lÕc ð¸a - tÑc
là cõi S¡c - thuµc S½ thi«n - trong
Nh¸ ð¸a.
— S½ thi«n thì có ðü
nåm thÑc, ðªn Nh¸ ð¸a chï còn
3 thÑc (nhãn, nhî, thân). Vì r¢ng,
t× Nh¸ ð¸a tr· lên, hành giä
d¥u có tÖ và thi®t nhßng nó không
v§n hành.
- Trong 51 tâm s· : 5 thÑc
này chï tß½ng Ñng v¾i 34 tâm
s· : 5 tâm biªn hành, 5 tâm bi®t cänh,
11 tâm thi®n, 3 tâm cån phi«n não, 2
trung tùy và 8 ðÕi tùy (phi«n não
thÑ yªu).
- Trong chín duyên :
* Nhãn thÑc có ðü
: 1) Hß không, 2) Ánh sáng, 3) Cån, 4)
Cänh, 5) Tác ý, 6) Phân bi®t y, 7) Nhim
t¸nh y, 8) Cån bän y, 9) Chüng tØ y.
* Nhî thÑc chï có 8 duyên
(gi¯ng nhß trên) tr× ánh sáng.
* TÖ, thi®t và thân thÑc
chï có 7 duyên (gi¯ng nhß trên) tr×
hß không và ánh sáng.
Theo triªt h÷c Duy thÑc, cho
ðªn khi Tàng thÑc chuy¬n thành ÐÕi
viên cänh trí thì 5 thÑc này biªn
thành "Thành s· tác trí".
Nåm thÑc lÕi ðßþc
chia thành hai, loÕi ðó là t¸nh s¡c
cån và phù tr¥n cån. T¸nh s¡c
cån là h® th¯ng th¥n kinh cäm giác.
T¸nh s¡c nghîa là v§t ch¤t (s¡c)
· dÕng tinh tª (t¸nh). Tï dø, con
m¡t là cån, nhßng nó là phù
tr¥n cån, vì sñ thô k®ch cüa v§t
ch¤t bi¬u hi®n ra bên ngoài. Còn t¸nh
s¡c cån là ph¥n vi tª (vi mô) liên
h®, v§n hành qua trung khu th¥n kinh cäm giác.
Tóm lÕi, trong h® th¯ng
tám thÑc, sñ lßu chuy¬n t× chüng
tØ (hÕt gi¯ng) sang hi®n hành ho£c
t× hi®n hành, (current) vào chüng tØ
cüa t¤t cä hi®n hæu t× thª gi¾i
cüa các hi®n tßþng tâm lý cho
ðªn thª gi¾i thñc tÕi khách quan
cüa m²i hi®n tßþng sñ v§t (The world
of phenomena), t¤t cä ð«u phäi tùy thuµc
vào các ði«u ki®n sau, bao g°m : Nhân
duyên (Hetu pratyaya) - hÕt gi¯ng trong Tàng thÑc
; S· duyên (Alambanapratyaya) - ð¯i tßþng
cüa nh§n thÑc ; Tång thßþng duyên
(Adhipatipratyaya) - các ði«u ki®n (ho£c thu§n
ho£c ngh¸ch) tác ðµng vào nhân
duyên ; và ÐÆng vô giác duyên
(Nisyandapratyaya) - sñ trôi chäy tß½ng
tøc cüa nhân duyên.
C- Ph¥n
kªt v« tám thÑc
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[17]
"Các thÑc này chuy¬n
biªn [thành] phân bi®t và [ð¯i tßþng]
b¸ phân bi®t. [Và r¢ng], vì cä
hai ð«u là không, nên [nói] t¤t
cä là Duy thÑc".
Nhß ðã trình bày,
m²i tâm thÑc và tâm s· ð«u
có ba ð£c tính, ðó là : 1) kiªn
ph¥n (tác nång phân bi®t); 2) Tß¾ng
ph¥n (ð¯i tßþng b¸ phân bi®t)
; 3) Tñ th¬ ph¥n (tánh cänh - thñc tÕi).
Và, tác nång cüa tñ th¬ ph¥n là
ki¬m thäo và chÑng minh cho kiªn ph¥n ;
vì thª, tác nång ðó ðßþc
g÷i là chÑng tñ chÑng ph¥n.
— ðây, ði¬m then ch¯t,
quan tr÷ng c¥n ghi nh§n ðó là chính
tác nång phân bi®t và ð¯i tßþng
b¸ phân bi®t ð«u là sñ bi¬u
hi®n t× tñ th¬ cüa Tàng thÑc. Và
cûng t× ðó, s½n hà ðÕi
ð¸a, thª gi¾i sum la vÕn tßþng
ðßþc phân bi®t và ð¸nh danh,
và sau ðó nó hi®n hành nhß là
m²i m²i hi®n hæu (actual dharma). Ðây là
ý nghîa "Tam gi¾i duy tâm" hay "Nh¤t thiªt
duy tâm tÕo". Và r¢ng, vì do tác
nång phân bi®t nên có danh (name) và
tß¾ng (form) sai khác ða thù. Do ðó
nªu ch¤p vào danh xßng và tß¾ng
trÕng cho r¢ng ðó là th§t ngã,
là ngã th¬ (Self) là tñ tánh (Essence),
là bän ngã (Ego) v.v... thì ð«u r½i
vào hß v÷ng. T¤t cä hi®n hæu
ðßþc ð¸nh danh b·i tên g÷i,
hay ðßþc qui ß¾c b·i mµt hình
thÑc nào ðó v.v..., chúng ð«u
là sän ph¦m cüa phân bi®t chÑ
không phäi là cüa thñc tÕi. Và,
hi®n hæu nào ðßþc sinh ra t× phân
bi®t thì ð«u là không ; do ðó,
g÷i là "c¯ nh¤t thiªt Duy thÑc" -
t¤t cä ð«u hi®n kh·i t× thÑc
(Vijnàna). Tøng ngôn viªt :
[18]
"Do t¤t cä hÕt gi¯ng trong
Tàng thÑc, biªn chuy¬n nhß v§y và
nhß v§y, vì sÑc biªn chuy¬n ðó
mà sinh ra thª gi¾i bi¬u bi®t và ða
thù".
III.2..Chß½ng 2:
Con ng߶i
và thª gi¾i qua triªt h÷c duy thÑc
II.2.1 Tàng thÑc
và gène - di truy«n
Tøng ngôn viªt r¢ng :
[19]
"Do các t§p khí - nghi®p
và các chüng tØ ch¤p thü cüa
cä nång và s·, nên khi thân D¸
thøc qua ð¶i thì tiªp tøc tái
sinh".
Tøng ngôn trên t§p chú
vào các khái ni®m quan tr÷ng và
c½ bän nh¤t trong dòng sinh di®t cüa
tâm thÑc, con ng߶i và thª gi¾i,
ðó là : chüng tØ t§p khí (Vàsanà),
nghi®p (Karma) và phân bi®t nh¸ nguyên
(Grahas) nhß : nhân (Pudgalas) và pháp (Dharmas),
kiªn (Nimitta) và tß¾ng (Darsana), danh (Nàman)
và s¡c (Rùpa), tâm (Citta) và tâm
s· (Caittas), bän thÑc (Mùla) và tình
thÑc (Vipàka)...
1/ Chüng tØ
Chüng tØ là hÕt gi¯ng
(seeds) và t§p khí là ðµng lñc
cüa khuôn mçu tâm lý (forces of habit) -
thói quen. — ðây, trß¾c hªt chúng
ta bàn v« chüng tØ (bijà).
Trong triªt h÷c Duy thÑc, chüng
tØ là mµt khái ni®m nói v«
cån ð¬ hay cµi ngu°n sÇn có cüa
tâm thÑc, nó v¯n không có ð¥u
m¯i (non-beginging) - vô thüy ; do ðó, trß¾c
vin cänh cüa dòng sông tâm thÑc,
m÷i hi®n tßþng tâm lý sinh kh·i
và m¤t ði ð«u nß½ng vào
hÕt gi¯ng sÇn có - thu§t ngæ g÷i
là "Chüng tØ bän hæu" (bän hæu
: bhùta) - trong Tàng thÑc. Vì thª ð¯i
v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan
nhß ð¤t, nß¾c, gió, lØa, không
gian, th¶i gian, phß½ng hß¾ng, và
tâm thÑc (Bát ðÕi) là nhæng
ði«u ki®n c½ bän kiªn l§p nên
sinh thái cüa muôn loài (hæu tình
và vô tình). Trong quan ði¬m cüa triªt
h÷c Duy thÑc, th¶i gian, không gian tâm
thÑc... là mµt t±ng th¬ b¤t khä
phân ly. Dß¾i ánh sáng cüa chân
lý Duyên kh·i (Paticcasamùpada) thì không
có cái-chªt sau cùng và không có
cái-s¯ng ð¥u tiên (vô thüy - vô
chung). M÷i biên ðµ cüa không và
th¶i tính ð«u là biªn hi®n cüa
tâm thÑc, còn bän thân cüa thª
gi¾i thñc tÕi khách quan là vô
biên. Einstein, trong thuyªt tß½ng ð¯i
(60) ðã chÑng minh r¢ng không h« có
cái thñc th¬ ðµc l§p cüa không
gian và th¶i gian ; không gian và th¶i gian
cûng là mµt t±ng th¬. Tß½ng
tñ nhß thª ð¯i v¾i muôn ngàn
hÕt gi¯ng trong tâm thÑc, không có
hÕt gi¯ng nào có mµt thñc th¬
ðµc l§p b¤t biªn, t¤t cä ð«u
là sñ trôi lån trong m²i ni®m tß½ng
tøc. Sñ trôi lån tß½ng tøc
ðó gi¯ng nhß nhæng gi÷t nß¾c
n¯i tiªp nhau, nß½ng tña nhau trong dòng
nß¾c tuôn chäy cüa sông, su¯i,
thác gh«nh... Tuy nhiên, chüng tØ ðß&tho