Tâm Lý H÷c Ph§t Giáo
Tác Giä: Thích Tâm Thi®n

Ph¥n IV
Duy thÑc h÷c và h® th¯ng tâm lý giáo døc Ph§t giáo

IV.1 Chß½ng 1 :

V¤n ð« tâm lý giáo døc

IV.1.1 T±ng quan

Tâm lý giáo døc (Educational psychology) là khoa h÷c khäo sát các v¤n ð« v« con ng߶i nhß : nhân tính (personality), tánh hÕnh (behaviour) và sñ phát tri¬n tâm lý cüa trë em, thanh thiªu niên và ng߶i l¾n...; ð°ng th¶i tìm hi¬u, quan sát và xây dñng các ð߶ng hß¾ng giáo døc tâm lý thông qua các phß½ng ti®n c½ bän cüa h÷c ð߶ng nhß : vi®c dÕy và h÷c, các døng cø, thiªt b¸ khäo cÑu, thí nghi®m v.v... và ð« xu¤t bi®n pháp cø th¬ nh¢m giúp con ng߶i n¡m b¡t và giäi quyªt các v¤n ð« cá nhân trong ð¶i s¯ng. (64)

T× xßa ðªn nay, các nhà tâm lý giáo døc ðã ð« ra nhi«u phß½ng pháp nghiên cÑu và Ñng døng cho ngành tâm lý giáo døc (nhß ðã trình bày · ph¥n tâm lý h÷c). Tuy nhiên, h¥u hªt các lý thuyªt ¤y ð«u t§p trung xoay quanh mµt thñc th¬-ngã tính (self) nhß là ði¬m trung tâm cüa ngành tâm lý giáo døc. Ði«u ðó ðã góp ph¥n tÕo nên bß¾c phát tri¬n l¾n lao cho tri thÑc cüa con ng߶i; nhßng nó cûng tÕo ra không ít các mâu thuçn, ngh¸ch lý trong vi®c xây dñng ð¶i s¯ng hÕnh phúc th§t sñ cüa con ng߶i.

B·i l¨ tính ch¤t cüa ngã tính (personality, self, ego) là ch¤p thü (attachment) và khát v÷ng (desire), nó di­n tiªn trong sñ phân bi®t thª gi¾i thñc tÕi khách quan thành thª gi¾i hi®n hæu cüa sai bi®t ða thù. Và, m²i m²i sñ v§t hi®n tßþng cüa cä tâm lý và v§t lý ð«u ðßþc ý thÑc tñ ngã áp ð£t lên mµt bän s¡c cá bi®t (vesera). Nói theo ngôn ngæ cüa Duy thÑc, ðó là thª gi¾i cüa tñ tính giä l§p (parikalpitasvabhàva) - mµt thª gi¾i cüa giä tß·ng sai l¥m (false imaginations), hoàn toàn không th§t. Do ðó, khi các nhà tâm lý và tâm lý giáo døc xem ngã tính nhß mµt thñc th¬ chi ph¯i toàn bµ c½ c¤u cüa ð¶i s¯ng tâm lý và v§t lý, ngay t× ðó, con ng߶i phäi ð¯i di®n v¾i tñ ngã và giäi quyªt nhæng khát v÷ng không th¬ tß·ng tßþng ðßþc cüa tñ ngã. Ðây là then ch¯t cüa sñ khüng hoäng tâm lý và tâm lý giáo døc cüa các lý thuyªt tâm lý , nhân tính, giáo døc... t× xßa ðªn nay; ð°ng th¶i, nó cûng là tác nhân làm cho các lý thuyªt ¤y r½i vào tha hóa (alienation).

Vì l¨, con ng߶i và khát v÷ng cüa ý thÑc tñ ngã là vô cùng t§n. Sñ khát v÷ng ðó, qua lång kính cüa Duy thÑc h÷c và Ph§t h÷c nói chung, không nhæng chï ð½n giän là døc v÷ng cá th¬ cüa m²i con ng߶i nhß Døc hæu (The realm of desire - hay cõi døc), mà nó còn ði vào các cänh gi¾i khác nhß : S¡c hæu (The realm of existence) và Vô s¡c hæu (The realm of non-existence) (65). Tuy nhiên, chï riêng ð¯i di®n v¾i Døc hæu, tÑc thª gi¾i cüa con ng߶i (và các loài sinh thú), các h® th¯ng tâm lý (psychology) và tâm lý giáo døc (Educational psychology) cûng còn r¤t nhi«u ði¬m gi¾i hÕn. Có th¬ nói, tâm lý h÷c phß½ng Tây, nªu so v¾i triªt h÷c Duy thÑc, thì ðïnh cao cüa nó chï d×ng lÕi · ý thÑc, và ph¥n còn lÕi ðßþc ðßa vào vô thÑc. Freud là ng߶i ð¥u tiên khai thác v« vô thÑc, và sau Freud thì Karl Jung ði xa h½n næa, ðó là sñ phân tích v« tâm thÑc cµng ð°ng (Collective consciousness) - nghîa là sñ tß½ng tác phän chiªu cüa tâm thÑc ðßþc dàn träi và tß½ng dung, tß½ng nhiªp giæa cµng ð°ng. — ðây, ð« c§p ðªn vô thÑc, vì l¨ vô thÑc có th¬ ðßþc xem là tß½ng ðß½ng v¾i Tàng thÑc trong Duy thÑc h÷c Ph§t giáo. Trong Phân tâm h÷c cüa Freud, thª gi¾i tâm lý ðßþc chia thành ba ph¥n, ðó là : Vô thÑc (state of unconsciousness), ti«m thÑc (subconscience) và ý thÑc (conscicousness). Vô thÑc mang tính bän nång (Id), ti«m thÑc ðÑng giæa vô thÑc và ý thÑc, và ý thÑc là sñ tri giác, tñ giác v« thª gi¾i thñc tÕi khách quan, ý thÑc mang hai yªu t¯ : tri thÑc (nhß cäm tính, cäm giác, tri giác...) và tri thÑc lý tính (nhß khái ni®m, phán ðoán, lý lu§n...) (66)

Vä lÕi, m£c d¥u ðßþc b¡t ngu°n t× triªt h÷c - qua các triªt gia nhß Platon, Aristote v.v... - song, tâm lý h÷c phß½ng Tây chính thÑc ra ð¶i nhß mµt ngành h÷c ðµc l§p là t× ð¥u thª kÖ 19, tÑc cho ðªn nay chï h½n mµt tråm nåm. Trong khi ðó, tâm lý h÷c Ph§t giáo - qua h® th¯ng triªt h÷c Duy thÑc - ðã ra ð¶i ít nh¤t là mµt ngàn nåm tråm nåm, tÑc h½n 15 thª kÖ qua. Do ðó, t¤t nhiên không th¬ so sánh giæa sñ non trë cüa h® th¯ng tâm lý phß½ng Tây và sñ thâm niên cüa phß½ng Ðông, ð£c bi®t là Ph§t giáo. Ngày nay, h¥u hªt các lu§n thß (Abhidhammas) v« triªt h÷c Duy thÑc cüa Ph§t giáo ðã ðßþc d¸ch sang nhi«u ngôn ngæ phß½ng Tây vì sñ änh hß·ng cüa nó ð¯i v¾i h® th¯ng tâm lý h÷c phß½ng Tây ngày càng sâu ð§m.

Tuy nhiên, ði«u mà tác giä mu¯n ð« c§p ðªn · ðây là sñ gi¾i hÕn c½ bän cüa tâm lý h÷c và tâm lý giáo døc phß½ng Tây khi l¤y ý thÑc tñ ngã làm tâm cho m÷i lý thuyªt tâm lý và tâm lý giáo døc. Trong khi ðó, ÐÑc Ph§t, h½n 2600 nåm v« trß¾c ðã t×ng tuyên b¯ : "T¤t cä pháp là Vô ngã" - nghîa là t¤t cä hi®n tßþng sñ v§t t× tâm lý ðªn v§t lý ð«u không có thñc tính (xem ph¥n "ÐÕi cß½ng Duy thÑc h÷c"). Và nhß thª, sñ xây dñng mµt ngã tính làm tâm phäi chång là mµt sai l¥m l¾n cüa h® th¯ng tâm lý giáo døc phß½ng Tây ?

Tiªn sî E.F. Schumacher, trong tác ph¦m "Small is Beautiful" (Nhö là Щp) - mµt cu¯n sách ðßþc in trên 700.000 bän - ðã ghi nh§n v« sñ khüng hoäng cüa n«n vån minh phß½ng Tây nhß sau (67) : "Nªu n«n vån minh phß½ng Tây th߶ng xuyên r½i vào trÕng thái khüng hoäng thì có th¬ nói r¢ng có nhæng sai l¥m nào ðó trong h® th¯ng giáo døc cüa nó". Và, Schumacher ðã trình bày sáu ði¬m then ch¯t mà ông cho r¢ng nó luôn luôn n¢m trong tâm thÑc cüa con ng߶i "h÷c thÑc" ("educated" people) cüa th¶i ðÕi. Có th¬ tóm t¡t nhß sau : (68)

1/ Tß tß·ng tiªn hóa cho r¢ng các hình thÑc cao h½n liên tøc phát tri¬n khöi các hình thÑc th¤p h½n nhß là mµt loÕi tiªn trình tñ nhiên và tñ ðµng. Sñ Ñng døng h® th¯ng tß tß·ng này ðã di­n ra trong su¯t h½n mµt thª kÖ ð¯i v¾i các lînh vñc trong ð¶i s¯ng mà không có b¤t kÏ mµt sñ ngoÕi l® nào.

2/ Có nhæng tß tß·ng cÕnh tranh - sñ lña ch÷n tñ nhiên và sñ s¯ng còn t¯t nh¤t, nó d߶ng nhß có ý bi®n hµ cho tiªn trình tñ ðµng và tñ nhiên cüa sñ tiªn hóa và phát tri¬n.

3/ Có nhæng tß tß·ng cho r¢ng nhæng bi¬u hi®n cao h½n cüa ð¶i s¯ng con ng߶i nhß : tôn giáo, triªt h÷c, ngh® thu§t v.v... - cái mà Marx g÷i là "HÕt gi¯ng äo tß·ng trong bµ óc cüa con ng߶i" (The phantasmagonias in the brains of men), thñc ch¤t không gì khác h½n là "sñ b± sung c¥n thiªt trong tiªn trình cüa ð¶i s¯ng v§t ch¤t", mµt thßþng t¥ng kiªn trúc ðßþc thiªt l§p ð¬ hóa trang và tång ph¥n lþi nhu§n kinh tª...

4/ Trong sñ cÕnh tranh, ng߶i ta có th¬ nghî r¢ng v¾i cách giäi thích cüa Marxist v« nhæng bi¬u hi®n cao h½n cüa ð¶i s¯ng con ng߶i, phân tâm h÷c cüa Freud qui giäm nhæng bi¬u hi®n ðó v« mµt vùng xung ðµng t¯i tåm cüa ti«m thÑc và giäi thích chúng chü yªu nhß là sñ không thöa mãn cüa nhæng khát v÷ng tình døc ngay trong th¶i ¤u th½ và niên thiªu.

5/ Có nhæng tß tß·ng chung v« chü nghîa tß½ng ð¯i, khß¾c t× m÷i giá tr¸ tuy®t ð¯i, giäi tán m÷i qui t¡c và tiêu chu¦n ðßa ðªn mµt sñ xói mòn toàn bµ v« nh§n thÑc chân lý trong chü nghîa thñc døng. Và nó làm änh hß·ng ðªn th§m chí là toán h÷c, mà Bertand Russell ðã ð¸nh nghîa nhß là "mµt chü ð« mà chúng ta không bao gi¶ biªt chúng ta ðang nói v« cái gì hay nhæng gì chúng ta nói là sñ th§t".

6/ Cu¯i cùng là tß tß·ng chiªn th¡ng cüa chü nghîa tích cñc - cho r¢ng, các giá tr¸ tri thÑc ðó chï có th¬ ðÕt ðßþc qua phß½ng pháp cüa khoa h÷c tñ nhiên; và t× ðó, không có tri thÑc nào còn nguyên v©n, xác thñc, tr× phi nó ðßþc y cÑ trên nhæng sñ th§t ðßþc quan sát mµt cách t±ng quát. Chü nghîa tích cñc, m£t khác, chï quan tâm ðªn sñ "biªt" và t× ch¯i m÷i khä th¬ cüa ð¯i tßþng tri thÑc v« các ý nghîa và møc tiêu cüa nó...

Trên ðây là ph¥n ðánh giá cüa E.F. Schumacher v« các nguyên nhân gây ra khüng hoäng tâm lý cüa con ng߶i trong các n«n vån minh phß½ng Tây. Ði«u này cho th¤y r¢ng, sñ ki®n l¤y ý thÑc tñ ngã làm tâm ði¬m trong vi®c giáo døc và phát tri¬n nhân tính cüa con ng߶i (The personality of human beings) trong các h® th¯ng tâm lý giáo døc phß½ng Tây chính là nguyên nhân ðßa ðªn sñ tôn vinh mµt n«n vån minh v§t ch¤t, sän sinh ra chü nghîa thñc døng (Pragmatism), xóa nhòa m÷i giá tr¸ chân lý và ðßa ðªn mµt sñ bùng n± cá nhân mà Maslow, ng߶i ð¥u tiên ðßa ra h® th¯ng các nhu c¥u cüa con ng߶i, bao g°m mµt hình tháp nåm b§c và b§c cao nh¤t là "nhu c¥u tñ khÆng ð¸nh" - mµt tên g÷i khác cüa sñ bùng n± cá nhân. Sñ ki®n này lÕi tiªp di­n ngày càng mÕnh và nh¤t là · nhæng nåm cu¯i cùng cüa thª kÖ 20, ðïnh cao cüa sñ "bùng n± cá nhân" ðßþc chuy¬n sang mµt tên g÷i m¾i là sñ "chiªn th¡ng cüa cá nhân".

Trong tác ph¦m dñ ðoán v« tß½ng lai cüa nhân loÕi cüa hai nhà tß½ng lai h÷c MÛ - John Naisbitt và Patricia Aburdene dß¾i nhan ð« : "M߶i xu hß¾ng m¾i cho nhæng nåm 1990 các xu hß¾ng vî mô nåm 2000" (Ten New Directions for The 1990's Megatrends 2000) (69), ðã ð« c§p ðªn các v¤n ð« "chiªn th¡ng cüa cá nhân", có th¬ tóm t¡t nhß sau :

- Chiªn th¡ng cüa cá nhân là mµt chü ð« l¾n, ðÑng thÑ 10 trong ph¥n kªt lu§n v« thª kÖ 20.

Tác ph¦m cho r¢ng, cá nhân là chü th¬ sáng tÕo các tác ph¦m ngh® thu§t, khái quát hóa triªt h÷c chính tr¸ và có mµt sñ th¬ nghi®m tinh th¥n siêu vi®t. аng th¶i, v« phß½ng di®n v§t ch¤t, chính cá nhân là ng߶i trñc tiªp bö ti«n tiªt ki®m vào mµt ð½n v¸ kinh doanh m¾i, h² trþ cho các ð°ng nghi®p ho£c các thành viên trong gia ðình ð¬ ðÕt ðªn thành công. Cá nhân, do ðó, hi®n nay là ðòn b¦y có hi®u quä cao h½n so v¾i các th¬ chª trong sñ thay ð±i ð¶i s¯ng kinh tª v§t ch¤t mµt cách nång ðµng, nh© nhàng.

- Nguyên t¡c ð¥u tiên trong trào lßu kÖ nguyên m¾i (New age) là h÷c thuyªt v« trách nhi®m cá nhân. Thñc ra ðây là khái ni®m Karma (Nghi®p) ðßþc phß½ng Tây hóa t× Ðông phß½ng ; nghîa là con ng߶i phäi hoàn toàn ch¸u trách nhi®m v« m÷i tß duy và hành ðµng cüa chính mình. Tuy nhiên, h÷c thuyªt v« trách nhi®m cá nhân này không gi¯ng v¾i chü nghîa cá nhân (individualism), mà là mµt thÑ triªt h÷c ðÕo ðÑc - nâng cá nhân và trách nhi®m cüa cá nhân lên phÕm vi toàn c¥u (comos). Ðó là sñ cùng ch¸u trách nhi®m v« sñ bäo v® môi tr߶ng sinh thái, ngån ng×a chiªn tranh hÕt nhân, loÕi tr× sñ ðói nghèo v.v... Sñ thành ðÕt cüa cá nhân mµt cách chân chính s¨ ðóng góp thiªt thñc cho ð¶i s¯ng cµng ð°ng.

- Уc ði¬m cüa kÖ nguyên m¾i là cá nhân hóa và toàn c¥u hóa cùng xäy ra trong mµt th¶i ði¬m - song hành.

- Ngh¸ch lý l¾n nh¤t cüa kÖ nguyên m¾i là càng toàn c¥u hóa, thì các cá nhân lÕi càng tr· nên quan tr÷ng hóa - có sÑc mÕnh l¾n h½n. Vì l¨, sñ thay ð±i này ðßþc phän ánh trong gi¾i tuyªn Media - Internet toàn c¥u. Do ðó, sñ nghe nhìn và tiªp c§n thông tin k¸p th¶i s¨ tång c߶ng sÑc mÕnh cho các cá nhân.

- Trong các ðoàn th¬ nhß tôn giáo, th¬ chª chính tr¸, công ðoàn... các cá nhân có th¬ l¦n tránh trách nhi®m, nhßng các cá nhân ¤y không th¬ l¦n tr¯n chính nó, vì không có ch² ð¬ tr¯n.

- Công ngh® hi®n ðÕi làm tång c߶ng sÑc mÕnh cüa cá nhân. Hi®n nay có h½n mµt tÖ máy ði®n thoÕi tÕi ch² ð¬ các cá nhân giao d¸ch trñc tiªp v¾i nhau mà không c¥n thông qua h® th¯ng qu¯c gia... Quê hß½ng ði®n tØ m¾i (ði®n thoÕi, fax, computer, vi­n thông v® tinh...) ðang tÕo lÕi cänh quang cüa thª gi¾i.

- Thßþng ðª là khách hàng - tÑc là ng߶i tiêu dùng, và sän ph¦m có giá tr¸ cao là trí tu® sáng tÕo. Do ðó, các ngành khoa h÷c nhân vån và xã hµi ðang ðßþc phøc hßng trên toàn c¥u.

- Trách nhi®m m¾i cüa xã hµi là ð«n ðáp lÕi cho các kªt quä sáng tÕo cüa cá nhân mµt cách thích ðáng...

... Trên ðây là mµt trong m߶i (t× sau ðªm lÕi) khuynh hß¾ng vî mô cüa nåm 2000, ð°ng th¶i cûng là nhæng thách thÑc và khích l® l¾n lao nh¤t trong l¸ch sØ vån minh nhân loÕi.

T× nhæng trích dçn trên, cho th¤y r¢ng ý thÑc v« tñ ngã - v« cái tôi (I), cái cüa tôi (mine), và cái tñ ngã cüa tôi (myself) quä thñc là mµt ý tß·ng, mà dß¾i ðôi m¡t tu® giác vô thßþng cüa ÐÑc Ph§t là vô minh. Nó thúc ð¦y con ng߶i ði t× thách thÑc này ðªn thách thÑc khác, ði t× th¥m kín ðªn bán công khai và ðªn công khai hóa trên mÑc ðµ toàn c¥u. T¤t nhiên mµt sñ th¬ bao gi¶ cûng có hai m£t : tích cñc và tiêu cñc. Song trên thñc tª, ý thÑc tñ ngã bao gi¶ cûng ðßa ð¦y con ng߶i ði vào các bÑc bách, kh± ðau ; trong khi møc ðích cüa ð¶i s¯ng con ng߶i là tìm kiªm hÕnh phúc và chân lý. Nói nhß thª không có nghîa là Ph§t giáo chü trß½ng ng°i lÕi trong sñ lãng quên (t÷a v÷ng) theo quan ði¬m cüa Kh±ng TØ ; mà trái lÕi nó kêu g÷i con ng߶i, ðánh thÑc con ng߶i ði ra khöi c½n mµng m¸ v« mµt tñ ngã sai l¥m, huy­n ho£c, r°i t× ðó vß½n lên mµt ð¶i s¯ng minh triªt cüa thñc tÕi Vô ngã. Ðó là ð¶i s¯ng cüa sñ toàn chân, toàn thi®n và toàn mÛ. Và t¤t nhiên con ð߶ng ði ðªn thª gi¾i thñc tÕi vô ngã ðó không ð½n giän nhß mµt sñ ðánh ð±i cüa ð°ng ti«n, mà nó ðòi höi · con ng߶i mµt sñ n² lñc tñ thân cao nh¤t, mµt ý thÑc trách nhi®m cao nh¤t và mµt tinh th¥n bi-trí-dûng cao nh¤t. Thñc ra, sñ ki®n xây dñng mµt ý thÑc tñ ngã là ði«u ai cûng làm ðßþc, nªu không mu¯n nói ðó là sñ m£c nhiên. Nhßng ð¬ vßþt qua ý thÑc tñ ngã và các mâu thuçn, nhu c¥u, xung lñc... nµi tÕi cüa nó là ði«u không phäi ai cûng làm ðßþc. Và ðây cûng là then ch¯t cüa sñ thiªt l§p mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc - an lÕc th§t sñ cho con ng߶i. Do ðó, h® th¯ng tâm lý giáo døc Ph§t giáo ðßþc b¡t ð¥u t× ðây, tÑc là t× ý thÑc (consciousness) cüa m²i con ng߶i.

IV.1.2 иnh hß¾ng và møc tiêu cüa tâm lý giáo døc Ph§t giáo

A- иnh hß¾ng giáo døc

H® th¯ng giáo døc Ph§t giáo là con ð߶ng hß¾ng ðªn sñ phát tri¬n toàn di®n cüa con ng߶i qua các m£t cüa ð¶i s¯ng, ð£c bi®t là tâm thÑc, nh¢m kiªn tÕo mµt ð¶i s¯ng trí tu® và hÕnh phúc th§t sñ ngay tÕi con ng߶i này và cuµc ð¶i này. T¤t nhiên, con ð߶ng ¤y bao g°m cä hai m£t tâm lý và v§t lý, nh§n thÑc và hành ðµng, lý tß·ng và thñc tÕi v.v... Ði«u này ðßþc ÐÑc Ph§t xác ð¸nh rõ qua giáo lý Trung ÐÕo (Middle Way) - nghîa là nªu con ng߶i không xa r¶i hai cñc ðoan : ho£c là kh± hÕnh ép xác, ho£c là l¤y lÕc thú cüa xác thân làm møc ðích cüa ð¶i ng߶i ð«u r½i vào kh± ðau. Và cái hÕnh phúc thoáng qua (fleeting happiness) mà con ng߶i cäm nh§n ðßþc t× hai cñc ðoan ðó, thñc ch¤t chï là äo änh cüa khát v÷ng và cu°ng si, nó chþt ðªn và chþt ði trong nháy m¡t ! Do ðó, ð¸nh hß¾ng giáo døc Ph§t giáo là con ð߶ng giáo døc mà theo cách nói cüa E.F. Schumacher : "... ðó không phäi là con ng߶i phäi biªt m²i thÑ mµt ít, cûng không phäi là biªt rõ chi tiªt cüa m÷i v¤n ð« ..., mà là ng߶i th§t sñ biªt rõ ði¬m trung tâm cüa v¤n ð« - không m½ h°, nghi ho£c v« ni«m tin c½ bän cüa mình, v« quan ði¬m cüa mình, v« ý nghîa và møc ðích cüa ð¶i s¯ng... b·i sñ soi sáng t× nµi tâm" (70). Ho£c, nói theo Plato qua ngòi viªt cüa Jasper : "...ðó là sñ tr· v« cån nhà tâm thÑc (Eros) - tÑc cái Mµt t¯i h§u (Absolute Oneness) hay cái Mµt (Arete) - toàn th¬ cüa chân lý vînh cØu ...; và ðó là con ð߶ng ðßa con ng߶i ðªn mµt vi­n cänh cüa sñ toàn chân (sophon), toàn thi®n (agathon) và toàn mÛ (kalon)" (71).

Plato (427 - 347 B.C) ra ð¶i sau ÐÑc Ph§t (563-483 B.C) khoäng 136 nåm trß¾c Tây l¸ch (72), là mµt môn ð® n±i tiªng cüa Socrates. Theo Jasper, nhæng gì ng߶i ta biªt v« Socrates là qua Plato. Trong tï dø v« "hang ðá" n±i tiªng cüa ông có th¬ nói là r¤t g¥n gûi v¾i tß tß·ng giáo døc Ph§t giáo. Sñ th¬ là nhß v¥y, nhân loÕi ðßþc xem nhß là nhæng kë b¸ xi«ng xích trong mµt hang ðá t¯i tåm. Chúng chï có th¬ nhìn th¤y mµt ngu°n sáng m§p m¶ t× ng÷n lØa h°ng l§p lòe, th¤p thoáng. Cái gì ðßþc nhìn th¤y · ðây chï là nhæng chiªc bóng ð± trên t߶ng. Trß¾c vi­n cänh cüa mµt thñc tÕi nhß thª, nhæng kë ðang b¸ xi«ng xích cÑ cho r¢ng nhæng chiªc bóng ð± trên t߶ng ðá ðó là sñ th§t, là chân lý. Thª r°i, sau khi ðßþc c·i bö xi«ng xích, mµt ng߶i vß½n vai, ðÑng d§y và chuy¬n t¥m nhìn... Lúc b¤y gi¶ cái kinh nghi®m ð¥u tiên là cái c± b¸ ðau vì ðó là l¥n ð¥u tiên h¡n xoay ð¥u chuy¬n t¥m nhìn v« hß¾ng khác. Và khi nhìn nhæng ng÷n lØa h×ng sáng thì m¡t h¡n b¸ nhÑc nh¯i ; và h¡n theo thói quen, b¤y gi¶ chï mu¯n nhìn lÕi nhæng chiªc bóng m§p m¶ ¦n hi®n trên t߶ng. Khi b¸ ð¦y ra khöi hang, l¥n ð¥u tiên ð¯i di®n v¾i ánh sáng cüa m£t tr¶i, m¡t cüa h¡n b¸ lòa không nh§n ra gì cä. R°i sau ðó, mµt cách ch§m rãi h¡n ðã nh§n ra. Sau khi nh§n thÑc ðßþc sñ th§t (chân lý), h¡n mu¯n tr· lÕi hang ðá ð¬ cÑu r²i b¢ng hæu cüa mình. Nhßng tr¾ trêu thay, bÕn bè cüa h¡n phän ð¯i và ðe d÷a mµt cách k¸ch li®t nªu h¡n dám can thi®p vào "sñ th§t" v« nhæng chiªc bóng ð± trên t߶ng !

Câu chuy®n tï dø v« "hang ðá" này cûng tß½ng tñ nhß câu chuy®n "nhæng chàng mù s¶ voi" cüa ÐÑc Ph§t ðßþc ghi lÕi trong tàng thß vån h÷c Ph§t giáo.

Ðây là sñ th§t v« con ng߶i và thª gi¾i cüa con ng߶i. Thª gi¾i ¤y ðang b¸ Vô minh (Ignorance) bao phü, giång ð¥y. Và sñ th¬ cüa mµt n«n giáo døc ðúng nghîa không còn cách nào khác h½n là "kéo nhæng sinh linh ðang b¸ xi«ng xích ra khöi hang ðá vô minh", ð¬ t× ðó m²i ng߶i tñ mình nhìn th¤y sñ th§t (Ehipasiko). Xu¤t phát t× ði¬m then ch¯t tr÷ng yªu này, con ð߶ng giáo døc Ph§t giáo ðßþc ÐÑc Ph§t ð« bÕt dña trên nguyên t¡c cüa TÑ Thánh Ъ (Cattàri-àriya-sacca) - tÑc là m²i ng߶i hãy tñ nh§n biªt mµt cách rõ ràng : "Sñ th§t v« kh± ðau, sñ th§t v« nguyên nhân cüa kh± ðau, sñ th§t v« sñ t§n di®t kh± ðau, và sñ th§t v« con ð߶ng ðßa ðªn sñ t§n di®t kh± ðau", tÑc Niªt bàn - an lÕc, giäi thoát. Ðây là ð¸nh hß¾ng giáo døc Ph§t giáo.

B- Møc tiêu giáo døc

иnh hß¾ng giáo døc Ph§t giáo là con ð߶ng ði ra khöi kh± ðau (Dukkha) và møc tiêu hß¾ng ðªn là Niªt bàn (Nirvana). — ðây, Niªt bàn không có nghîa là an nghï nghìn thu trong sñ vînh t¸ch · mµt trú xÑ cô liêu vînh h¢ng xa xôi nào ðó; mà, Niªt bàn là sñ ðÕt ðªn Tu® giác bình ðÆng vî ðÕi (Nirvikalpajnàna) cho dù ngay khi còn s¯ng hay là chªt. M÷i sñ giäi thích nào khác ngoài ý nghîa này v« Niªt bàn ð«u r½i vào phiªn di®n, sai l¥m. T¤t nhiên, nói nhß thª không có nghîa là phü nh§n m÷i quan ði¬m giäi minh và phân loÕi Niªt bàn nhß cüa Thanh Vån và Ph§t, nhßng nµi dung chính cüa Niªt bàn là nhß thª. Và chính ÐÑc Ph§t là ng߶i ð¥u tiên trong l¸ch sØ nhân loÕi ðã m· ra cánh cØa "b¤t tØ" (Nirvana) này ; và cûng t× ðó, vô lßþng pháp môn, phß½ng ti®n... ðßþc ÐÑc Ph§t ð« xu¤t, gi¾i thi®u ð¬ qua ðó con ng߶i có th¬ ðÕt ðªn Niªt bàn. Tuy nhiên · ðây, chúng ta chï khäo sát v« con ð߶ng ði vào Niªt bàn - qua góc ðµ tâm lý giáo døc (Educational psychology) nhß ðßþc trình bày trong triªt h÷c Duy thÑc. Ðó là sñ m· ð¥u t× Tàng thÑc và sñ kªt thúc cûng là Tàng thÑc. Nhß v§y, Tàng thÑc chính là hai m£t cüa Niªt bàn thñc tÕi. Vì r¢ng, trong Tàng thÑc dung chÑa cä các hÕt nhân (hetu) ô nhi­m và thanh t¸nh, và møc tiêu cüa phß½ng pháp tâm lý giáo døc Ph§t giáo là làm cho các hÕt nhân ô nhi­m, b¤t thi®n trong Tàng thÑc tan biªn, di®t t§n, trä lÕi bän tính thanh t¸nh vô nhi­m cho Tàng thÑc, mà thu§t ngæ g÷i là BÕch t¸nh thÑc hay Vô c¤u thÑc (Amalavijnàna). Ðây là ý nghîa "lìa sanh tØ không có Niªt bàn, mu¯n ðªn Niªt bàn phäi ði vào sanh tØ ; vì Niªt bàn và sanh tØ không hai, không khác". (73)

M£t khác, trên bình di®n chuyên môn, møc tiêu cüa h® th¯ng tâm lý giáo døc trong triªt h÷c Duy thÑc (Vijnana hay Vijnapti) là hß¾ng ðªn mµt sñ chuy¬n y (Asrayaparàvrtti hay Paràvrtti) - tÑc là thay ð±i toàn bµ n«n täng c½ c¤u nµi tÕi cüa tâm thÑc (Transformation at the base), phóng thích các hÕt gi¯ng nång huân (subject) và s· huân (object) trong tiªn trình v§n hành cüa tâm (citta) và tâm s· (cetasika). Hay nói mµt cách cø th¬ là giäi tr× các hÕt gi¯ng tÕp ni®m trôi lån trong di­n biªn tâm lý cüa chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc. Vì thª, h® th¯ng tâm lý giáo døc Ph§t giáo không nhæng chï t§p trung khäo sát các hi®n tßþng tâm lý nhß : vui, bu°n, kh±, lÕc... mà còn ði vào n¡m b¡t cái bän ch¤t cüa các hi®n tßþng tâm lý - tÑc nhæng hÕt gi¯ng (seeds), t§p khí (energy of the past and the present habit) và gene nghi®p hay còn g÷i là Nghi®p thÑc, Kiªt sanh thÑc (Gandhabha) cûng g÷i là hß½ng ¤m v.v... - ðó là các ðµng c½ chính gây nên sñ b¤t an, r¯i loÕn và khüng hoäng tâm lý. Do ðó, thành tñu mµt sñ chuy¬n y trong tâm thÑc là møc tiêu t¯i h§u - Niªt bàn giäi thoát - cüa các giäi pháp ðßþc ð« ra b·i triªt h÷c Duy thÑc.

IV.1.3 C½ s· và ð¯i tßþng cüa tâm lý giáo døc Ph§t giáo

Trong các h® th¯ng Ph§t h÷c (Buddhist studies) nói chung ð«u l¤y con ng߶i làm tâm. Nhßng con ng߶i ¤y ðßþc xem là con ng߶i - vô ngã, là ð¯i tßþng có th¬ u¯n n¡n, chuy¬n hóa và vß½n ðªn ðïnh cao cüa chân, thi®n, mÛ chÑ không phäi là con ng߶i xu¤t hi®n nhß mµt thñc th¬ ðµc l§p (separate entity). Tß½ng tñ nhß thª, ngành tâm lý giáo døc Ph§t giáo (Buddhist educational psychology) t§p trung vào con ng߶i toàn di®n (whole man) tÑc con ng߶i v¾i ð¥y ðü m÷i ðÑc tính (virtue), ph¦m ch¤t (quality), tánh hÕnh (behaviour), tâm thÑc (mind), ý thÑc (consciousness), tình cäm (sentiment) v.v... Hay nói khác h½n ðó là con ng߶i cüa nåm u¦n (s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc).

Tuy nhiên, v« m£t chuyên môn, ngành tâm lý giáo døc Ph§t giáo t§p chú vào h® th¯ng tám thÑc (Tàng thÑc, MÕt na thÑc, ý thÑc và nåm thÑc giác quan - m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân) và xem ðó nhß là c½ s· ð¬ khäo sát, nghiên cÑu và Ñng døng tu t§p (bao g°m cä dÕy, h÷c, và thñc hành). — ðây, tuy nhiên, ð¯i tßþng chính cüa sñ có th¬ u¯n n¡n, giáo døc và có th¬ chü ðÕo trong vi®c tÕo ra mµt Paràvrtti (chuy¬n y) trong toàn bµ c½ c¤u cüa tâm thÑc (mental formation) là ý thÑc (manovijnàna), tÑc thÑc thÑ sáu trong h® th¯ng tám thÑc. Và do ðó, ý thÑc là ð¯i tßþng chính cüa tâm lý giáo døc Ph§t giáo. Vì l¨, nhß ðã trình bày trong ph¥n ÐÕi cß½ng v« 30 bài tøng Duy thÑc (Ph¥n III), thÑc thÑ tám - Tàng thÑc, tánh khí cüa nó là vô phú và vô kí, không có th¦m ð¸nh, phân bi®t, lo nghî (tß lßþng), mà nó luôn luôn trôi chäy nhß mµt dòng sông (h¢ng chuy¬n nhß bµc lßu) v¾i các chÑc nång hoÕt ðµng chính là c¤t chÑa, duy trì t¤t cä hÕt gi¯ng trong chi«u sâu tâm thÑc - (Tàng thÑc). Còn tánh khí cüa MÕt na thÑc - tÑc thÑc thÑ bäy là hæu phú (b¸ che ð§y b·i sñ ch¤p thü v« tñ ngã : ngã si, ngã mÕn, ngã biªn và ngã ái), nhßng vô ký (không chü ðµng); nó hoàn toàn tùy thuµc vào Tàng thÑc. Уc trßng cüa thÑc này là tß lßþng (reflecting), v×a th¦m (reflecting) lÕi v×a h¢ng (always) - tÑc là luôn luôn lo nghî, suy tß, th¦m sát... (always reflecting). ChÑc nång cüa thÑc này là n«n täng cho sñ ô nhi­m hay thanh t¸nh cüa ý thÑc và nåm thÑc giác quan, g÷i là nhi­m-t¸nh Y. Y (asraya) là ch² dña, là c½ s·. ThÑc thÑ bäy ðßþc phát sinh t× Tàng thÑc và làm n«n täng cho ý thÑc và nåm thÑc giác quan. Nói theo ngôn ngæ cüa tâm lý h÷c hi®n ðÕi, thÑc thÑ bäy là c½ chª cüa bän nång døc v÷ng - hay bän nång sinh t°n cüa con ng߶i, cûng g÷i là c½ chª tñ t°n (mécanisme de autopreservation).

Riêng ð¯i v¾i ý thÑc - tÑc thÑc thÑ sáu, nó nß½ng vào c½ s· cüa MÕt na (ý cån) và các pháp tr¥n làm ð¯i tßþng mà ðßþc phát sinh. Уc tính cüa ý thÑc là nó có ð¥y ðü ba tính (thi®n, ác và vô ký - tÑc không thi®n không ác) ; nó có ð¥y ðü cä ba lßþng (hình thái cüa nh§n thÑc) : Hi®n lßþng ( trñc giác hay trñc kiªn), TÖ lßþng (suy lu§n, phán ðoán), và Phi lßþng (các phán ðoán sai l¥m) ; nó có ð¥y ðü ba cänh ; Tánh cänh (thñc tÕi), еc änh cänh (änh tßþng trong ý thÑc), và оi ch¤t cänh (änh tßþng v« thñc tÕi) ... Do ý thÑc có phÕm vi hoÕt ðµng bao quát, chü ðÕo trong các hình thái cüa nh§n thÑc... và liên h® nång ðµng trñc tiªp ðªn nåm thÑc giác quan, cûng nhß khä nång tÕo tác cüa nó v.v... nên ý thÑc tr· thành ð¯i tßþng quan tr÷ng nh¤t cüa tâm lý giáo døc Ph§t giáo. Vä lÕi, chúng ta th¤y r¢ng m£c dù Tàng thÑc và MÕt na thÑc là hai ð¯i tßþng r¤t quan tr÷ng cüa ý thÑc, nó v×a là cái n«n täng trñc tiªp (MÕt na thÑc) cüa ý thÑc, v×a là n«n täng bao quát (Tàng thÑc) cüa ý thÑc. Song, do tính khí ðµc ð£c cüa nó là vô kí, nên nó ðóng vai thø ðµng (hoÕt ðµng l£ng l¨), nhß ð¤t r×ng ð¬ cho muôn ngàn chüng loÕi thäo dßþc, cây c¯i phát sinh. Ngßþc lÕi tính ch¤t cüa ý thÑc, nhß ðã ð« c§p, thông cä ba tính (thi®n ác, và vô kí), nó ðóng vai nång ðµng - tích cñc. Và do ðó, ý thÑc mang tính ch¤t trµi (dominant) nªu so v¾i Tàng thÑc và MÕt na thÑc. Ðây là các lý do tÕi sao ngành tâm lý h÷c Ph§t giáo và Ph§t h÷c nói chung ð«u chú tr÷ng ðªn ý thÑc. ÐÑc Ph§t, trong kinh Pháp Cú, dÕy r¢ng : "Ý dçn ð¥u các pháp, ý làm chü tÕo tác, ð¯i v¾i ý nhi­m ô, nói nång hay hành ðµng, kh± não bß¾c theo sau, nhß bánh xe theo chân con v§t kéo... Яi v¾i ý thanh t¸nh, an lÕc bß¾c theo sau, nhß bóng không r¶i hình". (Ph¦m Song yªu).

Tuy nhiên, · ðây có mµt ði«u c¥n ghi nh§n r¢ng, Tàng thÑc ðßþc xem nhß là bän th¬ cüa nß¾c ; MÕt na thÑc, ý thÑc và nåm thÑc giác quan là sóng - tÑc bi¬u hi®n cüa nß¾c. V« m£t hi®n tßþng, tám thÑc ðßþc phân loÕi theo t×ng chÑc nång, hoÕt ðµng; nhßng v« m£t bän th¬, bäy chuy¬n thÑc (MÕt na thÑc, ý thÑc và nåm thÑc giác quan) ð«u là biªn cüa Tàng thÑc. Do ðó, h® th¯ng tám thÑc ðßþc xem nhß là mµt t±ng th¬; trong ý thÑc có Tàng thÑc, trong MÕt na thÑc cûng có Tàng thÑc và trong cä nåm thÑc giác quan ð«u có Tàng thÑc. Ðây là hi®n hæu cüa mµt t±ng th¬ b¤t khä phân ly. T× ðây, h® th¯ng tâm lý giáo døc Ph§t giáo s¨ kh·i hành t× ý thÑc (Manovijnàna).

IV.2 Chß½ng 2:

Tâm lý giáo døc Ph§t giáo

IV.2.1 Sñ v§n hành cüa ý thÑc

Nhß ðã trình bày, sñ trôi lån (sinh, di®t) tß½ng tøc cüa Tàng thÑc và MÕt na thÑc là vô gián (không gián ðoÕn), thu§t ngæ g÷i là "h¢ng" (permanent). Trái lÕi, ý thÑc có lúc hoÕt ðµng, có lúc không hoÕt ðµng, nhß trong nåm tr߶ng hþp sau ðây : (1) trong cõi tr¶i Vô tß·ng, (2-3) trong hai ð¸nh Vô tâm (Di®t t§n ð¸nh, và Vô tß·ng ð¸nh), (4) ngü mê không có mµng m¸, và (5) b¤t tïnh nhân sñ (chªt giä, xïu). Ngoài nåm tr߶ng hþp trên, ý thÑc luôn luôn hoÕt ðµng. Sñ v§n hành ðó ðßþc cø th¬ hóa qua 51 tác nång c½ bän cüa tâm thÑc, g÷i là tâm s·, bao g°m :

1/ 5 tác nång c½ bän và bao quát cüa tâm : (1) cäm xúc, (2) tác ý, (3) Cäm th÷, (4) ¤n tßþng và (5) các ðµng lñc tâm lý (Tß).

2/ 5 tác nång ð£c thù cüa tâm : (1) ham mu¯n, (2) hi¬u biªt-thông su¯t, (3) ghi nh¾, (4) t§p trung và (5) v§n døng lý trí.

3/ 11 tác nång cüa tâm v« ði«u thi®n : ni«m tin, siêng nång, biªt tñ x¤u h±, biªt m¡c cÞ v¾i ng߶i khác, không tham lam, không sân h§n, không si mê, không phóng ðãng, không ch¤p trß¾c, không làm ði«u nguy hi¬m ðªn (các ð¯i tßþng khác).

4/ 6 tác nång c½ bän cüa tâm gây ra phi«n não :

(1) tham lam, (2) sân h§n, (3) si mê, (4) kiêu mÕn, (5) hoài nghi, (6) sñ hi¬u biªt mang tính ch¤t tµi ác, bao g°m 5 loÕi : (a) ch¤p ngã, (b) có thành kiªn, (c) mê tín d¸ ðoan, (d) chü quan và bäo thü, (e) ði theo các hü tøc, hình thÑc và giáo ði«u.

5/ 20 tác nång thÑ yªu cüa tâm gây ra phi«n não : chia thành 3 loÕi :

a- PhÕm vi h©p : (1) gi§n, (2) h¶n, (3) che gi¤u tµi l²i, (4) ßu phi«n, (5) ganh tÜ, (6) bön xën, (7) l×a d¯i, (8) n¸nh hót, (9) làm hÕi, (10) kiêu cång.

b- PhÕm vi bình th߶ng : (11) không biªt x¤u h± v¾i lß½ng tâm, (12) không biªt x¤u h± v¾i kë khác.

c- PhÕm vi bao quát : (13) thân tâm giao ðµng, (14) chÑng tr¥m u¤t, (15) l߶i biªng, (16) phóng túng, (17) ðãng trí, (18) r¯i loÕn tâm lý , sñ hi¬u biªt b¤t chính.

6/ 4 tác nång trung tính (b¤t ð¸nh) cüa tâm :

(1) ån nån, (2) chÑng bu°n ngü, (3) sñ thao thÑc tìm c¥u, (4) sñ th¦m ð¸nh kÛ lßÞng.

(g÷i 4 tác nång này là b¤t ð¸nh, vì nªu m²i tác nång ði theo ði«u thi®n, nó ðßþc g÷i là thi®n, và ngßþc lÕi là ác...)

Trên ðây là 51 tác nång cüa tâm lý hay còn g÷i là các hi®n tßþng tâm lý cüa con ng߶i, và phÕm vi hoÕt ðµng cüa m²i tác nång tâm lý trên luôn luôn g¡n li«n v¾i ý thÑc. Nói khác ði, ý thÑc luôn luôn có m£t trong 51 hi®n tßþng tâm lý trên b¤t kÏ khi nào các hi®n tßþng ðó xu¤t hi®n. Tï dø, sñ tr¥m u¤t s¨ di­n ra khi ý thÑc b¸ suy thoái và phân tán g¥n nhß tê li®t, ho£c ðãng trí s¨ xäy ra khi ý thÑc thiªu sñ t§p trung v.v... Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i các hi®n tßþng nhß bu°n, gi§n, thß½ng, yêu, ghét, mu¯n...

Và ð¬ giäi quyªt các hi®n tßþng tâm lý trên, c¥n phäi áp døng phß½ng pháp TÑ ðª. Tï dø, khi sñ ßu phi«n xäy ra, con ng߶i không c¥n phäi chÕy tr¯n nó hay c¥u kh¦n van xin ai hªt. — ðây, chúng ta c¥n tìm mµt ch² yên tînh, v¡ng ng߶i, d×ng lÕi các tÕp ni®m, b¡t ð¥u quan sát và ð¯i di®n v¾i sñ ßu phi«n. Hãy quan sát th§t kÛ : (1) hi®n tßþng ßu phi«n, (2) nguyên nhân cüa sñ ßu phi«n, (3) sñ ch¤m dÑt ßu phi«n và (4) (làm cách nào ð¬ ði vào) con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt ßu phi«n. Ðây là phß½ng pháp r¤t hæu hi®u c¥n ðßþc hß¾ng dçn cø th¬ cho t×ng ð¯i tßþng cø th¬. Thñc tª cho th¤y, khi có sñ ßu phi«n, bÕn hãy ð×ng chÕy tr¯n nó b¢ng cách nào khác h½n là cÑ mÕnh dÕn ð¯i di®n và ng¡m nhìn nó. Sñ ng¡m nhìn mµt cách chuyên chú và có hi®u quä, l§p tÑc ßu phi«n s¨ tan biªn (v¤n ð« này s¨ ðßþc trình bày cø th¬ h½n · ph¥n sau).

IV.2.2 Các hình thÑc cüa ý thÑc

Trong Duy thÑc h÷c, có ba hình thái c½ bän cüa ý thÑc hay là sñ nh§n thÑc, hi¬u biªt v« các hi®n tßþng di­n biªn cüa thª gi¾i tâm lý và thª gi¾i thñc tÕi khách quan (v§t lý), bao g°m :

(1) Trñc giác (Hi®n lßþng)

(2) Suy lu§n (TÖ lßþng)

(3) Nh§n thÑc sai l¥m (Phi lßþng)

1/ Trñc giác : Là sñ nh§n thÑc trñc tiªp (derect perception) mà không c¥n thông qua quá trình suy lu§n. Tï dø, ðang ði trên hè ph¯, b¤t chþt ta g£p con bò, li«n biªt ðó là con bò mà không c¥n phäi dùng ðªn suy lu§n hay phán ðoán.

2/ Suy lu§n : Là sñ nh§n thÑc gián tiªp (Indirect perception) qua sñ phân bi®t, so sánh, suy nghî... r°i m¾i ðßa ðªn mµt nh§n thÑc. Tï dø, ðang ði trên hè ph¯, b¤t chþt ta g£p con bò, nhßng lúc ðó m¡t b¸ hoa nên nhìn con bò không rõ, th¤y nó gi¯ng con trâu... Sau khi ðªn g¥n, m¡t hªt hoa, ta nhìn th¤y ðúng là con bò. Sñ phân bi®t khác nhau và liên tß·ng ðªn trâu và bò ð¬ cu¯i cùng xác ð¸nh con bò là quá trình suy lu§n.

3/ Nh§n thÑc sai l¥m : Nªu trñc giác sai và suy lu§n cûng sai thì g÷i là nh§n thÑc sai l¥m. Tï dø, ðang ði trên hè ph¯, b¤t chþt g£p con bò mà cÑ tß·ng là con trâu ; r°i suy lu§n con trâu có hai cái s×ng, con v§t này cûng có hai cái s×ng ; nhß v§y con v§t này là con trâu. Nhß thª là trñc giác sai l¥m và suy lu§n cûng sai l¥m. Ði«u này g÷i là Phi lßþng (Wrong perception). Tß½ng tñ nhß câu chuy®n tï dø v« "hang ðá" cüa Plato, hay "nhæng ng߶i mù s¶ voi" trong vån h÷c Ph§t giáo.

Ba hình thái nh§n thÑc trên lÕi ðßþc chia thành 4 loÕi cø th¬ theo các tr߶ng hþp ðúng và sai.

1/ Trñc giác ðúng : (Còn g÷i là Chân hi®n lßþng)

Tï dø : nhìn con bò biªt rõ ðó là con bò.

2/ Trñc giác sai : (Còn g÷i là Tþ hi®n lßþng)

Tï dø : nhìn cái bóng ð± trên t߶ng mà tß·ng là ng߶i th§t.

3/ Suy lu§n ðúng : (Còn g÷i là Chân tÖ lßþng)

Tï dø : Vì có khói nên có lØa (ðúng v¾i sñ th§t)

4/ Suy lu§n sai : (Còn g÷i là Tþ tÖ lßþng)

Tï dø : Vì có khói nên có lØa (sai v¾i sñ th§t, vì khói ðó là khói mây, chÑ không phäi là khói lØa. Suy lu§n nhß thª là vì ng߶i suy lu§n ðÑng xa th¤y khói tß·ng là có lØa).

Trên ðây là sñ trình bày v« hình thái cüa nh§n thÑc · góc ðµ c½ bän theo tri thÑc bình th߶ng cüa con ng߶i.

IV.2.3 Các trÕng thái hoÕt ðµng cüa ý thÑc

Có nåm trÕng thái hoÕt ðµng cüa ý thÑc, ðó là : ý thÑc trong tán loÕn, ý thÑc ðµc l§p, ý thÑc trong ð¸nh, ý thÑc trong sñ ðiên loÕn và ý thÑc trong tß½ng quan v¾i nåm thÑc giác quan.

1/ Ý thÑc trong tán loÕn (Tán v¸ ý thÑc) :

Là ý thÑc b¸ phân tán, không t§p trung. Tï dø, v×a nghe ði®n thoÕi, v×a ðªm ti«n, v×a nói chuy®n... Ý thÑc trong tán loÕn làm suy giäm hi®u quä cüa nång lñc hoÕt ðµng, cüa công vi®c và th߶ng gây ra sñ r¯i loÕn và lãng quên.

2/ Ý thÑc ðµc l§p (еc ð¥u ý thÑc) :

Là ý thÑc làm vi®c mµt mình không liên h® v¾i 5 thÑc cüa giác quan nhß : m¡t, tai, mûi, lßÞi và thân. Trong tr߶ng hþp ng°i l£ng yên suy tß không ð¬ ý ðªn sñ chi ph¯i · bên ngoài g÷i là ý thÑc ðµc l§p. Ý thÑc ðµc l§p khi ðÕt ðªn sñ t§p trung cao, nó g¥n v¾i ý thÑc trong ð¸nh.

3/ Ý thÑc trong ð¸nh (иnh trung ý thÑc) :

Là ý thÑc ðßþc ði«u phøc b·i chánh kiªn và chánh tß duy ; và ð¯i tßþng cüa ý thÑc trong ð¸nh là nhæng ð¯i tßþng không liên h® ðªn tham, sân, và si. Do ðó, ý thÑc trôi chäy trong thi«n ð¸nh theo mµt ð« møc hi®n quán nào ðó, nhß khi th·, hay thân th¬, cäm th÷, tâm thÑc và pháp tr¥n... ðßþc g÷i là chánh ð¸nh (Right concentration). Ngßþc lÕi, nªu ð¯i tßþng cüa ý thÑc trong ð¸nh còn liên h® ðªn tham, sân, si hay các ð¯i tßþng làm sinh kh·i tham, sân, si... ðßþc g÷i là tà ð¸nh. Sñ khác nhau c½ bän giæa ý thÑc trong ð¸nh và ý thÑc ðµc l§p là · ch², ý thÑc trong ð¸nh ðßþc ði«u phøc b·i chánh tri kiªn (Right view) ; còn ý thÑc ðµc l§p là ý thÑc hoÕt ðµng mµt mình nhßng tñ do...

4/ Ý thÑc trong sñ ðiên loÕn (LoÕn trung ý thÑc):

Là ý thÑc không ðßþc hß¾ng dçn và ki«m chª b·i lý trí, nó g¥n nhß b¸ ði«u hành b·i bän nång và sñ r¯i loÕn cüa ý thÑc chính nó. Ý thÑc trong sñ ðiên loÕn là mµt loÕi b®nh lý ð£c bi®t.

5/ Ý thÑc trong tß½ng quan v¾i nåm thÑc giác quan

(Ngû câu ý thÑc) : Là sñ hoÕt ðµng chung, cùng sinh kh·i và cùng hoàn di®t cüa ý thÑc v¾i nåm thÑc giác quan. Nhß khi ðÕp xe chÆng hÕn, ý thÑc cùng hoÕt ðµng v¾i nåm thÑc giác quan. Tï dø, thân ðÕp xe, m¡t nhìn ð߶ng, tai nghe earphone v.v...

Trong nåm trÕng thái hoÕt ðµng trên, ý thÑc trong ð¸nh luôn luôn · trÕng thái cao nh¤t và có hi®u quä nh¤t. Ðó chính là sñ ð¸nh tâm, chuyên chú vào công vi®c mà mình ðang làm nhß thi«n ð¸nh, h÷c hành, ð÷c sách, nghe nhÕc ... Nång lßþng cüa ý thÑc trong ð¸nh là ngu°n nång lßþng ðßþc t§p trung. Do ðó, các nhà tâm lý tr¸ li®u xem ý thÑc trong ð¸nh nhß là mµt phß½ng ti®n hi®n ðÕi và nhi®m m¥u nh¤t trong các kÛ thu§t lâm sàng nhß ði®n sinh h÷c, tâm lý tr¸ li®u v.v...

IV.2.4 Các m¯i liên h® giæa ý thÑc và thñc tÕi

Trong ph¥n trình bày v« ð£c tính cüa ý thÑc ðã ð« c§p ðªn chÑc nång thông su¯t ba cänh (ð¯i tßþng) cüa ý thÑc, ðó là Tánh cänh (thñc tÕi), оi ch¤t cänh (änh tßþng cüa thñc tÕi) và еc änh cänh (änh tßþng cüa ý thÑc).

1/ Ý thÑc và Tánh cänh

Nhß ðã ð¸nh nghîa (trong ph¥n III), Tánh cänh là thª gi¾i thñc tÕi. Nó không b¸ chi ph¯i hay biªn thái cüa ý thÑc chü quan. Tï dø, ðïnh Lanbiang là thñc tÕi. Nh§n thÑc cüa chúng ta v« ðïnh Lanbiang thì không bao gi¶ ðúng nhß là ðïnh Lanbiang chính nó. V« m£t ý thÑc, nó không th¬ ðßþc ð°ng hóa v¾i bän ch¤t cüa ðïnh Lanbiang. V« m£t nh§n thÑc, ðïnh Lanbiang có mµt không gian ba chi«u (dài, rµng, cao) và có tám hß¾ng (ðông, tây, nam, b¡c, ðông-b¡c, tây-b¡c, ðông-nam, tây-nam); do ðó, khi ð¯i di®n ðïnh Lanbiang chúng ta chï có th¬ nh§n thÑc ðßþc nó trong chi«u/m£t trñc tiªp. Nhß thª, sñ nh§n thÑc v« phía Ðông cüa ðïnh Lanbiang không phäi là mµt nh§n thÑc toàn di®n. Vì phía Ðông cüa ðïnh Lanbiang không phäi là ðïnh Lanbiang, mà nó chï là mµt ph¥n cüa ðïnh Lanbiang. Do ðó, nh§n thÑc cüa con ng߶i bao gi¶ cûng b¸ gi¾i hÕn b·i không gian, th¶i gian và t¥m nhìn cüa con ng߶i chính nó. Và th߶ng, ð¯i di®n v¾i mµt thñc tÕi nào ðó, chúng ta chï th§t sñ nh§n thÑc mµt ph¥n r¤t nhö cüa thñc tÕi mà thôi. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i t¤t cä sñ v§t hi®n tßþng. C¥n lßu ý r¢ng, khi nói ý thÑc có th¬ tiªp xúc v¾i thñc tÕi (Tánh cänh) có nghîa là ý thÑc ðó là ý thÑc cüa trñc giác (Hi®n tßþng), mà không phäi là ý thÑc cüa suy lu§n (TÖ lßþng) hay cüa nh§n thÑc phiªn di®n, sai l¥m (Phi lßþng). B¤t kÏ ý thÑc nào kèm theo mµt sñ phân bi®t dù nhö nhoi ðªn ðâu cûng ð«u là ý thÑc cüa suy lu§n. Do v§y, ý thÑc chï tiªp xúc v¾i thñc tÕi th§t sñ khi và chï khi hoàn toàn v¡ng m£t m÷i sñ phân bi®t.

2/ Ý thÑc và оi ch¤t cänh

Ðây là lãnh vñc chuyên môn cüa ý thÑc hay là ð¯i tßþng th߶ng xuyên cüa ý thÑc. Nhß ðã ðßþc ð¸nh nghîa, оi ch¤t cänh là bóng dáng cüa thñc tÕi, là änh tßþng cüa thñc tÕi. Tï dø, d¥u chï mµt l¥n ng¡m nhìn ðïnh Lanbiang, song ý ni®m v« ðïnh Lanbiang và änh tßþng cüa ðïnh Lanbiang luôn luôn ðßþc c¤t giæ trong Tàng thÑc. B¤t kÏ lúc nào, khi chúng ta nghî ðªn ðïnh Lanbiang thì l§p tÑc các änh tßþng cüa nó s¨ hi®n ra trong tâm thÑc cüa chúng ta. Ðây là mµt loÕi thñc tÕi äo, là änh tßþng, là bóng dáng cüa thñc tÕi. Và h¥u hªt 24 gi¶ trong mµt ngày, con ng߶i th߶ng s¯ng v¾i thñc tÕi äo, mµt thñc tÕi hoàn toàn không thñc, b¸ bóp méo, b¸ nhào n£n lÕi b·i ý thÑc chü quan. Nó là mµt ch¤t li®u kích thích sñ khát v÷ng, thèm mu¯n v.v..., và cûng là nguyên nhân gây ra kh± ðau. Tï dø, hình änh cüa ng߶i yêu cû cách ðây 20 nåm, thäng ho£c nó vçn hi®n lên trong tâm thÑc cüa chúng ta ; và có ng߶i h¢ng s¯ng v¾i quá khÑ, v¾i nhæng n²i ni«m ðau kh±, tuy®t v÷ng... Các änh tßþng cüa quá khÑ s¨ không m¤t ði mà nó luôn luôn ðßþc ghi chép lÕi, ðßþc lßu giæ lÕi trong Tàng thÑc, g÷i là ký Ñc. Ðó cûng là "mµt cu¯n nh§t ký mà ði ðâu bÕn cûng mang theo". Ðây là lý do tÕi sao kinh Nh¤t DÕ Hi«n nói :

"Quá khÑ không truy tìm,

Tß½ng lai không ß¾c v÷ng,

Quá khÑ ðã qua r°i

Tß½ng lai thì chßa ðªn

Chï có pháp hi®n tÕi

Tu® quán chính · ðây"...

Có th¬ nói, vãng cänh (quá khÑ) và vi­n cänh (tß½ng lai) h¥u nhß chi ph¯i 90% ð¶i s¯ng cüa con ng߶i. Nhß thª có nghîa là con ng߶i ðã ðánh m¤t cuµc s¯ng th§t sñ (bây gi¶ và · ðây) cüa mình cho các nu¯i tiªc quá khÑ và ß¾c v÷ng tß½ng lai. Và ðây là m¯i liên h® th߶ng xuyên cüa ý thÑc và thñc tÕi äo (оi ch¤t cänh).

3/ Ý thÑc và еc änh cänh

Nhß ðã trình bày, еc änh cänh là änh tßþng do ý thÑc tÕo ra, nó không có trong thñc tÕi và không liên h® gì ðªn thñc tÕi. Tï dø, trong chiêm bao, ta th¤y các nàng tiên næ hái hoa cho mình, th¤y các thiên th¥n hµ trì mình, th¤y các sñ th¬ mà ð¶i th߶ng mình chßa bao gi¶ th¤y, và nó thñc ch¤t cûng chßa bao gi¶ có. Ho£c các änh tßþng hµi h÷a cüa tr߶ng phái siêu thñc (Surealism), các änh tßþng siêu hình (Metaphysical) v.v... ð«u thuµc v« sáng tÕo cüa ý thÑc ðµc l§p, nó là bän ch¤t cüa еc änh cänh (änh tßþng không có trong thñc tÕi). Ðây là nµi dung cüa các m¯i liên h® giæa ý thÑc và thñc tÕi.

IV.2.5 Bän ch¤t và hi®n tßþng cüa ý thÑc

Nói ðªn bän ch¤t và hi®n tßþng cüa ý thÑc cûng là nói chung cho cä tám thÑc. Vì ngay t× ð¥u, tám thÑc ðßþc ð« c§p nhß là mµt t±ng th¬ b¤t khä phân ly, g÷i chung là tâm ý thÑc hay tâm thÑc. Tuy nhiên, · ðây sñ th¬ ðßþc t§p chú vào ý thÑc cüa các chÑc nång hoÕt ðµng cüa nó mà thôi.

Sñ hi®n hæu cüa thÑc là do nß½ng vào ý cån và tr¥n cänh mà sinh kh·i ; do ðó, nó sinh và di®t tùy theo nhân duyên. ThÑc tñ thân nó v¯n là sñ bi¬u hi®n, mà bi¬u hi®n là bi¬u hi®n t× cái gì ðó ; cho nên ð¯i v¾i thÑc, chï có sñ ho£c là bi¬u hi®n, ho£c là không bi¬u hi®n chÑ không có khái ni®m "b¡t ð¥u và kªt thúc". Vä lÕi, bän thân cüa sñ bi¬u hi®n là phân bi®t, tÑc là cái này khác cái kia. Chính sñ phân bi®t hay nói chung là "bi¬u bi®t" (Vikalpa), là bän ch¤t cüa ý thÑc.

M£t khác, bi¬u bi®t thì luôn luôn phäi có sñ bi¬u bi®t (chü th¬ hay kiªn ph¥n) và cái ðßþc bi¬u bi®t (ð¯i tßþng hay tß¾ng ph¥n). Hai yªu t¯ này nß½ng tña vào nhau và sinh ra mµt bi¬u bi®t - tÑc mµt nh§n thÑc. Nhß v§y, nh§n thÑc bao gi¶ cûng phäi có chü th¬ nh§n thÑc (subject), ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc (object), không th¬ thiªu mµt trong hai. Và do ðó, mµt ð£c trßng khác cüa bi¬u bi®t c¥n phäi bàn ðªn là : tñ bi¬u và cµng bi¬u.

Tñ bi¬u là bi¬u hi®n riêng cüa chính nó, cµng bi¬u là bi¬u hi®n chung v« nó. Ði«u này tß½ng tñ nhß khái ni®m "être-en-soi" và "être-pour-soi" cüa J.P. Sartre trong Hi®n sinh thuyªt. (74)

Tï dø con cá trong h° chÆng hÕn, nó vçn có mµt ð¶i s¯ng riêng cüa nó, nó tung tång b½i lµi, nó vçy ðuôi nó bu°n (Cá bu°n thì cá vçy ðuôi, ng߶i bu°n cänh có ngßþc xuôi cûng bu°n), nó sþ b¸ "n¤u canh" v.v... Nhßng, qua nh§n thÑc cüa anh chàng ngh® sî, cüa nhà sinh v§t h÷c và cüa ch¸ ð¥u bªp thì con cá hoàn toàn khác nhau... Cûng nhß thª, nß¾c ð¯i v¾i cá là t¤t cä sñ s¯ng, nhßng ð¯i v¾i con ng߶i nó chï là "mµt ph¥n t¤t yªu cüa ð¶i s¯ng". Ðó là tính cách tñ bi¬u và cµng bi¬u cüa Vikalpa (bi¬u bi®t). Tß½ng tñ, không gian, th¶i gian, b¯n ðÕi (ð¤t, nß¾c, gió, lØa), và v.v... t¤t cä ð«u là bi¬u bi®t cüa ý thÑc. Khi hµi ðü ði«u ki®n (nhân duyên) thì nó bi¬u hi®n, và khi chßa ðü duyên thì nó ¦n tàng. Và do ðó, ð¯i v¾i hi®n hæu (các pháp) không th¬ nói là ðªn hay ði, không hay có.

Tóm lÕi, bän ch¤t và hi®n tßþng, con ng߶i và thª gi¾i, tñ thân và tha nhân, tñ bi¬u và cµng bi¬u, cá nhân và cµng ð°ng... t¤t cä là mµt t±ng th¬ cüa "Duyên kh·i". Nói theo ngôn ngæ cüa Hoa Nghiêm, t¤t cä ð«u mang ý nghîa "tß½ng tÑc" (interbeing), "tß½ng nh§p" (interpenetration) hay "Mµt là t¤t cä, t¤t cä là Mµt". Trong ý thÑc cüa ta có cä ý thÑc cüa cµng ð°ng (collective consciousness" (khái ni®m cüa Jung) và ngßþc lÕi, trong ý thÑc cüa cµng ð°ng cûng có ý thÑc cüa ta v.v...

Trên ðây là ph¥n trình bày ðÕi cß½ng v« ý thÑc - ð¯i tßþng chính cüa tâm lý giáo døc Ph§t giáo. Nghîa là ý thÑc ðóng mµt vai trò vô cùng quan tr÷ng trong tiªn trình giáo døc, giúp cho con ng߶i vß½n ðªn mµt sñ toàn tri (giác ngµ). Ý thÑc là ng߶i c¥m ðu¯c soi sáng cho toàn th¬ ngôi nhà tâm thÑc và thª gi¾i hi®n tßþng khách quan. Và chï có ánh sáng cüa ý thÑc m¾i có th¬ ðem lÕi cho cuµc ð¶i cüa chính m²i con ng߶i mµt ð¶i s¯ng hi¬u biªt th§t sñ. Tuy nhiên, nên nh¾ r¢ng ý thÑc là vô ngã và không vînh h¢ng, chï trþt té mµt cái và ng¤t xïu là ý thÑc bång tiêu. Nhæng gì còn lÕi · ðây là hÕt gi¯ng, t§p khí và nghi®p n¢m trong lòng Tàng thÑc, ngay cä khi thân th¬ này ðã yên gi¤c nghìn thu. Do ðó, con ng߶i s¨ mãi mãi chìm ð¡m trong thª gi¾i luân h°i - tái sinh ; và con ng߶i s¨ th§t sñ giäi thoát - giác ngµ khi và chï khi nào m÷i hÕt gi¯ng ô nhi­m, m÷i t§p khí tr¥n lao, và m÷i nghi®p thÑc c¤u uª, b¤t thi®n không còn hi®n hæu trong lòng Tàng thÑc.

IV.2.6 Con ð߶ng giáo døc truy«n th¯ng cüa Ph§t giáo

Con ð߶ng giáo døc truy«n th¯ng cüa Ph§t giáo xuyên su¯t 25 thª kÖ qua k¬ t× th¶i ÐÑc Ph§t (563-483 B.C) cho ðªn nay bao gi¶ cûng ðßþc ð£t trên n«n täng cüa Gi¾i h÷c (Adhisìla - sikkhà), иnh h÷c (Adhicitta - sikkhà) và Tu® h÷c (Adhipannà - sikkha).

Gi¾i h÷c là nhæng môn h÷c v« gi¾i lu§t hay c½ s· cüa luân lý ðÕo ðÑc Ph§t giáo, bao g°m các gi¾i ði«u cø th¬ nhß 5 gi¾i, 10 gi¾i v.v... tùy theo ð¯i tßþng cø th¬ nhß Ph§t tØ tÕi gia và tu sî... Tuy nhiên, các gi¾i ði«u v« m£t hình thÑc ðßþc xem nhß là qui t¡c mô phÕm, nhæng tiêu chu¦n và giá tr¸ ðÕo ðÑc; do ðó nó th߶ng mang tính ch¤t khuôn mçu, ß¾c l®. Nhßng v« m£t bän ch¤t, gi¾i pháp là cµi ngu°n cüa ðÕo lý, là nång lßþng nuôi s¯ng sinh mÕng tu® giác cüa nhà Ph§t. ÐÑc Ph§t dÕy : "Bao lâu gi¾i lu§t còn thì Ph§t pháp còn". Và nhß thª, bän ch¤t cüa gi¾i pháp không phäi chï là nhæng gì ðßþc th¬ hi®n qua các gi¾i ði«u mà nó còn ði xa h½n næa, ðó là nhæng hÕt gi¯ng thanh t¸nh n¢m trong chi«u sâu cüa tâm thÑc. Nhß v§y, Gi¾i h÷c cûng là môn h÷c ði vào tâm thÑc, khäo sát và thanh l÷c (trÕch pháp) các hÕt gi¯ng nhi­m ô và phát tri¬n các hÕt gi¯ng thanh t¸nh trong tâm thÑc cüa con ng߶i.

иnh h÷c là môn h÷c ði vào ði«u phøc các tâm hành hay còn g÷i là ý thÑc. Sñ ði«u phøc ðó nh¢m møc ðích hß¾ng dçn con ng߶i ði ra khöi các r¯i loÕn cüa ð¶i s¯ng tâm lý, và xa h½n là th¬ nh§p chân lý-thñc tÕi, giäi thoát kh± ðau ngay tÕi ð¶i s¯ng này. иnh h÷c, nói cho ðü là thi«n ð¸nh bao g°m các phß½ng ti®n, th¬ cách khác nhau nhß thi«n quán - n£ng v« tß duy, và thi«n chï - nghiêng v« ði«u phøc h½i th·, thân và tâm. Tuy nhiên, ð¯i tßþng chính cüa sñ thi«n ð¸nh là làm cho tâm trong sÕch (tñ t¸nh kÏ ý) ; cho ðªn khi nào tâm ðßþc thanh t¸nh nghîa là khi ðó hành giä ðÕt ðßþc sñ giác ngµ-toàn tri. Tiªn trình ði ðªn sñ giác ngµ ðó ðßþc ÐÑc Ph§t dÕy rõ qua tÑ Thi«n, cØu иnh:

(1) Ly sanh hÖ lÕc, (2) иnh sanh hÖ lÕc, (3) Ly hÖ di®u lÕc, (4) Xä ni®m thanh t¸nh, (5) Không vô biên xÑ, (6) ThÑc vô biên xÑ, (7) Vô s· hæu xÑ, (8) Phi tß·ng phi phi tß·ng xÑ, và (9) Di®t th÷ tß·ng ð¸nh.

Tu® h÷c là môn h÷c ði vào trí tu® (wisdom). Trí tu® ðó ðßþc phát sinh t× chánh kiªn (Right view) và chánh tß duy (Right thinking), tÑc là nhìn ðúng sñ th§t và tß duy ðúng sñ th§t. Và trí tu® cao nh¤t là trí tu® vô ngã hay trí tu® vô phân bi®t nhß ðßþc ð« c§p trong triªt h÷c Duy thÑc.

T× nhæng chi tiªt trên, ta th¤y r¢ng Gi¾i-иnh-Tu® dù ðßþc bi¬u hi®n dß¾i nhæng hình thái khác nhau; song, cä ba ð«u qui v« mµt møc ðích duy nh¤t là làm cho tâm thÑc tr· nên thanh t¸nh, trong sÕch. Ðây là ði¬m nh¤t quán, ðµc ð£c trong toàn bµ các h® th¯ng giáo døc Ph§t giáo. Và nªu "ÐÕo" ðßþc ð¸nh nghîa là "Con ð߶ng" và "Ph§t" ðßþc ð¸nh nghîa là "con ng߶i giác ngµ", thì ðÕo Ph§t chính là "con ð߶ng ðßa con ng߶i ði ðªn giác ngµ" ; ðây là nµi dung cüa con ð߶ng giáo døc Ph§t giáo. T¤t nhiên, møc tiêu là nhß thª, song con ð߶ng ð¬ ði ðªn møc tiêu ðó thì không th¬ gi¯ng nhau. Cûng nhß t¤t cä m÷i ng߶i ð«u mang gi¥y, nhßng không th¬ có mµt ðôi gi¥y nào có th¬ ðßþc dùng chung cho t¤t cä m÷i ng߶i. Ðó là vì m²i ng߶i có mµt cái nghi®p cá nhân cüa riêng mình. Cûng vì lý do này nên ÐÑc Ph§t ðã dùng ðªn "phß½ng ti®n" nhß con thuy«n ð¬ ðßa ng߶i sang sông. Vì thª, nói ðªn giáo døc là phäi nói ðªn phß½ng ti®n giáo døc, tÑc là các ði«u ki®n c¥n thiªt ð¬ dÕy và h÷c ; các døng cø, thiªt b¸ khäo cÑu, thí nghi®m ; các ð߶ng hß¾ng, bi®n pháp cø th¬ v.v... nh¢m giúp con ng߶i n¡m b¡t và giäi quyªt các v¤n ð« trong cuµc s¯ng hi®n thñc. Cûng v§y, ð¯i v¾i Ph§t giáo, các hình thÑc sinh hoÕt nhß h÷c hành, ni®m Ph§t, tøng kinh, hay thi«n ð¸nh v.v... cho ðªn các sinh hoÕt bình th߶ng nhß quét nhà, gánh nß¾c, b± cüi... ð«u ðßþc xem nhß là phß½ng ti®n ð¬ ði«u phøc và thanh l÷c thân tâm cüa tñ thân và cho tha nhân. M÷i hình thÑc khác dù mang danh nghîa Ph§t giáo và ðßþc bi¬u hi®n nhß thª nào ði næa mà không hß¾ng ðªn các møc tiêu trên thì hoàn toàn ði ngßþc lÕi v¾i tinh th¥n Ph§t giáo.

IV.2.7 Tinh th¥n giáo døc Ph§t giáo

Giáo døc th߶ng ðßþc bi¬u hi®n qua các môi tr߶ng nh¤t ð¸nh nhß gia ðình, h÷c ð߶ng và xã hµi. Và tinh th¥n giáo døc luôn luôn ðßþc th¬ hi®n qua các m¯i tß½ng quan hai chi«u cüa sñ truy«n thø và khích l® giæa th¥y và trò, giæa cha m© và con cái v.v... Do ðó, trß¾c hªt giáo døc phäi ðßþc xem là m¯i quan h® song phß½ng (Bileteral relation) ; và trong m¯i quan h® song phß½ng ðó, tâm thÑc cüa ng߶i h÷c trò là trung tâm ði¬m cüa giáo døc.

Giáo døc, theo tinh th¥n Ph§t giáo nói chung và Duy thÑc h÷c nói riêng, là con ð߶ng ðánh thÑc ý thÑc tñ giác cüa m²i ng߶i và giúp cho ý thÑc tñ giác ðó vß½n ðªn sñ trñc nh§n và th¬ nghi®m chân lý b¢ng th¬ cách nång ðµng và sáng tÕo cüa chính nó trong mµt t±ng th¬ hài hòa giæa con tim và trí tu®.

— ðây, m²i cá th¬ ðßþc xem nhß là chü nhân cüa hÕnh phúc và kh± ðau, không ai khác ngoài con ng߶i chính nó phäi hoàn toàn ch¸u trách nhi®m v« kho tàng tâm thÑc cüa mình. Trong kho tàng tâm thÑc ¤y có chÑa ð¥y ðü các hÕt gi¯ng cüa thi®n và ác, cüa ð¸a ngøc và Niªt bàn, cüa tr¥n thª và siêu thª... Cho ðªn vi®c gieo tr°ng và làm cho sinh kh·i hay loÕi tr× và hüy di®t các hÕt gi¯ng cüa tâm thÑc v.v..., ð«u do ý thÑc cüa cá th¬ quyªt ð¸nh. Nhß thª, m²i ng߶i sau khi nh§n thÑc sñ th§t v« ngu°n g¯c cüa kh± ðau và hÕnh phúc, hãy tñ ch÷n cho mình mµt ð¶i s¯ng, mµt sinh m®nh theo ý mu¯n cüa mình. — ðây, qua lång kính cüa Duy thÑc và Ph§t giáo nói chung, không có mµt ð¤ng quy«n nång nào hay mµt kë siêu nhân nào có th¬ ngñ tr¸ và chi ph¯i sinh m®nh cüa con ng߶i ngoài ý thÑc cüa chính con ng߶i ¤y. Cûng không có mµt ðµng lñc siêu nhiên nào có th¬ ban thß·ng hay tr×ng phÕt con ng߶i, cûng nhß không có mµt quy«n uy nào t¯i thßþng h½n quy«n uy cüa tâm thÑc trong con ng߶i chính nó. Ngay cä các khái ni®m nhß nghi®p, nghi®p thÑc, t§p khí v.v... t¤t cä ð«u do ý thÑc cüa m²i cá th¬ tÕo nên. Nghi®p (Karma) là cái sinh m®nh thñc hæu, hi®n ti«n mà ði ðâu con ng߶i cûng mang theo. Nhßng Nghi®p là gì ? ÐÑc Ph§t dÕy : "Nghi®p là hành ðµng có tác ý" (volitional action), hay hành ðµng ðßþc phát sinh t× tâm thÑc ; và Ngài dÕy rõ r¢ng : "Con ng߶i là chü nhân cüa nghi®p, là kë th×a tñ nghi®p. Nghi®p là quyªn thuµc, là thai tÕng mà t× ðó con ng߶i ðßþc sinh ra".

Nhß thª, tinh th¥n giáo døc Ph§t giáo là tinh th¥n ðánh thÑc con ng߶i và trä con ng߶i v« v¾i chính nó. — ðây, ý thÑc cüa m²i cá th¬ bao gi¶ cûng ðóng vai trò trung tâm trong các lînh vñc cüa ð¶i s¯ng.

Stanley Hall - mµt nhà tâm lý h÷c ng߶i MÛ - và h÷c trò cüa ông là John Dewey - mµt nhà triªt h÷c thñc døng - là nhæng ng߶i ð« xß¾ng mµt phß½ng pháp giáo døc m¾i tÕi MÛ · nhæng nåm cu¯i thª kÖ 19 và ð¥u thª kÖ 20. Theo quan ði¬m cüa phß½ng pháp giáo døc m¾i mà Hall và Dewey ð« bÕt - ðã mµt th¶i th¸nh hành và vçn còn änh hß·ng ðªn n«n giáo døc cüa MÛ cho ðªn ngày nay - thì "sñ tiªn tri¬n cüa tâm lý con ng߶i phát sinh t× bên trong mà ra. Nhß v§y, sñ tiªn tri¬n ¤y không phäi nh¶ sñ thúc ð¦y bên ngoài mà có. Và giáo døc phäi l¤y ðÑa trë làm kh·i ði¬m, phäi cån cÑ trên tâm lý cüa nó chÑ không phäi là cüa ng߶i dÕy nó, phäi dña vào nång lñc và nhu c¥u cüa m²i ðÑa trë, phäi l¤y kÖ lu§t tñ giác làm phß½ng ti®n, ðÑa trë là trung tâm ði¬m cüa h÷c ð߶ng" (75).

V« thª gi¾i cüa tâm lý trong giáo døc, Dewey cho r¢ng : "Tâm lý cüa trë con không phäi là mµt tinh th¬ (système statique) cÑ ðÑng yên mãi mµt ch², giæ mµt mñc, mà nó là mµt "ðµng lñc" di­n tiªn không ng×ng" (76). V¾i ông, cái mà g÷i là bän ngã thñc ch¤t không gì khác h½n là tiªn trình hoÕt ðµng (Le moi c'est de l'activité). Nó là mµt ngu°n nång lßþng ti«m tàng trong tâm thÑc và luôn luôn hoÕt ðµng tìm cách th¬ hi®n "cái chân tính" cüa nó, và tiªn trình hoÕt ðµng không ng×ng ðó ðßþc bi¬u hi®n qua ba hình thÑc : (1) Ý chí (Volonté), (2) Tri giác (Intelligence) và (3) Tánh tình (caractire). Và theo Dewey, giáo døc chính là sñ ðào luy®n tánh tình. Nghîa là trß¾c hªt, giáo døc giúp cái ðµng lñc sÇn có trong tâm trí cüa m²i ng߶i, phát ðµng và kêu g÷i ðªn cái ðµng lñc nguyên sinh cüa con ng߶i, ð¬ r°i sau ðó, hß¾ng dçn nó phát tri¬n và thích Ñng hóa v¾i xã hµi.

Sau cùng Dewey kªt lu§n nhß sau : "Giáo døc không phäi là mµt công vi®c dÕy chæ, dÕy tiªng, mà trß¾c hªt là ð¬ cho trë s¯ng, hoÕt ðµng theo ðà tiªn phát cüa chúng, theo tiªng ð§p cüa con tim chúng trong mµt b¥u không khí thu§n ti®n, ð¬ cho cä c½ th¬, tâm tính và trí tu® cüa chúng dung dßÞng và n¦y n· ði«u hòa. Giáo døc có nghîa là h÷c, nhßng h÷c nh¶ sñ s¯ng và trong sñ s¯ng (apprendre par la vie et dans la vie)"(77). Và t× ðó, Dewey ð« ra các nguyên t¡c giáo døc nhß : (1) Nguyên t¡c giáo døc ð°ng phát sinh" (pédagogie génétique), (2) "Nguyên t¡c sß phÕm c½ nång" (pédagogie fonctionnelle) và (3) "Nguyên t¡c ý thÑc xã hµi". (78)

T× nhæng dçn dø trên, chúng ta th¤y r¢ng ít nh¤t · mµt vài góc ðµ nào ðó v« ý thÑc tñ giác, v« tâm thÑc hay các ti«m lñc tâm lý v.v..., n«n giáo døc hi®n ðÕi ðã b¡t g£p tinh th¥n giáo døc cüa Ph§t giáo, mµt tinh th¥n tñ chü, tñ giác, nång ðµng, sáng tÕo... trong giáo døc mà ÐÑc Ph§t ðã truy«n dÕy cho các v¸ thánh ð® tØ cüa Ngài cách ðây h½n 26 thª kÖ.

.
.
[TLHPG-Møc Løc][Gi¾i Thi®u][TLHPG-1][TLHPG-2][TLHPG-3][TLHPG-4][TLHPG-5]