Tâm
Lý H÷c Ph§t Giáo
Tác Giä: Thích Tâm Thi®n
Ph¥n V
Kªt
lu§n
Qua ph¥n trình bày v«
Tâm lý h÷c và tâm lý giáo
døc Ph§t giáo trên c½ s· cüa
h® th¯ng tám thÑc ðßþc thuyªt
minh b·i 30 bài tøng Duy thÑc cüa Vasubandhu,
các phân tích v« tâm thÑc cüa
Bách pháp minh môn lu§n, (b·i Vasudbandhu)
và Nhiªp lu§n cüa Asanga, cûng nhß mµt
s¯ tß tß·ng trong kinh tÕng và lu§n
thß cüa ÐÕi th×a, chúng ta có
th¬ ði ðªn mµt s¯ kªt lu§n sau :
1- Duy thÑc h÷c là tâm
lý h÷c Ph§t giáo, vì nµi dung cüa
nó t§p trung khäo sát, nghiên cÑu
và phân tích t× các hi®n tßþng
tâm lý cho ðªn cái bän ch¤t cüa
các hi®n tßþng tâm lý ðó.
M£t khác, Duy thÑc h÷c cûng ð«
c§p ðªn con ð߶ng cø th¬ ð¬
phát tri¬n tâm thÑc và làm cho tâm
thÑc con ng߶i ði ra m÷i r¯i loÕn,
b¤t an, ðau kh± ð¬ ðÕt ðªn
mµt sñ toàn tri cao nh¤t - tÑc là
chÑng ð¡c giác ngµ - Niªt bàn
nhß ðßþc trình bày cø th¬
trong nåm ð¸a v¸ cüa Duy thÑc.
2- Lý do phân tích cø
th¬ các ð£c tính, hi®n tßþng,
bän ch¤t, trÕng thái và các m¯i
liên h® v.v..., cüa tâm thÑc trong triªt
h÷c Duy thÑc là ð¬ giúp con ng߶i
nh§n thÑc rõ ràng các yªu t¯
cüa tâm thÑc nhß phi«n não, cån
bän cüa phi«n não, tâm thi®n, tâm
b¤t thi®n, tâm s· tác v.v... Qua ðó,
m²i ng߶i tñ nh§n thÑc rõ ràng
cái cån ð¬ cüa kh± ðau và hÕnh
phúc, cüa thñc tÕi äo và thñc
tÕi nhß thñc... Và cûng t× ðó,
m²i ng߶i tñ kiªn tÕo cho mình
mµt sinh m®nh (chánh báo) và cuµc
ð¶i (y báo) an lÕc, hÕnh phúc th§t
sñ.
3- Ði¬m ðµc ðáo n±i
b§t nh¤t cüa Duy thÑc h÷c cûng nhß
ði¬m khác bi®t c½ bän giæa Duy thÑc
h÷c và các h® th¯ng tâm lý h÷c
Tây phß½ng là Tàng thÑc.
Tàng thÑc, nhß ðã
trình bày, là mµt t±ng th¬ v×a
là n«n täng, v×a là ðïnh cao cüa
toàn bµ triªt h÷c Duy thÑc, cûng
nhß con ð߶ng kh·i ð¥u và kªt
thúc cüa mµt tiªn trình tâm lý
t× cu°ng si, ngu muµi ðªn thánh trí-tu®
giác vô thßþng ; · ðây ðßþc
trình bày cø th¬ qua hai góc ðµ
: nh§n thÑc và hành ðµng. Trß¾c
hªt, m²i ng߶i c¥n phäi ðßþc
giáo døc, ðßþc ðánh thÑc
ð¬ nh§n di®n rõ r¢ng t¤t cä hi®n
hæu trên cuµc ð¶i này t× các
hi®n tßþng tâm lý thô k®ch, nhß
bu°n, gi§n, yêu, thß½ng ðªn các
hi®n hæu cüa thª gi¾i siêu thÑc,
nhß vô tß·ng ð¸nh, di®t t§n
ð¸nh ; và th§m chí ngay cä thª gi¾i
thñc tÕi khách quan v¾i muôn ngàn
d¸ bi®t ða thù v.v... t¤t cä ð«u
là bi¬u hi®n cüa Tàng thÑc. Cho ðªn
cái g÷i là nhân tính, ngã tính,
cái t§p khí nång huân và s·
huân... thñc ch¤t cûng chï là nhæng
tác nång và bi¬u hi®n cüa Tàng
thÑc. Tàng thÑc là mµt dòng sông
ðang trôi chäy, do ðó m÷i tác nång
và bi¬u hi®n cüa nó dù ðßþc
bi¬u th¸ dß¾i b¤t kÏ hình thÑc
nào cûng không th¬ g÷i là có
"mµt ngã tính vînh h¢ng-b¤t tØ".
Trong khi ðó, các h® th¯ng
tâm lý h÷c phß½ng Tây ho£c
là chï d×ng lÕi · ý thÑc
tñ ngã, ho£c là ði xa h½n - ·
mµt vùng vô thÑc nhß nhæng khái
ni®m cüa Freud và Jung. Nhßng khi ð¯i di®n
v¾i các v¤n ð« th¯ng thiªt, bÑc
bách cüa con ng߶i nhß : khát v÷ng
cüa tình døc, khát v÷ng cüa con tim,
khát v÷ng cüa ý thÑc v.v... thì
các h® th¯ng tâm lý ¤y ð«
ra nhæng "tiªng g÷i" t× bän nång (Id),
t× tñ ngã, t× siêu ngã... Và,
hß¾ng giäi quyªt các v¤n ð«
th¯ng thiªt ¤y không còn cách nào
khác h½n là ði vào mµt giäi
pháp "bão hòa", ho£c "ðáp Ñng
nhu c¥u" - tÑc chi«u theo "tiªng g÷i" cüa
ý thÑc - tñ ngã.
Sau cùng và ngßþc lÕi,
con ð߶ng ði v« phía trß¾c
cüa Ph§t giáo là con ð߶ng cüa
trí tu® - nghîa là sau khi nh§n thÑc
rõ v« chân lý, con ng߶i ho£c
là theo chân lý ð¬ ði ðªn mµt
thñc tÕi-toàn tri (giác ngµ), ho£c
là s¨ mãi mãi ð¡m chìm trong
c½n khát v÷ng tr¥n thª ðang thiêu
ð¯t. Ðây là sñ thách ð¯
vî ðÕi nh¤t cüa nhân loÕi trß¾c
vin cänh cüa Chân nhß và tøc løy.
Tuy nhiên, nên nh¾ r¢ng : "Niªt bàn
sinh tØ th¸ không hoa".
4- Ði¬m c½ bän cüa sñ
gi¯ng nhau và khác nhau trong tâm lý h÷c
Ph§t giáo và tâm lý h÷c hi®n
ðÕi là · ch² : v« m£t gi¯ng
nhau, cä hai h® th¯ng tâm lý h÷c ð«u
t§p trung nghiên cÑu, khäo sát các
v¤n ð« tâm lý, các hi®n tßþng
và din tiªn cüa tâm lý - nghîa
là cùng hß¾ng v« sñ nh§n thÑc
cüa con ng߶i, tÑc là ý thÑc.
Tuy nhiên, trong khi Ph§t giáo qua triªt lý
cüa mình ðã soi sáng cái tñ
tính vô tính (Nihsvabhava) cüa con ng߶i
và thª gi¾i - có nghîa là "T¤t
cä ð«u vô ngã - Anatta". Ngßþc
lÕi, tâm lý h÷c hi®n ðÕi n²
lñc xây dñng h÷c thuyªt cüa mình
theo tiªng g÷i cüa bän nång døc v÷ng,
cüa ý thÑc tñ ngã ... và do ðó
phäi liên tøc ð¯i di®n các v¤n
ð« nóng böng cüa các mâu thuçn
nµi tÕi giæa khát v÷ng cüa tñ
ngã và ý thÑc xã hµi, ý
thÑc ðÕo lý - nghîa là "con tim"
và "kh¯i óc" liên tøc ðánh nhau.
Và cûng t× ðó, con ng߶i v¾i
ý thÑc tñ ngã cho r¢ng ðây là
Tôi (I), ðây là cái cüa Tôi (mine),
ðây là cái tñ ngã cüa Tôi
(myself) và ch¤p thü, bám víu vào
cái tôi, cái cüa tôi, và cái
tñ ngã cüa tôi, nghî r¢ng ðó
là th߶ng tÕi vînh h¢ng. Vì
thª, do ch¤p thü vào tñ ngã, ð¡m
say vào tñ ngã mà con ng߶i th߶ng
xuyên r½i vào t× khüng hoäng này
ðªn khüng hoäng khác, ðó là
các khüng hoäng cüa con tim và lý trí...
5- Quan ni®m v« con ng߶i
: Dß¾i lång kính cüa Duy thÑc h÷c,
con ng߶i không phäi là mµt sinh th¬
ðµc l§p, mµt con ng߶i cá th¬,
hay mµt sinh v§t xã hµi nhß quan ði¬m
cüa triªt h÷c Tây phß½ng ; cûng
không phäi là mµt ph¥n cüa bän th¬
ÐÕi ngã (Brahman), nhß triªt h÷c „n
е c± ðÕi ; cûng không phäi
là hi®n hæu t× vô vi, hay nguyên lý
v§n hành cüa âm dß½ng nhß triªt
h÷c Trung Hoa. Con ng߶i theo Ph§t giáo,
trß¾c hªt là mµt bi¬u hi®n t×
Tàng thÑc, bao g°m ð¥y ðü các
nhân duyên (ð¸a, thüy, höa, phong, không,
th¶i, phß½ng, thÑc) và xu¤t hi®n
nhß mµt t±ng th¬ b¤t khä phân
ly cüa nåm u¦n (s¡c, th÷, tß·ng,
hành, thÑc) ; và bän ch¤t cüa con
ng߶i không gì khác h½n là
mµt tích hþp cüa nhân duyên cµng
v¾i dòng nghi®p thÑc. Nªu có m£t
ð¥y ðü các nhân duyên mà thiªu
v¡ng dòng nghi®p thÑc (hay Kiªt sinh thÑc)
thì con ng߶i không th¬ hình thành
nhß mµt sinh v§t biªt tß duy, có tri
giác, biªt sáng tÕo và có con tim
yêu thß½ng...; mà trái lÕi, con
ng߶i thiªu v¡ng dòng nghi®p thÑc
ðó s¨ là tßþng ðá vô
tri, không th¬ giáo døc, u¯n n¡n, ðào
luy®n ðßþc. Nhßng Nghi®p · ðây
là gì ? Nhß ðã trình bày,
ðó là các hÕt gi¯ng, các t§p
khí, các tÕo tác trong chi«u sâu
cüa tâm thÑc. Nói khác ði, nghi®p
chính là tß duy và hành ðµng
cüa chính m²i con ng߶i, ðó là
các nghi®p thi®n, ác (và vô ký).
Con ng߶i, trên ð¶i tr¥n thª, ðã
tÕo nghi®p (nhân) gì thì phäi gánh
ch¸u nghi®p (quä) ðó. Hành ðµng,
tß duy và tÕo tác cüa ta nhß mµt
thÑ trái khoán ðßþc vay mßþn,
và mµt ngày nào ðó nó phäi
ðßþc trä lÕi cho trái chü - tÑc
là con ng߶i chính nó. Nhß thª,
sñ hi¬u biªt, nh§n thÑc ðúng ð¡n
v« Nghi®p (Karma) s¨ giúp bÕn thoát
khöi lß¾i mê ho£c cüa các "ð¤ng"
tÕo hóa, quy«n nång, ngñ tr¸, chi
ph¯i sinh m®nh cüa chính bÕn. Và t×
ðó, bÕn hãy tñ ch÷n cho mình
mµt hß¾ng ði.
6- Con ð߶ng tu t§p cüa
Duy thÑc : Møc ðích cüa Duy thÑc ðßþc
l§p ra là ð¬ giúp con ng߶i tiªn
ðªn mµt sñ chuy¬n y - mµt thay ð±i
tr÷n v©n toàn bµ c½ c¤u tâm
thÑc cüa con ng߶i. Ðó là cái
c½ c¤u ðßþc thiªt l§p b·i
døc v÷ng, ch¤p thü, tham ái, b·i
các xung nång tình døc, hi®n hæu và
không hi®n hæu v.v... Và con ð߶ng
chuy¬n y ðó ðßþc Nhiªp Lu§n cüa
Asanga ð¸nh rõ qua sáu bß¾c : (1)
ThÑ nh¤t là do công nång hi®n quán
thi«n ð¸nh, do các lñc Th¡ng giäi
(sñ hi¬u biªt - trí tu®) trong giao tiªp
(ða vån) huân t§p, và do có sñ
h± th©n nên các phi«n não ðßþc
suy giäm và mµt ph¥n bång tiêu. Ðây
là sñ chuy¬n y b¢ng cách qui giäm sÑc
mÕnh và tång thêm khä nång. (2) ThÑ
hai là sñ chuy¬n y b¢ng thông ðÕt.
Riêng ð¯i v¾i các v¸ B° Tát
ðã vào ÐÕi ð¸a (t× s½
ð¸a ðªn løc ð¸a), sÑc mÕnh
cüa sñ chuy¬n y chính là "ðôi m¡t"
nhìn cuµc ð¶i hi®n hæu. — ðó,
cái chân th§t ðßþc hi¬n th¸,
còn cái phi chân th§t thì không hi¬n
th¸. (3) ThÑ ba là chuy¬n y b¢ng sñ
tu t§p (t× th¤t ð¸a ðªn th§p
ð¸a). — ð¸a v¸ này chï có
chân lý hi¬n th¸ còn các änh
tßþng cüa chân lý thì không.
Nghîa là B° Tát có khä nång th¤u
th¸ (hay nhìn xuyên su¯t) toàn chân
pháp gi¾i. (4) ThÑ tß là chuy¬n y
b¢ng th¬ tính thanh t¸nh viên mãn. —
ðây, B° Tát ðã tung tång giæa
dòng ð¶i sinh tØ phiêu bÕt này
mà không còn b¤t kÏ mµt chß¾ng
ngÕi nào ; ðây là sñ ðÕt
ðªn chân lý t¯i h§u - cÑu cánh,
tÑc giác ngµ giäi thoát toàn di®n.
(5) ThÑ nåm là sñ chuy¬n y cüa hàng
Thanh Vån - Ðó là sñ chï ðÕt
ðªn nhân không - Vô ngã. Và (6)
thÑ sáu là sñ chuy¬n y cüa B°
Tát - Sñ thông ðÕt cä Nhân không
- Vô ngã và Pháp không - Vô ngã.
Hai sñ chuy¬n y thÑ nåm và thÑ sáu
chï là cách phân loÕi theo quan ni®m
v« Mahayana (ÐÕi th×a) và Hinayana (Ti¬u
th×a). Nhß thª cách trình bày v«
sáu bß¾c chuy¬n y cüa Asanga ðã
ðßþc Vasubhandhu h® th¯ng hóa lÕi
thành nåm ð¸a v¸ Duy thÑc, ðó
là : tß lß½ng, gia hÕnh, thông ðÕt,
tu t§p và cÑu cánh.
7- Thª gi¾i quan cüa Duy thÑc
ðßþc nhìn b¢ng ðôi m¡t "nhân
duyên". T× con ng߶i ðªn thª gi¾i
sñ v§t hi®n tßþng t¤t cä ð«u
là hi®n hæu cüa nhân duyên ; và
khái ni®m Duy thÑc tÑc là khái ni®m
"Nhân duyên". Theo Asanga, t¤t cä hi®n hæu
luôn luôn có ðü b¯n nhân duyên
: (1) Nhân duyên, (2) S· duyên, (3) Tång
thßþng duyên và (4) ÐÆng vô gián
duyên. — ðây Duy thÑc chính là Nhân
duyên. Nhß thª, trong t¤t cä các lînh
vñc t× tâm lý ðªn v§t ch¤t,
mµt sñ th¬ nªu mu¯n ð¸nh hình
phäi ð¥y ðü b¯n nhân duyên. Уc
bi®t trong lînh vñc giáo døc, b¯n nhân
duyên này chính là nguyên t¡c c½
bän cüa sñ thiªt l§p mµt ð߶ng
hß¾ng giáo døc t¯t nh¤t ð¯i
v¾i con ng߶i. T× b¯n nhân duyên
này, thª gi¾i và con ng߶i ðßþc
xem nhß là mµt t±ng th¬ cüa các
m¯i quan h® và hàng loÕt các giá
tr¸ tß½ng quan lçn nhau, t¤t cä ð«u
ði«u ki®n hóa lçn nhau, nhß muôn
loài vÕn v§t không th¬ s¯ng và
sinh trß·ng mà thiªu nång lßþng
trong t×ng tia n¡ng cüa m£t tr¶i.
Ph¥n chú
thích
(1) Khái ni®m
công ngh® hi®n nay bao g°m 4 yªu t¯ c½
bän:
a) Technoware (kÛ
ngh® máy móc) -> Technology
b) Humanware (kÛ
ngh® con ng߶i) -> Human being
c) Inforware (kÛ
ngh® thông tin) -> Information
d) Organware (kÛ
ngh® t± chÑc) -> Organization.
Và, sñ v§n
hành cüa công ngh® b¡t buµc phäi
din ra theo hai qui lu§t :
1- Trade-off (ðánh
ð±i) và 2- Opportunity cost (chi phí c½
hµi).
(2) Theo kinh tª gia
Jeremy Rifkin, Chü t¸ch Hµi ð°ng Kinh tª
Washington thì th¶i ðÕi hi®n tÕi là
th¶i ðÕi cüa robot và computer. T× nåm
1960, lñc lßþng lao ðµng c± xanh (blue
collar) là 33%, nhßng hi®n nay chï còn 17%,
và tính ðªn nåm 2025 s¨ còn lÕi
2%. Ъn lúc ðó, các quän tr¸
gia b§c trung (white collar), thß ký (secretary), tiªp
tân (receptionist), tiªp th¸ (marketing)... ð«u
b¸ loÕi, (tß li®u cüa Newsweek 1995).
(3) Xem Kinh tª chính
tr¸ h÷c (t§p I)
Nguyn Vån Luân,
Tr߶ng ÐÕi h÷c T±ng hþp TP. H°
Chí Minh, TP. H° Chí Minh, 1992.
(4) Quan ni®m cüa
các nhà tâm lý h÷c nhß Freud, Malinowski,
Maslow, Erich Fromn... xem *"Escape From Freedom", Erich Fromn, Reinhart
and company, Inc., 1941. *"Mother - Right and The Sexual Ignorance of Savages",
Ernest Jones, 1925. *"Methods in Social Science", Stuart, edited by A.
Rice, University of Chicago Press, Chicago, 1931 (ph¥n A - Hypothesis
Rooted in the Preconceptions of a Single Civilization - Tested by Bronislaw
Malinowski cüa Harold D. Lasswell.
(5) Kinh Dhammapada, các
hành (formations), các pháp (existences) ð«u
là c¤u trúc cüa tß duy hæu ngã,
và ðßþc dñng lên b·i tri giác
sai l¥m (v÷ng tß·ng). Nhæng hi®n hæu
(pháp) trong tâm lý và c¤u trúc
cüa tâm lý là vô th߶ng, vô
ngã; hay nói cø th¬ h½n là s¡c
(rùpa) và tâm (citta) là vô th߶ng,
vô ngã (xem nµi dung ph¥n sau).
(6) Xem "The Concept of
Personality Revealed through The Pancanikaya, tr 006, (bän photo),
1996.
(7) Jean Paul Sartre (1905-?)
mµt nhà tß tß·ng hi®n sinh ðßþc
xem là có tß tß·ng g¥n gûi nh¤t
v¾i Ph§t giáo. Nhæng ki¬m thäo tâm
lý h÷c cüa ông nhß "être-pour-soi"
(hi®n hæu cho nó) và "être-en-soi" (hi®n
hæu chính nó), hay "hi®n hæu có trß¾c
ngã th¬" (existence preceedes essence) v.v... là cån
bän cüa triªt h÷c hi®n sinh. Và ði«u
ðó cûng cho th¤y sñ khác bi®t
cån bän cüa hi®n sinh thuyªt và Ph§t
giáo (chü trß½ng Vô ngã- Anatta,
và Trung ðÕo- Majjhimà-patipadà). Tuy nhiên,
ði¬m tß½ng ð°ng cüa Sartre v¾i
Ph§t giáo là "Con ng߶i phäi hoàn
toàn ch¸u trách nhi®m v« tß duy và
hành ðµng cüa chính mình". (xem 100
Great Thinkers, J.E. Greene, Washington Square Press, New York, 1967).
(8) Яi tßþng
cüa tâm lý h÷c (Psychology) là nghiên
cÑu các sñ ki®n tâm lý, còn
ðÕo ðÑc h÷c (Ethics) nh¢m ðªn
xác ð¸nh các b±n ph§n, trách
nhi®m, và các v¤n ð« thi®n, ác.
V« quan ði¬m
nghiên cÑu, tâm lý h÷c là khoa
h÷c mô tä, ki¬m thäo ð¶i s¯ng
tâm lý, còn ðÕo ðÑc h÷c
thì hß¾ng ðªn vi®c tác thành
các qui phÕm, qui t¡c ð¬ qua ðó,
nªu con ng߶i tuân thü thì s¨ ðÕt
ðªn nhæng ði«u thi®n.
(9) "Owner of their Karma
are the beings, heirs of their karma, the karma is their womb from which
they are born, their karma is their friend, their refuge. Whatever karma
they perform, good or bad, there of they will be the heirs" (Majjhima Nikaya
- 135).
(10) Theo t± chÑc
NCEA, nåm 1996 ðã xªp loÕi và ðánh
giá các nß¾c có môi tr߶ng
b¸ suy giäm nhß sau :
1- Pháp : 41,2% 2
- Canada : 38,1%
3- MÛ : 22,1% 4 -
Nh§t Bän : 19,1%
5- Tây ÐÑc
: 16,5% 6 - Thøy Ði¬n : 15,5%
7- Anh : 14,3% 8 - Hà
Lan : 11,4%
9- Ðan MÕch
: 10,6%. Và MÛ là nß¾c xä rác
nhi«u nh¤t trên thª gi¾i : 180 tri®u
t¤n /nåm. Ông Alparvovtz, Chü t¸ch NCEA tuyên
b¯ r¢ng : "Do mÑc phát tri¬n th¤p cüa
n«n kinh tª nên h§u quä là nhß
v§y, nªu phát tri¬n h½n næa thì
mÑc ðµ nguy hi¬m càng tång". (NCEA's
report, 1996 tÕi Hµi ngh¸ môi tr߶ng
- America).
(11) Thông qua hi®u
Ñng nhà kính (do Dioxide de carbone), bà Algela
Merket, Bµ trß·ng Môi tr߶ng ÐÑc
cho r¢ng, nªu không giäm 60% khí ð¯t,
d¥u lØa, than ðá..., thì ðªn nåm
2100, mñc nß¾c bi¬n s¨ tång lên
1m, làm m¤t di®n tích sinh s¯ng cüa
94 tri®u ng߶i. V« v¤n ð« này,
bà tuyên b¯ : "Chúng ta ðang cùng ði
trên mµt chuyªn tàu".
(12) Trung Bµ kinh
I. 87, trong "Some Teachings of Lord Buddha on Peace and Human Dignity",
Thích Minh Châu, VNCPHVN, TP. H° Chí Minh, 1995,
tr. 40.
(13) "He who builds up such
imaginations, he is equal, he is superior, he is inferior to me. Such imaginations
will lead to quarrels ! He who is unshaken by there three fancies, to him,
there will be no equality, no superiority". (Samyutta Nikàya. i.
12)
(14) "Victory engenders
hatred ! Defeat brings up suffering ! He who gives up victory and defeat,
with serenity, he enjoys happiness". (Samyutta Nikàya. I. 102)
* Trích dçn
cüa Thích Minh Châu, trong "Some Teachings of Lord Buddha
on Peace and Human Dignity", VNCPHVN, TP. H° Chí Minh, 1995,
tr. 40-51.
(15) Xem bi¬u ð°
cüa 3 h® th¯ng trên · ph¥n sau (ph¥n
bi¬u ð°).
(16) Asanga, Lu§n sß
là v¸ T± thÑ 20 dòng Thi«n „n е.
Vasubandhu, Lu§n sß là v¸ T± thÑ
21 dòng Thi«n „n е.
(17) Trß¾c
Aristote khoäng 200 nåm, ÐÑc Ph§t (563-483 B.C.)
ðã trình bày m¯i liên h® cüa
5 u¦n (Skandhas) và 12 nhân duyên hay Duyên
kh·i (paticcasamupàda), tÑc là m¯i tß½ng
duyên không th¬ tách r¶i giæa con ng߶i
và thª gi¾i r¤t cø th¬ trong Nikàya.
(xem : 100 Great Thinkers, J.E. Greene, Washington Square Press, Newyork,
1967).
(18) Xem "T× ði¬n
Triªt h÷c", nhà xb ÐÕi h÷c & Trung
h÷c chuyên nghi®p, Hà Nµi, 1987
- "Culture and Personality",
J.J. Honigman, Harper & Bros, NY, 1952.
- "Handbook of Social Psychology",
Gardner Lindzey (chü biên), 2 vols, Addision-Wesley, Cambridge,
1954.
- "Social Psychology",
Robert E.L. Faris, Ronald Press, Newyork, 1952.
(19) Xem "Tâm lý
h÷c kinh doanh và quän tr¸", Nguyn Vån
Lê, Nxb Trë, TP. H° Chí Minh, 1994.
- "An Outline of Psychoanalysis",
Sigmund Freud, Norton, Newyork, 1949.
- "Sociology", Leonard
Broom, and Philip Selzick, Peterson and Company, Evanston, Illinois, USA,
1958.
(20) "Personality can be
described as the psychological characteristics that both determine and
reflect how a person will respond to his or her environment". Trích
dçn cüa Nguyn Vån Lê trong "Psychology of
Business and Administration", Nxb Trë, 1994, tr. 58.
(21) Xem "Lô-gích
h÷c và phß½ng pháp nghiên cÑu
khoa h÷c", Lê TØ Thành Nxb Trë, TP. H°
Chí Minh, 1993.
- T§p san Triªt
h÷c và tß tß·ng, s¯ 1-2, San Jose,
1996.
(21) "Mind Self and Society",
George H. Mead, University of Chicago Press, Chicago, 1943.
(22) "Sociology", Leonard
Broom & Philip Selznick, Peterson and Company, Evanston, Illinois,
USA, 1958.
(23) Bän d¸ch
: Xã hµi h÷c, Trung tâm nghiên cÑu
VN, Ban tu thß Diên H°ng, Sài Gòn, 1962.
(24) Mind Self and Society,...,
tr. 140.
(25) Xã hµi
h÷c ....., tr. 118
(26) Ibid..., tr. 119-120.
(27) Xem "An Outline of
Psychoanalysis", Sigmund Freud, Norton, Newyork, 1949.
(28) T× ði¬n
triªt h÷c giän yªu, Nxb ÐÕi h÷c
và Trung h÷c chuyên nghi®p , Hà Nµi,
1987, tr.267.
(29) Sociology ..., tr.
111
(30) Ibid, tr. 113
(31) Xung nång (pulsion),
là nhæng xung lñc mang tính nång ðµng
luôn luôn thôi thúc ý thÑc tìm
kiªm sñ thöa mãn cho các nhu c¥u sinh
lý c½ bän nhß : ån u¯ng, sinh døc...
Sinh døc hay nhøc døc (khoái lÕc xác
th¸t) nªu không ðßþc thöa mãn,
thì có th¬ dùng nång lßþng ðó
ð¥u tß cho các hoÕt ðµng vån
hóa, sñ ki®n này ðßþc g÷i
là thång hoa (Sublimation). Ngßþc lÕi,
nhøc døc nªu không giäi quyªt ðßþc
s¨ tÕo thành các b®nh lý nhß
: d°n nén (repression) m£c cäm (oedipe), dæ
tþn (truculent), qui kÖ (eyocentric), th¥m l£ng (inhibited),
ða cäm (hyperémotivité) v.v..
(32) Theories of Personality,
Calvin. H. Hall and Gardner Lindzey, Wiley Eastern Ltd, New Delhi, 1991.
- Handbook of Social Psychology,
2 vols, Gardner Lindzey, Cambridge, Addision - Wesley, 1954.
(33) Ð÷c thêm
"Tâm lý b®nh nhân", A.V. Kvaxenco, Ju. G. Dubarep,
Nxb Mir, Maxc½va, Hà Nµi, 1986.
(34) Escape from Freedom,
Erich Fromn, Reinhart and Company, Inc, 1941.
(35) Tâm lý
h÷c quän tr¸, kinh doanh, Nguyn Vån Lê,
Nxb Trë, 1994, tr. 72-73.
(36) "The Role of Dominance
in the Social and Sexual Behavior of Infrahuman Primates : III. A. Theory
of Sexual Behavior of Infrahuman Primates", A.H. Maslow, Jouraual of Genetic
Psychology, 48 (1936), 310-38.
(37) Sociology,..., tr 103
(38) Tâm lý
h÷c kinh doanh và quän tr¸,..., tr. 73.
(39) Xem chú thích
s¯ (7).
(40) Xem "Tìm hi¬u
nhân sinh quan Ph§t giáo". Thích Tâm Thi®n,
THPG TP. H° Chí Minh, TP. H° Chí Minh, 1995.
- Lßþc sØ
Ph§t giáo „n е, Thích Thanh Ki¬m, THPG
TP. H° Chí Minh, TP. H° Chí Minh, 1989.
(41) Ti¬u th×a
Ph§t giáo tß tß·ng lu§n, Kimura Taiken,
Thích Quäng е d¸ch, Tu thß ÐÕi
h÷c VÕn HÕnh, Sàigòn, 1959, tr. 37,
(bµ m¾i in).
(42) Ibid, tr. 36-45 (bµ
m¾i)
(43) Ibid, tr. 42-43.
(44) Ngài Ca Ða
Din Ni TØ, mµt ng߶i tinh thông Tam
tÕng ra ð¶i sau Ph§t khoäng 300 nåm, ng߶i
ðßþc xem là thüy t± cüa Thßþng
T÷a bµ qua tác ph¦m Phát trí lu§n.
(Xem Lßþc sØ Ph§t giáo „n е,
Thích Thanh Ki¬m, THPG TP. H° Chí Minh, TP.HCM, 1989,
tr. 90.
(45) Ðây là
hai bµ lu§n trung tâm cüa Hæu bµ lúc
b¤y gi¶.
(46) V« niên
ðÕi ra ð¶i cüa các v¸ Lu§n sß
này vào khoäng t× ð¥u thª kÖ
II ðªn cu¯i thª kÖ thÑ IV.
(Xem : Lßþc
sØ Ph§t giáo „n е, Thích Thanh Ki¬m...,
tr. 135-136)
(47) Xem thêm : Lßþc
sØ Ph§t giáo „n е - Sðd, tr. 116.
(48) Ibid, tr. 165-166.
(49) Tß½ng
truy«n B° Tát Di LÕc (Maitreya) · tÕi
cung tr¶i Tusita ngñ xu¯ng giäng ð߶ng
Ayodhya, Trung „n, nß¾c Magadha ð¬ giäng v«
Duy thÑc cho ngài Asanga su¯t 4 tháng - Sðd,
tr. 176.
(50) Trong các lu§n
thß trên, Câu xá lu§n thuµc v«
giáo nghîa cüa Hinayana, Duy thÑc tam th§p
tøng và nh¸ th§p tøng thuµc v«
Mahayana.
(51) Không phäi
là ngài A N§u Ða La th¶i ÐÑc Ph§t.
(52) Th¡ng pháp
t§p yªu lu§n, Thích Minh Châu d¸ch, 2
quy¬n, Tu thß vi®n ÐÕi h÷c VÕn HÕnh,
Sàigòn, 1971 (tái bän).
(53) Xem Tr߶ng
Bµ kinh, bän d¸ch cüa Thích Minh Châu,
VNCPHVN, TP. H° Chí Minh, 1993.
(54) Xem ÐÕi
cß½ng Câu xá lu§n, Thích Thi®n
Siêu, VNCPHVN, TP. H° Chí Minh, 1992.
(55) Ð÷c thêm
: "Ti¬u th×a & ÐÕi th×a Ph§t giáo
tß tß·ng lu§n", Kimura Taiken, Thích Quäng
е d¸ch, Tu thß ÐÕi h÷c VÕn
HÕnh, SàiGòn, 1959.
- "ÐÕi cß½ng
Câu xá lu§n", Thích Thi®n Siêu, VNCPHVN,
TP. H° Chí Minh, 1992.
(55) Xem "Giäng lu§n
Duy Bi¬u H÷c" (Tâm lý h÷c Ph§t giáo),
Nh¤t HÕnh, Lá B¯i, TP. H° Chí Minh,
1996, tr.13.
(56) Xem "Lý thuyªt
khoa giáo v« con ng߶i qua tß tß·ng
Gandavyùaha (Hoa Nghiêm), Thích Tâm Thi®n,
TP.H° Chí Minh, 1996.
(57) Treatise in Thirty
Verses on Mere-Conciousness; Swati Ganguly, Motilal Banarsifdass Publishers,
Private limited, Delhi, First Edition1992.
(58) Xem "V¤n ð«
c½ bän cüa triªt h÷c Ph§t giáo",
Thích Tâm Thi®n, BVHTW.GHPGVN, TP. H° Chí Minh,
1997.
(59) Bách Pháp
Minh Môn lu§n cüa Vasubandhu, bän d¸ch cüa
Ngài Huy«n Trang.
(60) Xem V¤n ð«
C½ bän cüa Triªt h÷c Ph§t giáo
Thích Tâm Thi®n, BVHTW.GHPGVN, TP. H° Chí Minh,
1997
(61) "Einstein The Life
and Time, Ronald W.Clark, Avon Books, World Publishing Company, Newyork,
1993.
(62 The Buddhist Teaching
of Totality - (The Philosophy of Hwa Yen Buddhism) Garma C.C.Chang, The
Pennsylvania State University, USA, 1989.
(63) Hua Yen Buddhism, The
Jewel Net of Indra, Francis H.Cook, Sri Satguru Publications, New Delhi,
1994.
(64) Xem The Oxford Companion
to Philosophy, edited by Ted Honderich, Oxford University Press Inc., Newyork
1995.
(65) Trong Ph§t giáo
th߶ng ð« c§p ðªn các ð¸a
(bhumi) và gi¾i (dhatu) nhß : tam gi¾i (ba cõi),
bao g°m :
1- Døc gi¾i
: cûng g÷i là Ngû thú tÕp cß
(tr¶i, ng߶i, ð¸a ngøc, ngÕ quï
và súc sanh) ; hay thª gi¾i cüa sñ
ham mu¯n, døc v÷ng - g÷i là Karmadhatu
(The realm of desire).
2- S¡c gi¾i
: Có 4 cõi - s½ thi«n, nh¸ thi«n,
tam thi«n, và tÑ thi«n - g÷i là
Rupàdhatu (The realm of existence).
3- Vô s¡c gi¾i
: Có 4 cõi : Không vô biên xÑ, thÑc
vô biên xÑ, vô s· hæu xÑ và
phi tß·ng phi phi tß·ng xÑ - g÷i
là Arùpadhatu (The realm of non-existence). Cµng các
cõi cüa tam gi¾i lÕi g÷i là CØu
hæu - 9 cänh gi¾i (worlds).
(66) Xem The Oxford Companion
to Philosophy, edited by Ted Honderich, Oxford University Press Inc., Newyork,
1995, tr. 300-301.
(67) "Small is Beautiful",
E.F. Schumacher, Harper & Row USA, 1989, tr. 84.
(68) Ibid, tr. 93.
(69) Ten New Direction for
The 1990's Megatrends 2.000, John Naisbitt & Patricia Aburdene, William
Morrow and Company, Inc., Newyork, 1990.
(70) "Small is Beautiful"....,
tr. 100.
(71) "The Great Philosophers",
Karl Jaspers, Harcourt, Brace & World, Newyork, 1962 (4 t§p).
(72) 100 Great Thinkers,
Dr J.E. Greene, Washington Square Press, Inc., Newyork, 1967, tr. XI.
(73) V¤n ð«
này ðßþc trình bày cø th¬
trong các lu§n thß và kinh tÕng ÐÕi
th×a. Xem kinh Niªt Bàn, Trung Quán Lu§n
và Bát Nhã Tâm Kinh.
(74) Xem "V¤n ð«
c½ bän cüa triªt h÷c Ph§t giáo",
Thích Tâm Thi®n, BVHT¿.GHPGVN, TP. H° Chí
Minh, 1997.
(75) Sß phÕm
lý thuyªt, Tr¥n Vån Quª, Trung tâm H÷c
li®u, SàiGòn, 1963, tr. 104.
(76) Ibid, tr. 104.
(77) Ibid, tr. 105
(78) 1- Nguyên t¡c
ð°ng phát sinh : Là sñ khích l®
tác ðµng - kh½i dòng cho tâm thÑc
chäy ra chÑ không phäi là nh°i nhét,
áp ð£t nhß rót nß¾c vào
thùng.
2- Nguyên t¡c
sß phÕm c½ nång : Là sñ xúc
tiªn, thúc ð¦y cái ti«m lñc
cüa tâm lý phát tri¬n theo nhu c¥u cüa
cuµc s¯ng.
3- Nguyên t¡c
ý thÑc xã hµi : Là h® quä cüa
nguyên t¡c sß phÕm c½ nång.
ThßMøc Sách
Tham Khäo
*
Tài li®u Anh ngæ
1- Treatise in Thirty Verses
on Mere- Consciousness, tr. by Swati Ganguly, Motilal Banarsidass Publishers,
Private Limited, Delhi, 1992.
2- The Human Body, by The
Reader's Digest Association Limited, London and Cape Town 1964
3- Buddhist Logic, by F.
Th. Stcherbatsky, Dover Publications, Inc. Newyork, 1962.
4- Buddhist Thought in India,
E. Conze, George Allen & Unwin Ltd, London, 1962.
5- The Central Philosophy
of Buddhism, T.R.V. Murti, George Allen and Unwin Ltd, London 1960.
6- Buddhism and its relation
to religion and science, R.G de S. Wettimung, M.D. Gunasena & Co.,
Ltd, Colombo, 1961.
7- Contemporary Indian Philosophy,
edited by Radhakrishnan and J.H. Muirhead, George Allen and Unwin Ltd,
Humanities Press Inc, Newyork, 1966.
8- The Concept of Personality
Revealed Through The Pancanikaya (Thesis of Doctor of Philosophy) by Bhikshu
Nguyen Hoi (Thích Ch½n Thi®n) Department of Buddhist
Studies, University of Delhi, Delhi, 1995.
9- Sociology, by Leonard
Broom and Philip Seiznick, Peterson and Company Evanston, Illnois, USA.
1962.
10- 100 Great Thinkers,
Dr. J.E.Greene Washington Square Press, Inc, Newyork, 1967.
11- Process Metaphysic and
Hua-yen Buddhism, Steve Odin, Sri Satguru Publications, Delhi, 1995.
12- The Jewel Net of Indra,
Francis Hi Cook, Sri Satguru Publications, India, 1994.
13- The Buddhist Teaching
of Totality, Garma - C.C. Chang, The Pennsylvania State, University Press,
London, 1989.
14- The Book of the Gradual
Saying (Anguttara-Nikàya) Mrs. Rhys Davids, Pali Test Society, London,
1960.
15- The Literature of the
Personalists of early Buddhism, Thich Thien Chau, Vietnam Buddhist Research
Institude, HCM.C, 1997.
16- Indian Philosophy, Radhakrishnan,
Unwin Brothers Ltd, London, 1962.
17- The Perennial, Dictionary
of World Religions, Keith Crim, General editor, Harper & Row, San Francisco,
1989.
18. Buddhist Dictionary
(Manual of Buddhist Terms and Doctrines) Nyanatiloka, Frewin & Co.,
Ltd, Colombo, Ceylon, 1972.
19- The History of Buddhist
Thought, E.J. Thomas, Routledge & Kegan Paul Ltd, London, 1971.
20- The Samyutta Nikàya,
ed.M.L. Feer, Pali Test Society, London, reprinted 1969.
21- The Majjhima Nikàya,
ed.V. Trenekner & R. Chelmers, Pts, London, 1960.
22- The Digha Nikàya,
ed. T.W. Rhys Davids & J.E. Carpenter, Pts, London, 1960.
* Tài li®u Vi®t
ngæ
- Tài li®u g¯c
:
1- Duy thÑc tam th§p
tøng, Thích Thi®n Hoa d¸ch (trong Duy thÑc
h÷c), THPGTP H° Chí Minh, TP. H° Chí Minh,
1992.
2- Nhiªp Lu§n,
Trí Quang d¸ch, NXB Thành ph¯ H° Chí
Minh, TP. H° Chí Minh, 1995.
3- ÐÕi th×a
kh·i tín lu§n, Trí Quang d¸ch, NXB TP.
H° Chí Minh, TP. H° Chí Minh, 1994.
4- Kinh Giäi Thâm
M§t, Trí Quang d¸ch, NXB TP. H° Chí Minh,
TP. H° Chí Minh, 1994.
5- Thành Duy thÑc
lu§n, Thích Thi®n Siêu d¸ch, VNCPHVN, TP. H°
Chí Minh, 1996.
6- Câu Xá lu§n,
Thích Thi®n Siêu d¸ch, VNCPHVN, TP. H° Chí
Minh, 1995.
7- Bách pháp
minh môn lu§n, Thích Thi®n Hoa d¸ch (trong
duy thÑc h÷c), THPGTP. H° Chí Minh, TP. H°
Chí Minh, 1992.
8- Th¡ng pháp
t§p yªu lu§n (Abhidhammatthasangaha), Thích Minh
Châu, Vi®n ÐÕi h÷c VÕn HÕnh,
Sàigòn, 1971.
9- ÐÕi trí
ðµ lu§n, các bän d¸ch (không ð¥y
ðü) cüa Trí Häi, Di®u Không ... tài
li®u ronéo.
* Tài li®u thÑ
yªu
1- Giäng lu§n
Duy bi¬u h÷c, Nh¤t HÕnh, Lá B¯i, 1996.
2- Nghiên cÑu
kinh Lång Già, D.T. Suzuki, Thích Ch½n Thi®n
và Tr¥n Tu¤n Mçn d¸ch, GHPGVN, Ban GDTN,
TP. H° Chí Minh, 1992.
3- Tâm lý h÷c,
Tr¥n Bích Lan, Ngôn Ngæ XB, Sàigòn,
1969.
4- Tâm lý h÷c
(Kinh doanh và Quän tr¸), GS. Nguyn Vån Lê,
NXB Trë, 1994.
5- Tâm lý h÷c,
Thái Trí Dûng & Tr¥n Vån Thi®n, Tr߶ng
ÐH Kinh tª, TP. H° Chí Minh, 1994.
6- Sß phÕm
lý thuyªt, Tr¥n Vån Quª, Trung tâm H÷c
li®u xb, Sàigòn, 1968.
7- Triªt tâm
lý ðÕi cß½ng, Ðào Phú
Th÷, Nguyn Quang Tuyªn, Vi®t Anh, ÐàLÕt.
8- T× ði¬n
triªt h÷c, ÐÕi h÷c và Trung h÷c
chuyên nghi®p xb, Hà Nµi, 1987.
.
[TLHPG-Møc
Løc][Gi¾i Thi®u][TLHPG-1][TLHPG-2][TLHPG-3][TLHPG-4][TLHPG-5]