Chß½ng I
T±ng
Lu§n
Nói ðªn triªt h÷c
Ph§t giáo là nói ðªn mµt h®
th¯ng tß tß·ng vô cùng uyên
áo và ða di®n. B·i l¨, trong quá
trình truy«n bá chánh pháp, t×
th¶i Ph§t giáo Nguyên thüy (1) ðªn
Ph§t giáo Bµ phái và Ph§t giáo
Phát tri¬n (Mahayana), ðã xu¤t hi®n nhi«u
h÷c thuyªt ho£c v« Ph§t giáo, ho£c
có liên quan ðªn Ph§t giáo, mà
nhæng h÷c thuyªt hay h® tß tß·ng
ðó th߶ng có nhæng ði¬m b¤t
ð±ng. T¤t nhiên, lý do cüa nhæng
ði¬m b¤t ð±ng ph¥n l¾n là tùy
thuµc vào mÑc ðµ tâm chÑng khác
nhau. Ði«u này ðßþc nhìn th¤y
rõ qua các l¥n kªt t§p kinh ði¬n (2).
Tï dø, l¥n thÑ nh¤t, ðÕi bi¬u
kªt t§p g±m 500 v¸ A La Hán ; l¥n thÑ
hai, 700 v¸ A La Hán ; l¥n thÑ ba, 1.000 v¸
Tång sî ðßþc tuy¬n ch÷n ; và,
l¥n thÑ tß, 500 v¸ h÷c giä. T×
ðó, cho th¤y r¢ng, càng v« sau, các
b§c Thánh trí (A La Hán) càng giäm
d¥n, thª có nghîa là nång lñc
trí tu® - tâm chÑng, mµt yªu t¯
vô cùng quan tr÷ng trong vi®c giäi minh giáo
lý cüa Ph§t (3) cüa các nhà Ph§t
h÷c ðang trên ðà suy giäm. T× ðó,
chánh pháp, thay vì "phäi trñc nh§n",
"phäi tñ mình th¬ nghi®m", lÕi ðßþc
ðßa ra ð¬ thäo lu§n, nghîa là
phäi vi®n vào ngôn ngæ. Và, khi ngôn
ngæ tr· nên quan tr÷ng, ðóng vai trò
trung tâm, thì các nhà lu§n giäi th߶ng
b¸ quá ðà. Và, càng ði xa trong
vi®c din d¸ch, thì càng xa r¶i nhæng
giáo hu¤n v¯n bình d¸, chân phß½ng
và thñc tin ði vào dòng tâm
thÑc thª gian mà Ph§t ðã dÕy.
Do ðó, có th¬ nói r¢ng chính nhæng
quan ði¬m b¤t ð±ng trong vi®c giäi minh
và c¡t nghîa giáo hu¤n cüa Ph§t
mà phát sinh các h÷c thuyªt, quan ni®m
khác nhau v« Ph§t giáo. Ði«u này,
mµt m£t làm cho giáo nghîa tr· nên
phong phú, ða di®n ; nhßng m£t khác,
nó làm nhân cho sñ phân hóa giáo
ðoàn Ph§t giáo ; và có khi xa r¶i
hÆn bän ý cüa Ph§t (4). Vì thª,
trong vi®c nghiên cÑu triªt h÷c Ph§t
giáo ngày nay, không th¬ chï thu¥n túy
dña vào l¸ch sØ phát tri¬n cüa
Ph§t giáo, mà phäi ði theo tiªn trình
tß tß·ng. Thông qua tiªn trình tß
tß·ng này, chúng ta có th¬ tìm
hi¬u triªt h÷c Ph§t giáo mµt cách
chính xác và d dàng (5). Ðây
là lý do tÕi sao các nhà Ph§t h÷c
chuyên môn khi ðánh giá, nh§n ð¸nh
v« tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo
th߶ng dùng ðªn "nguyên t¡c" phân
kÏ (6), nhß là mµt phß½ng pháp
phân tích và bình ph¦m v« triªt
h÷c sØ Ph§t giáo. Уc bi®t là
ð¯i v¾i Ph§t giáo Trung Hoa, bên cÕnh
"nguyên t¡c" Phân kÏ, l¸ch sØ còn
có mµt h® th¯ng phân kÏ giáo nghîa
ðßþc g÷i b¢ng danh t× "Phán giáo".
Và h® th¯ng Phán giáo cüa Ph§t
tØ Trung Hoa có th¬ ðßþc xem là
mµt sáng tÕo l¾n trong vi®c giäi minh
các h® th¯ng triªt h÷c Ph§t giáo.
Nó ðßþc b¡t ð¥u t× th¶i
T¯ng (th¶i ðÕi Nam B¡c tri«u, 317-589)
; thông qua vi®c nghiên cÑu kinh Niªt Bàn
mà ngài ÐÕo Sinh ð« xu¤t h÷c
thuyªt "Яn ngµ thành Ph§t", ngài
Tu® Quán ð« xu¤t h÷c thuyªt "Яn
ti®m b¤t ð¸nh". Và h÷c thuyªt cüa
Tu® Quán (7) ðßþc xem là mµt trong
nhæng h÷c thuyªt ð¥u tiên trong vi®c
khai sáng h® th¯ng phán giáo, và ông
tr· thành ng߶i tiên phong trong các
h® th¯ng phán giáo cüa Ph§t h÷c
Trung Hoa. Sñ ki®n này ðã änh hß·ng
l¾n lao ðªn các tông - phán giáo
sau này (8).
— ðây, khi nghiên cÑu v«
l¸ch sØ tß tß·ng - triªt h÷c
Tánh Không, hÆn nhiên chúng ta phäi
dña vào các h÷c thuyªt phân kÏ
ð¬ minh ð¸nh tiªn trình cüa nó.
Song, trong tñ thân cüa các h÷c thuyªt
phân kÏ lÕi có nhæng ði¬m tß½ng
ð±ng, d¸ bi®t. Vì thª, trên nguyên
t¡c, mµt ph¥n nào ðó phäi dña
vào tiªn trình l¸ch sØ, mà ·
ðây, kh·i ngu±n t× „n е, hay nói
ðúng h½n là t× Ph§t giáo th¶i
Nguyên thüy. Ðây là ði¬m nh¤t
quán và luôn luôn ðßþc ðánh
giá cao b·i các nhà Ph§t h÷c chuyên
môn. Vì l¨, kinh tÕng Ph§t giáo Nguyên
thüy th߶ng ðßþc xem là cµi
ngu±n cüa tß tß·ng triªt h÷c
Ph§t giáo, dù b¤t kÏ lúc nào
và · ðâu. Ðó chính là
nhæng bµ kinh ðßþc kiªt t§p t×
ký Ñc cüa các v¸ thánh A La Hán.
Và, nhæng gì ðßþc ghi lÕi ·
ðây là nhæng l¶i dÕy rõ ràng,
chân xác, minh bÕch t× l¶i dÕy cüa
Ph§t cho t×ng ð¯i tßþng khác nhau
và trong t×ng th¶i ði¬m khác nhau. Nhæng
giáo lý nhß TÑ di®u ðª, Bát
chánh ðÕo, Tam pháp ¤n, Duyên kh·i
- Vô ngã v.v..., nó v×a là n«n täng
lÕi v×a là ðïnh cao cüa tß tß·ng
triªt h÷c Ph§t giáo. Và cûng chính
nhæng giáo lý này ðßþc xem là
khuôn vàng thß¾c ng÷c cho vi®c giäi
kiªn t¤t cä quan ði¬m Ph§t h÷c trong
m¯i quan h® m§t thiªt v¾i các lînh
vñc vån hóa và vån minh Ph§t giáo.
T× ðó, có th¬ kªt lu§n r¢ng,
tÕng thß Nikàya chính là cµi ngu±n
cüa l¸ch sØ tß tß·ng triªt h÷c
Ph§t giáo. Cho ðªn t¤t cä kiªn giäi
triªt h÷c v« sau ð«u có änh hß·ng
sâu ð§m ðªn cµi ngu±n này.
Cûng v§y, tß tß·ng
triªt h÷cTánh Không, theo quan ði¬m cüa
các nhà ÐÕi th×a (Mahayanists) nhß
trong truy«n th¯ng, cho r¢ng nó ðßþc
khai sinh t× vån h® Bát Nhã, mµt h®
th¯ng kinh tÕng ÐÕi th×a phát sinh
t× ÐÕi chúng bµ (Mahàsamghikà),
l¥n ð¥u tiên xu¤t hi®n tÕi mi«n
Nam „n, trung tâm truy«n bá tß tß·ng
cüa Ph§t giáo Phát tri¬n (Mahayana Buddhism).
Nhßng thñc ch¤t, dòng triªt h÷c
này v¯n ðã ðßþc thai nghén
t× trong kinh tÕng Nikàya (9) trên n«n
móng c½ bän cüa nhæng giáo lý
Duyên kh·i, Vô ngã, Vô th߶ng...
Trong su¯t th¶i gian, t× kh·i nguyên cho ðªn
khi tr· thành mµt h® tß tß·ng
triªt h÷c ð£c thù, m÷i lu§n thuyªt
ð«u phäi träi qua nhi«u giai ðoÕn,
nhß kh·i nguyên, h® th¯ng hóa, ðµc
l§p hóa v.v... Ði«u này ðßþc
nhìn th¤y rõ ràng qua các m¯c l¸ch
sØ phân kÏ ; tß½ng tñ nhß thª
ð¯i v¾i l¸ch sØ tß tß·ng
triªt h÷c Tááánh Không. Nó
ðßþc phát kh·i t× nhæng l¶i
dÕy mµc mÕc, cø th¬ cüa Ph§t.
Ъn sau khi Ph§t di®t ðµ, nó tiªp
tøc ðßþc v×a sàng l÷c, v×a
phát tri¬n qua các giai ðoÕn cüa Ph§t
giáo Nguyên thüy, Ph§t giáo Bµ phái
và ðïnh cao là Ph§t giáo Mahayana. Và
tÕng thß ð¥u tiên ðßþc hình
thành cüa Ph§t giáo Mahayana chính là
h® th¯ng kinh tÕng Bát Nhã ; và tß
tß·ng trung tâm cüa nó là Tánh
Không (Sunyàta).
Nhßng tÕi sao Tánh Không
lÕi xu¤t hi®n nhß mµt trào lßu
tß tß·ng m¾i më và táo bÕo,
ð¬ phü nh§n m÷i quan ði¬m triªt h÷c
ða nguyên-thñc tÕi-lu§n, v¯n ðßþc
xem là ð¯i ð¥u v¾i nó ? Ði«u
này, mµt cách nào ðó, ðßþc
giäi thích rõ qua nµi dung cüa l¸ch
sØ phân kÏ mà ph¥n sau chúng ta s¨
bàn ðªn.
Nªu cån cÑ trên bình
di®n l¸ch sØ, tß tß·ng Ph§t giáo
Mahayana ðßþc xu¤t hi®n mµt cách
ti®m tiªn t× Ph§t giáo Bµ phái,
cho ðªn th¶i ðÕi cüa vua Asoka (10) và
kª ðó là vua Kaniska, thì tß tß·ng
ÐÕi th×a - Bát Nhã ðã bß¾c
ð¥u hình thành (11). Và t× ðó,
hàng loÕt kinh ði¬n thuµc ÐÕi th×a
giáo xu¤t hi®n, nhß kinh Hoa Nghiêm (Avatamsaka),
kinh Duy Ma, kinh Thü Lång Nghiêm Tam Muµi, kinh
Pháp Hoa, và các kinh thuµc ph¥n giáo
T¸nh ðµ. Và, trong m²i bµ kinh ð«u
hàm chÑa mµt nµi dung ðµc l§p
; tuy nhiên, v« m£t giáo nghîa, các
bµ kinh ðó chï b² sung cho nhau và hoàn
toàn không h« ch¯ng trái, m£c d¥u
có khá nhi«u h÷c thuyªt khác bi®t.
Song, nhß ðã nói ngay t× ð¥u, sñ
khác bi®t và bao dung ðó chï là
tính cách ða di®n cüa pháp (xu¤t
hi®n nhß "pháp nhî nhß th¸") (12) mà
thôi. ChÆng hÕn, h÷c thuyªt trung tâm
cüa Bát Nhã là "v÷ng tâm duyên
kh·i" ; cüa Hoa Nghiêm là "chân tâm
duyên kh·i" ; · Duy Ma là "b¤t nh¸"
; · Pháp Hoa là "khai th¸ ngµ nh§p"
và "Tam th×a ð±ng nh¤t" v.v...
Tuy nhiên, ð¯i v¾i Pháp
Hoa, Hoa Nghiêm, Duy Ma, Lång Nghiêm v.v..., thì
sñ truy«n bá cüa nó ðßþc
thích Ñng hóa vào ð¶i s¯ng triªt
lý th¶i ðÕi mµt cách ôn hòa
; · ðây, tuy®t nhiên không có b¤t
kÏ mµt sñ phän Ñng nào. Trái
lÕi, ð¯i v¾i Bát Nhã, sñ xu¤t
hi®n cüa nó nhß là mµt h® tß
tß·ng m¾i lÕ, phü dçm m÷i
ð¸nh kiªn, h÷c thuyªt c² ði¬n,
m÷i lu§n thuyªt th¶i danh trong truy«n th¯ng
; tña h± nhß ng÷n sóng th¥n t×
ðÕi dß½ng mênh mông, bôÜng
phút ch¯c hi®n hæu, ðã xóa nhòa
m÷i c½ ð± g§p gh«nh ðßþc
xây dñng t× nghìn nåm trên bãi
cát tr¡ng bao la. Tánh Không cüa Bát
Nhã giáng xu¯ng th¶i ðÕi nhß mµt
thÑ s¤m sét trong ðêm t¯i cô
liêu, làm cho t¤t cä hi®n hæu cüa
muôn ngàn d¸ bi®t ða thù trong thinh
không chþt hóa hi®n r±i lÕi chìm
vào tåm t¯i. M÷i v§t nhß ðªn
r±i ði, nhß sinh r±i di®t, nhß có
r±i không. Chï trong mµt tích t¡c,
m÷i sñ th¬ cüa tr¥n gian ð«u hóa
thành mµng m¸, hß äo, và m÷i
nguyên lý bôÜng tr· thành phi lý.
Ðó là mµt thÑ phi lý ðßþc
b¡t ngu±n t× dòng s¯ng thñc tÕi,
mµt thÑ thñc tÕi mà Tam ðoÕn
lu§n (Syllogism) cüa Aristotle (13) b¸ bë gãy
ngay trong thành ngæ "Không ai có th¬ ð£t
chân hai l¥n trên cùng mµt dòng nß¾c
" (14) cüa Héraclite. Ðó là thñc tÕi
toàn chân, mµt thñc tÕi b¤t khä
thuyªt b·i ngôn ngæ, vßþt lên
trên m÷i ð¸nh kiªn ho£c th߶ng
h¢ng, ho£c là ðoÕn di®t. B·i l¨,
ð¯i di®n v¾i Tánh Không có nghîa
là ð¯i di®n trß¾c mµt sñ
thách thÑc vî ðÕi, mà con ng߶i
chï có th¬ ho£c là buông bö m÷i
c½ ð± cüa tñ ngã ð¬ th¬
nh§p thñc tÕi Tánh Không, ho£c là
nghìn nåm phiêu b±ng trong thª gi¾i
cüa hß vô không t§n. Tánh Không
là nhß thª ! Bao lâu con ng߶i còn
c¯ gßþng bám víu l¤y mµt sñ
th¬ nào, mµt ý ni®m v« mµt sñ
th¬ nào, cho ðªn ngay cä cái ý ni®m
v« thª gi¾i ý ni®m, thì khi ðó
y vçn chìm ð¡m trong tuy®t v÷ng kh²
ðau.
Do ðó, có th¬ nói
r¢ng, l¸ch sØ cüa tß tß·ng triªt
h÷c Táánh Không ra ð¶i là mµt
sñ chuy¬n y (Àsrayaparàvrtti) kÏ vî
nh¤t trong l¸ch sØ - tß tß·ng triªt
h÷c Ph§t giáo. Tiªng nói ð¥u tiên
cüa nó là "Nh¤t thiªt pháp không"
(15), nh¢m phü nh§n mµt cách tr÷n v©n
thª gi¾i quan ða nguyên-thñc tÕi ;
mà trß¾c ðó, ðã mµt th¶i
ngñ tr¸ trên dòng sông triªt h÷c
c² ðÕi „n е th¶i b¤y gi¶. R±i
sau ðó, chính nó là ch¤t xúc
tác ð¬ hàng loÕt h® th¯ng tß
tß·ng h§u ÐÕi th×a xu¤t hi®n.
Vì thª, khi nghiên cÑu v« l¸ch sØ
tß tß·ng triªt h÷c Tánh Không,
hÆn phäi b¡t ð¥u t× thª gi¾i
quan Ph§t giáo th¶i Nguyên thüy.
[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]