Chß½ng II 

Thª Gi¾i Quan Ph§t Giáo

Nhæng gì ðßþc trình bày · ðây dî nhiên là y cÑ trên c½ s· cüa phß½ng pháp nh§n thÑc lu§n, mà nh§n thÑc lu§n thì t¤t yªu không phäi là bän th¬ lu§n. Vì thª, trên bình di®n nào ðó, nó luôn mang tính cách gi¾i hÕn mà có khi ðµc giä s¨ th¤y r¢ng b¯i cänh cüa triªt h÷c có khá nhi«u mâu thuçn, ð£c bi®t là trong sñ phân hóa cüa th¶i kÏ Ph§t giáo Bµ phái, và trong các h÷c thuyªt phân kÏ.

I.- Th¶i Nguyên Thüy

Nhß ðã ð« c§p (16), Ph§t giáo th¶i Nguyên thüy ðßþc tính t× th¶i ÐÑc Ph§t còn tÕi thª cho ðªn sau Ph§t di®t ðµ khoäng 100 nåm. Nhß thª, trong th¶i kÏ này, giáo hu¤n cüa Ph§t nhß ðã ðßþc kªt t§p, luôn luôn là nhæng chÑng lý t¯i thßþng trong m÷i sñ giäi minh v« triªt h÷c (17), ð£c bi®t là v« thª gi¾i quan, vû trø quan và nhân sinh quan. M£c d¥u ðßþc g÷i là nhß thª, song, thª gi¾i quan, nhân sinh quan và vû trø quan, cä ba chï là mµt. Vì l¨, thª gi¾i và vû trø, nªu thiªu bóng nhân sinh, thì ðß½ng nhiên thª gi¾i và vû trø ðó s¨ không ðßþc biªt ðªn. Ngßþc lÕi, nªu thiªu v¡ng thª gi¾i và vû trø, thì làm sao xu¤t hi®n nhân sinh. Trên c½ s· cüa nguyên lý Duyên kh·i (Paticcasamùppàda), thª gi¾i nhân sinh và vû trø s¨ cùng sinh kh·i và cùng hoÕi di®t, mà nói theo ngôn ngæ cüa Hoa Nghiêm là "tß½ng tÑc", "tß½ng nh§p". Do ðó, · ðây nªu ð£t ra b¤t kÏ mµt sñ phân ly nào thì ð«u r½i vào lôi l¥m. Tính ch¤t duyên kh·i ðó, có th¬ ðßþc nhìn nh§n mµt cách cø th¬, nhß con ng߶i ðßþc sinh ra nh¶ có thª gi¾i vû trø, và cûng chính con ng߶i là kë duy nh¤t biªt nh§n thÑc v« sñ hi®n hæu cüa thª gi¾i vû trø. Nªu không có con ng߶i (bi¬u hi®n v¾i tính cách là nhân sinh quan), thì sñ hi®n hæu cüa thª gi¾i quan và vû trø quan (bi¬u hi®n v¾i tính cách là ð¯i tßþng) cüa nó s¨ b¸ vô hi®u hóa, nghîa là nói theo trñc nghîa - có cûng nhß không. Ði«u này ðßþc xác ð¸nh cø th¬ trong tÕng thß Nikàya (18).

Kinh bäo r¢ng, sau khi thành ðÕo, Ph§t ðªn v߶n Nai (Migadaya) · g¥n thành Bàrànasì tìm nåm ng߶i bÕn cû (19). — ðó, sau khi g£p h÷, Ngài ðã thuyªt giäng v« giáo lý TÑ di®u ðª, và sau ðó Ngài giäng tiªp v« ðÕo lý vô th߶ng vô ngã (20). K¬ t× l¥n chuy¬n pháp luân ð¥u tiên này, trong su¯t 44 nåm truy«n bá chánh pháp (th߶ng nói là 45 nåm thuyªt pháp), Ngài ðã tiªp tøc tri¬n khai và h® th¯ng hóa giáo lý ð£c thù này, nh¤t là TÑ di®u ðª, 12 nhân duyên, Tam pháp ¤n. Ðây là nhæng chü ð« cån bän mà ÐÑc Ph§t thi«n quán · cµi b± ð«. Và cûng t× ðây, Ngài chÑng ð¡c ðÕo quä vô thßþng. Có th¬ nói r¢ng các giáo lý v« B¯n chân ðª, Ba pháp ¤n và 12 nhân duyên là nhæng gì c½ bän nh¤t ð¬ giäi minh v« thª gi¾i quan Ph§t giáo, và ðó cûng là thª gi¾i quan Ph§t giáo th¶i Nguyên thüy.

Sñ th¬ là nhß v¥y. B¯i cänh cüa l¸ch sØ tôn giáo và triªt h÷c „n vào th¶i c² ðÕi là mµt t²ng th¬ cüa muôn ngàn khác bi®t, mà theo kinh sØ, lúc ðó, tÑc th¶i ÐÑc Ph§t, ðã có h½n 62 giáo thuyªt hi®n hành. Các giáo thuyªt ðó ph¥n l¾n ð«u änh hß·ng t× truy«n th¯ng cüa „n е giáo (Hinduism), cûng g÷i là Bà La Môn giáo (Brahmanism), mà n²i b§t nh¤t là vån h÷c Veda. Mµt thÑ vån h÷c luôn bày tö sñ thành kính, ð¡m say và m½ mµng (21) cüa tâm h±n dân tµc Arya trß¾c sñ huy«n bí cüa vû trø. Do ðó, vån h÷c Veda, tñ thân nó v¯n ðßþc xem nhß là mµt kháng thß m¥u nhi®m cüa tôn giáo. Nhßng yªu tính cüa nó - nhß ðßþc trình bày trong Veda - quä là mµt âm bän ðßþc kªt tinh t× cuµc s¯ng tràn ð¥y sinh lñc cüa thª tøc, mà theo ðánh giá cüa các nhà nghiên cÑu, ðó là mµt ngu±n sinh lñc cô kªt và pha lçn giæa th¥n cäm và nhøc cäm (22). Bài thi tøng viªt v« Usa, næ th¥n RÕng ðông, nàng là em gái cüa Ðêm, và tình nhân cüa th¥n M£t tr¶i... (23), ðãä nói lên ði«u ðó (24).

Do änh hß·ng rµng l¾n và sâu ð§m cüa vån h÷c Veda, cø th¬ là nhæng thi tøng (Rig Veda), nhæng ca v¸nh (Sama Veda), nhæng nghi thÑc tª tñ (Yajur Veda) và nhæng th¥n ngôn (Atharva Veda) (25) mà các dòng triªt h÷c v« sau trong nhæng th¶i ðÕi kª c§n, ð£c bi®t là th¶i ÐÑc Ph§t, näy sinh nhi«u h÷c thuyªt, ho£c là chính th¯ng, ho£c là phi chính th¯ng (26). Và t¤t nhiên, thª gi¾i quan trong truy«n th¯ng cüa „n е - c² ðÕi là nhæng gì ðßþc m£c khäi (theo nhß quan ni®m c² xßa) trong toàn bµ thánh ði¬n Veda. Ðó là mµt thª gi¾i quan kÏ bí, nhi®m m¥u, v×a nh¤t th¬ (quan ni®m v« Brahman) và v×a ða th¥n (quan ni®m v« Deva) ; v×a thiêng liêng, v×a tr¥n tøc ; v×a minh triªt lÕi v×a "b¤t khä tri" (27). Và phäi chång, chính vì b¯i cänh tß tß·ng triªt h÷c ðó - mµt b¯i cänh tß tß·ng mà con ng߶i phäi và chï có th¬ phøc tùng và ð¬ cho ð¤ng quy«n nång vô hÕn ¦n hi®n ðâu ðó trong cõi hß không vô biên ngñ tr¸ - mà mµt thª gi¾i quan m¾i, và chßa t×ng có trong h® th¯ng tß tß·ng triªt h÷c c² truy«n xu¤t hi®n..., ðó là thª gi¾i quan Ph§t giáo ?

V§y, nhæng "cái nhìn c½ bän" cüa thª gi¾i quan Ph§t giáo và sñ khác bi®t cüa nó ð¯i v¾i "thª gi¾i quan Veda" nhß thª nào ?

Nhß ðã ð« c§p, thª gi¾i quan Ph§t giáo (th¶i Nguyên thüy) là nhæng gì ðßþc ÐÑc Ph§t nói rõ trong giáo thuyªt v« 4 thánh ðª và 12 nhân duyên (28). V« m£t triªt lý, 4 thánh ðª và 12 nhân duyên luôn luôn quan h® bi®n chÑng v¾i nhau. Và nªu nói mµt cách cø th¬, 12 nhân duyên chính là T§p ðª (Samudaya-àriyasacca) và h® quä t¤t yªu cüa T§p ðª là Kh² ðª (Dukkha-àriyasacca). B¯n thánh ðª và 12 nhân duyên ðßþc ví nhß d¤u chân voi (29), nó bao trùm và dung chÑa t¤t cä d¤u chân cüa muôn loài sinh thú. Do ðó, các giáo lý này bao hàm cä tri thÑc lu§n, ðÕo ðÑc lu§n, bän th¬ lu§n v.v..., nªu ðßþc tri¬n khai.

— ðây chï bàn v« thª gi¾i quan trong quan ði¬m cüa Ph§t giáo. Trß¾c hªt, chúng ta th¤y r¢ng trong nµi dung cüa 12 nhân duyên, các chi ph¥n danh - s¡c (nàma-rùpa), sáu xÑ (chabbithàna) và xúc (phassa) chính là ði¬m n¯i kªt, nß½ng tña lçn nhau ð¬ tÕo nên dòng v§n hành b¤t tuy®t cüa con ng߶i và vû trø hay thª gi¾i thñc tÕi khách quan, mà thu§t ngæ g÷i là các u¦n (skandha), xÑ (ayatana) và gi¾i (dhàtu). U¦n là t² hþp cüa các thành t¯, bao g±m 5 u¦n, ðó là s¡c (v§t lý), th÷, tß·ng, hành và thÑc (tâm lý). XÑ là các ði¬m tña, n½i ch¯n ; ð¬ qua ðó, tri giác hình thành, bao g±m 6 nµi xÑ (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý thÑc) cµng v¾i 6 ngoÕi xÑ (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp), còn g÷i là 6 tr¥n. Gi¾i là cõi s¯ng, là sinh ð¸a cüa chúng sinh, bao g±m : cõi Døc, cõi S¡c và Vô s¡c. — ðây, trong phÕm vi nhân sinh, chï nói ðªn cõi Døc, tÑc thª gi¾i hi®n hành mà con ng߶i ðang sinh s¯ng ; bao g±m 6 cån, 6 tr¥n, 6 thÑc, cµng chung thành 18 gi¾i. Nhß thª, thª gi¾i quan, nhân sinh quan và vû trø quan Ph§t giáo ðßþc hình thành ngay trên c½ s· Duyên kh·i (xúc - giao tiªp, tiªp xúc, kªt hþp...) cüa 18 gi¾i, v¾i sñ ði«u ðµng cüa cä danh (tâm lý) và s¡c (v§t lý). Và do ðó, nhæng gì ðßþc xây dñng trên/trong c½ s· này ð«u phäi ch¸u sñ chi ph¯i cüa kh², vô th߶ng, vô ngã. — ðây, các quan ni®m v« th¥n linh, Thßþng ðª, th¥n bí, huy«n h÷c v.v... ð«u ðßþc gác sang mµt bên. Và t¤t nhiên, m÷i giäi kiªn nào v« thª gi¾i quan, nªu không dña trên c½ s· này, ð«u không phäi là Ph§t giáo, cho d¥u có m®nh danh là Ph§t giáo.

Nhß thª, t× ðây chúng ta có th¬ so sánh sñ khác bi®t giæa thª gi¾i quan Veda và thª gi¾i quan Ph§t giáo qua mµt bäng ð¯i chiªu nhß sau :

Bäng 1

Thª Gi¾i Quan V® Ðà

Thª Gi¾i Quan Ph§t Giáo

1- Th¶i Gian L¸ch sØ

- C² ðÕi - Rig-Veda (t× 1500-1000 tr.TL)  - Bràhmana (t× 1000-800 tr.TL) - Upanishad (t× 800-600 tr.TL)

- Th¶i Ph§t giáo Nguyên thüy T× th¶i ÐÑc Ph§t (563-463 tr. TL) ðªn sau khi Ngài di®t ðµ khoäng 100 nåm (t× 563-363 tr.TL)

2-Quan Ni®m

- Nh¤t th¬ (Brahman) - Ða th¥n (Deva) (I)

-Duyên kh·i cüa 4 thánh ðª và 12 nhân duyên

3- Thª Gi¾i

-Thiên gi¾i (Div) -Không gi¾i (Antariksa) -иa gi¾i (Prthivi)

-Døc gi¾i (Kàmadhàtu) -S¡c gi¾i (Rùpadhàtu) -Vô s¡c gi¾i (Arùpadhàtu)

4- Kinh Ði¬n

- Veda (4 bµ) - Rig - V. - Sama - V. - Yajur - V. - Atharva - V.

-Nikàya (4 bµ) -Dhiga-N. -Majjhima-N. -Anguttara-N. -Samyutta-N.

(I) Th¥n Thiên Gi¾i (Dyans) kh·i nguyên t× th¶i "„n Âu cµng trø", nên cùng ngæ cån v¾i Zeus cüa Hy LÕp, Jupiter cüa La Mã.  Dyu có nghîa là Phát quang (ánh sáng), do ánh mà tÕo nên tên th¥n. Vì có quan h® v¾i иa mçu, nên ðßþc g÷i là Thiên phø, bi¬u tßþng là con bò ðñc (Mçu ngßu).
Bên cÕnh ðó còn có các th¥n: Varuna (th¥n Tß pháp), Mitra (ân hu®), Usa (næ th¥n Bình minh), Sùrya (næ th¥n M£t tr¶i)...

• Th¥n Không gi¾i: Indra (th¥n Bäo hµ), th¥n Rudra (sau biªn thành Shiva), Maruts (th¥n Gió), Parjanaya (th¥n Mây).
• Th¥n иa gi¾i: Agbi (th¥n lØa), Sarasvati (th¥n иa gi¾i), Soma (th¥n Rßþu)...
• Th¥n Ma: Asura (th¥n t¯i cao cüa Bái Höa giáo), Rakshara (quÖ La sát), Gandhavana, có ch² nói ông th߶ng s¯ng v¾I thiên næ Apsara (xem Tôn giáo tÖ giäo..., Thích Thánh Nghiêm).
• Ba v¸ th¥n l¾n cüa „n е Giáo:
• Brahma (PhÕm Thiên) - th¥n sáng tÕo vû trø.
• Vishnou (Na La Diên) - th¥n bäo hµ vû trø.
• Shiva (ÐÕi Tñ TÕi) - th¥n phá hoÕi vû trø.

Bäng ð¯i chiªu trên ðây hÆn là dña trên c½ s· cüa l¸ch ðÕi mà không phäi là ð±ng ðÕi. Do ðó, s¨ không có b¤t kÏ mµt tß½ng quan nào có th¬ ðßþc xem xét trên bình di®n so sánh. Tuy nhiên, làm nhß thª v¾i møc ðích cüa tác giä là trình bày cø th¬ v« cuµc chuy¬n y vî ðÕi nh¤t cüa Ph§t giáo trong l¸ch sØ tôn giáo và triªt h÷c Ðông phß½ng, mà cø th¬ là „n е vào th¶i kÏ c² ðÕi. T× ðó, có th¬ ði ðªn kªt lu§n r¢ng, thª gi¾i quan Ph§t giáo th¶i Nguyên thüy là mµt thª gi¾i quan rµng m· và bao quát, ðßþc ð£t trên c½ s· cüa m¯i liên h® c½ bän nh¤t giæa con ng߶i v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan ; và t× ðó, thª gi¾i nhân sinh vû trø vÕn hæu ðßþc giäi kiªn trên cä hai chi«u tß½ng ð¯i và tuy®t ð¯i, mà · ðây, bao gi¶ con ng߶i cûng ðóng vai trò trung tâm. Nghîa là, hi®n hæu luôn luôn cùng xu¤t hi®n v¾i tính cách là thñc tÕi bän nguyên (en-soi) và thñc tÕi giä l§p (pour-soi). Và th¥n linh nªu mu¯n hi®n hæu thì phäi hi®n hæu nhß thª ; nghîa là phäi thông qua sñ v§n hành giao kªt giæa c½ c¤u cüa tâm thÑc và cüa thñc tÕi, mµt thÑ thñc tÕi trùng trùng duyên kh·i, ðang và vçn mäi miªt trôi chäy, nhß sñ trôi chäy t× ngàn xßa cho ðªn t§n ngàn sau cüa mµt dòng sông. Ðó là mµt thª gi¾i m¾i më và lÕ th߶ng. Nó chuy¬n sinh thª gi¾i và con ng߶i t× hæu t§n ði vào vô t§n, t× hæu biên ði vào vô biên. Trên con ð߶ng chuy¬n sinh ðó, m÷i ranh gi¾i cách bi®t giæa thª gi¾i phù vân mµng m¸ không ðßþc tìm th¤y, m÷i gi¾i tuyªn cüa quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai ð«u b¸ xóa nhòa, m÷i chân lý công ß¾c, bôÜng phút ch¯c, có r±i lÕi không. M÷i sñ th¬ trên tr¥n gian này ð«u là không biên gi¾i (sans frontières). Nó ðßþc ÐÑc Ph§t nói là :

"Khi A hi®n hæu, thì B hi®n hæu
Khi A không hi®n hæu, thì B không hi®n hæu ;
Khi A sinh kh·i, thì B sinh kh·i
Khi A ðoÕn di®t, thì B ðoÕn di®t" (30)

II.- Th¶i KÏ Bµ Phái

Cån cÑ vào l¸ch sØ kiªt t§p, kh·i nguyên cüa sñ phân hóa các bµ phái ðßþc di­n ra vào l¥n kiªt t§p thÑ II, khoäng sau Ph§t di®t ðµ 100 nåm (tÑc khoäng nåm 383 tr.TL ?) (31). Ðó là sñ phân hóa giáo ðoàn Ph§t giáo thành hai bµ - Thßþng t÷a bµ và ÐÕi chúng bµ. Và do sñ b¤t ð±ng riêng lë cüa các thành viên trong hai bµ này mà tiªp tøc phân hóa thành các h÷c phái. Tuy nhiên, v« m£t triªt lý, sñ phân hóa và ði ðªn ð¯i l§p trong giáo lý cüa các bµ phái hÆn là phäi di­n ra sau mµt th¶i gian dài, tiªp theo sñ phân hóa giáo ðoàn.

Lu§n ÐÕi TÏ Bà Sa ghi lÕi sñ ki®n này, ðÕi khái nhß sau : "ÐÕi Thiên (Mahadeva), con cüa mµt thuy«n trß·ng · nß¾c Mathura, vùng Trung „n, ðªn tu²i trß·ng thành, xu¤t gia h÷c ðÕo, tánh tình thông minh, ð¡c quä A La Hán, và ðßþc m÷i ng߶i tôn kính. Thª r±i mµt hôm làm l­ b¯ tát tÕi chùa Kª Viên (Kukkhutarama), ð¯i trß¾c ðÕi chúng, ÐÕi Thiên bäo r¢ng : "Khi Ph§t còn tÕi thª, chß Thiên và loài ng߶i nói pháp, phäi ðßþc Ph§t ¤n chÑng m¾i ðßþc g÷i là kinh. Nay trong ðÕi chúng, Ph§t ðã di®t ðµ, nªu có ng߶i thông minh, có tài thuyªt pháp, cûng có th¬ trß¾c tác "kinh ði¬n". Nói xong, Ngài ð÷c mµt bài k® g±m có 5 vi®c" (32).

Nghe nói nhß thª, m÷i ng߶i ð«u kinh ngÕc, t× ðó v¤n ð« ðßþc ðßa ra tranh lu§n. Trß¾c tình hình ðó, vua Asoka cho sÑ giä ðªn giäi hòa nhßng không ðßþc. B¤y gi¶, ðÕi chúng ph¥n l¾n theo ngài ÐÕi Thiên, ph¥n nhö theo các v¸ trß·ng lão. T× ðó, ðßþc g÷i là ÐÕi chúng bµ và Thßþng t÷a bµ. Thßþng t÷a bµ tr¤n giæ vùng Kasmir - B¡c „n, ÐÕi chúng bµ chuy¬n v« Nam „n. Ðây là hai trung tâm cüa Ph§t giáo Bµ phái.

V« tân thuyªt cüa ÐÕi Thiên, ðßþc D¸ Bµ Tôn Luân lu§n (33) giäi thích nhß sau :

K® tøng : 

Dß s· dø vô tri
Do dñ tha linh nh§p
ÐÕo nhân thanh c¯ kh·i
Th¸ danh ch½n Ph§t giáo

(Chæ Hán 4 dòng)

1- Dß s· dø : V¸ A La Hán, d¥u ðã ðoÕn di®t phi«n não l§u ho£c, nhßng sinh thân vçn còn, do ðó v¤n ð« sinh lý chßa th¬ dÑt, nhß khi ngü b¸ xu¤t tinh.

2- Vô tri : V¸ A La Hán, d¥u ðã ðoÕn tr× vô minh, nhßng không có nghîa là biªt hªt t¤t cä, nhß ð¯i v¾i nhæng sñ vi®c thª tøc.

3- Do dñ : V¸ A La Hán, d¥u ðã ðoÕn tr× nghi ho£c, nhßng vçn do dñ v¾i các sñ vi®c thª tøc, hþp lý hay phi lý v.v...

4- Tha linh nh§p : V¸ A La Hán, c¥n có sñ ¤n chÑng cüa Ph§t hay minh sß m¾i biªt là mình ðã chÑng ngµ hay chßa.

5- ÐÕo nhân thanh c¯ kh·i : ÐÕo do nß½ng vào âm thanh nên sinh kh·i.

Ðây là nåm vi®c (ngû sñ) mà ÐÕi Thiên cho là phù hþp v¾i Ph§t lý. Møc ðích cüa nó là chï ra sñ khiªm khuyªt cüa quä v¸ A La Hán (cüa Ti¬u th×a giáo) ; và t× ðó mà näy sinh (34) tß tß·ng ÐÕi th×a v« sau.

A/- Sñ Phân Hóa Các Bµ Phái Ph§t Giáo 

Theo l¸ch sØ Ph§t giáo Nam truy«n, t× sau Ph§t di®t ðµ khoäng 100-200 nåm thì các chi phái cüa ÐÕi chúng bµ xu¤t hi®n ; t× 200-300 nåm thì các chi phái cüa Thßþng t÷a bµ xu¤t hi®n (35). Xem bi¬u ð± dß¾i ðây.
 
 

ÐÕi Chúng Bµ

L¥n I	1. ÐÕi chúng bµ (Mahasamghikà) 2. Nh¤t thiªt bµ (Ekavyavaharikà) 3. Thuyªt xu¤t thª bµ (Lokottaravavàdinà) 4. Kê dân bµ (Kaukkutikà)
L¥n II	5. Ða vån bµ (Bàhusrutiyà)
L¥n III	6. Thuyªt giä bµ (Prajràptivadinà)
L¥n IV	7. Chª ða s½n bµ (Caityasailà) 8. Tây s½n trø bµ (Aparasailà) 9. B¡c s½n trø bµ (Uttarasailà)

Thßþng T÷a Bµ

L¥n I	1. Thßþng t÷a bµ (Sthvirà, sau là Tuyªt s½n bµ (Haima-vàtà) 2. Thuyªt nh¤t thiªt hæu bµ (Saivàstivàdà), còn g÷i là Thuyªt nhân bµ (Hetuvàdà)
L¥n II	3. еc tØ bµ (Vàtsiputriyà)
L¥n III	4. Pháp thßþng bµ (Dharmottariyà) 5. Hi«n trø bµ (Bhadrayàniyà) 6. Chính lßþng bµ (Sammitìyà) 7. M§t lâm s½n bµ (Sandagirikà)
L¥n IV	8. Hóa ð¸a bµ (Mahisàsakà)
L¥n V	9. Pháp tÕng bµ (Dharmaguptakà)
L¥n VI	10. †m quang bµ (Kàsyapìyà) còn g÷i là Thi®n tuª bµ (Suvarsakà)
L¥n VII	11. Kinh lßþng bµ (Sautràntikà) còn g÷i là Thuyªt chuy¬n bµ (Samkràntivàdàh)

 B/- Lu§n Thuyªt Trung Tâm Cüa Thßþng T÷a Bµ Và Hæu Bµ 

M£c d¥u ðßþc phân chia nhß thª (xem bi¬u ð±), song, · ðây chúng ta chï khäo cÑu v« thª gi¾i quan cüa Thßþng t÷a bµ và Hæu bµ. Thßþng t÷a bµ luôn trung thành v¾i giáo nghîa th¶i Nguyên thüy. Còn Hæu bµ (cûng g÷i là Nh¤t thiªt hæu bµ), giáo nghîa cüa nó phát sinh t× giáo lý Nguyên thüy. Vì thª, · ðây chï bàn ðªn giáo thuyªt cüa Hæu bµ.

Theo l¸ch sØ phát tri¬n cüa Ph§t giáo, sau khi các bµ phái xu¤t hi®n, Thßþng t÷a bµ (Theravada) ð¦y mÕnh vi®c truy«n bá v« phß½ng Nam, mà chü yªu là · Tích Lan ; trong khi ðó Nh¤t thiªt hæu bµ (Sarvàstivàda) ngày càng l¾n mÕnh · phß½ng B¡c, chü yªu là vùng Kasmira và Gandhàra. Nó kéo dài, trong l¸ch sØ, t× cuµc kiªt t§p l¥n thÑ ba, dß¾i tri«u ðÕi cüa vua Asoka mãi cho ðªn th¶i Nghîa T¸nh du hành sang „n (671-695 TL). Kªt quä là sñ phát tri¬n cüa nó ðã ðßþc h® th¯ng hóa mµt cách toàn di®n, g÷i là TÏ bà sa (Vaibhàsika : Phân bi®t thuyªt). Lu§n thß chính yªu cüa nó là Phát trí lu§n (Jnanaprasthàna), do ngài Kàtyàyànìputra (Ca Ða Di­n Ni TØ) sáng tác, ðßþc t§p thành vào khoäng nåm 200 tr.TL. R±i sau ðó, vào khoäng thª kÖ thÑ II TL, mµt s¾ giäi kÏ vî mang tên là TÏ Bà Sa lu§n (Vibhàsà-sastra) ðã xu¤t hi®n, dña trên c½ s· cüa Phát trí lu§n. Và tiªp theo là, ngài Pháp Thßþng (Dharmottara) · Gandhàra ðã cho ra ð¶i tác ph¦m A TÏ Ðàm Tâm lu§n (Abhidharma-Hridaya) (36). Ðây là ph¥n giáo nghîa quan tr÷ng cüa Hæu bµ.

V« lu§n thuyªt trung tâm, chúng ta có th¬ nh§n th¤y ngay n½i tên g÷i "Nh¤t thiªt hæu", có nghîa là "t¤t cä ð«u có". "T¤t cä" · ðây, chï cho thª gi¾i thñc hæu - t¤t cä sñ v§t hi®n tßþng trong ð¶i s¯ng cüa con ng߶i. Trên bình di®n triªt h÷c, Hæu bµ th×a nh§n nhân "vô ngã", nhßng pháp (thª gi¾i thñc tÕi khách quan) thì "hæu ngã". Do ðó, lu§n thuyªt trung tâm cüa nó là "ngã không pháp hæu" - mµt lu§n thuyªt có th¬ ðßþc xem là tß½ng ðß½ng v¾i ða nguyên thñc tÕi lu§n. Các nhà Hæu bµ cho r¢ng, t¤t cä dæ ki®n, hi®n tßþng cüa ð¶i s¯ng ð«u phäi nß½ng vào không gian và th¶i gian ð¬ t±n tÕi, v§n hành. Và trong t×ng sát na (tích t¡c), các dæ ki®n, hi®n tßþng v§n hành trong sñ phân ly, phi tán theo ð¸nh lu§t vô th߶ng. Song, th¬ tánh cüa nó vçn th߶ng tÕi vînh h¢ng. Tï dø cái bình g¯m thì có th¬ vÞ nát, nghîa là m¤t ði, nhßng bän tính ð¤t cüa nó thì vçn còn. Ho£c nhß sóng, có th¬ sinh di®t liên h±i, nhßng th¬ tính (nß¾c) cüa sóng là th߶ng tÕi. T× ðó, quan ni®m v« th¶i gian ðßþc phân loÕi theo ba th¶i - quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai. Tác døng ðã qua cüa mµt dæ ki®n ðßþc g÷i là quá khÑ, tác døng ðang v§n hành thì g÷i là hi®n tÕi, và tác døng chßa hi®n kh·i ðßþc g÷i là tß½ng lai. Ðây là nµi dung cüa lu§n thuyªt "Tam thª thñc hæu, Pháp tánh h¢ng hæu" (ba th¶i ð«u có, th¬ tính là vînh h¢ng).

V« m£t giáo lý, thay vì thª gi¾i và con ng߶i ðßþc nhìn nh§n nhß là sñ hi®n hæu cüa 5 u¦n, 4 thánh ðª, và 12 nhân duyên (theo nhß quan ni®m cüa Ph§t giáo th¶i Nguyên thüy), Hæu bµ lÕi trình bày thành 5 v¸ và 75 pháp. Ðây là giáo lý ð£c thù cüa Hæu bµ.

Trß¾c hªt, Pháp, ðßþc chia thành hai loÕi là Hæu vi (Samskarta) và Vô vi (Asamskarta). Hæu vi là pháp sinh di®t liên h±i, vô vi thì b¤t sinh, b¤t di®t. Do ðó, Hæu vi luôn luôn nß½ng tña vào c½ c¤u quan h® giæa tâm lý và v§t lý ð¬ sinh t±n. Có nhæng sñ ki®n v×a không phäi thuµc v« tâm lý và v×a không thuµc v« v§t lý, nên phäi chia Hæu vi pháp thành 4 loÕi : a- S¡c (v§t lý) có 2 loÕi : bi¬u s¡c, nhß các hi®n tßþng, sñ v§t - và vô bi¬u s¡c, nhß nång lßþng ; b- Tâm lý ; c- Tác døng cüa tâm ; d- Và nhæng sñ ki®n không tß½ng Ñng v¾i tâm lý ; cµng chung lÕi là 5 v¸. Bên cÕnh ðó là 75 pháp, bao g±m 11 loÕi s¡c, 1 loÕi tâm, 46 tác døng cüa tâm, 14 loÕi không tß½ng ßng v¾i tâm, và 3 loÕi vô vi (xem bi¬u ð± dß¾i ðây).
 

Bi¬u а 5 V¸ Và 75 Pháp Cüa Hæu Bµ

Hæu vi:

1- 11 S¡c pháp: Nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân, s¡c, Thanh, hß½ng, v¸, xúc, vô bi¬u s¡c 2- 1 Tâm pháp:  Tâm vß½ng (tiªp cä 6 thÑc) 3- 46 Tâm S· Hæu Pháp: 10 ÐÕi ð¸a pháp : Th÷, tß·ng, tß, xúc, døc, tu®, ni®m, tác ý, th¡ng giäi, tam ma ð¸a 10 ÐÕi thi®n pháp : Tín, c¥n, hành xä, tàm, quý, vô tham, vô sân, b¤t hÕi, khinh an, không phóng d§t 6 ÐÕi phi«n não ð¸a pháp : Si, phóng d§t, giäi ðãi, b¤t tín, hôn tr¥m, ði®u cØ 2 ÐÕi b¤t thi®n pháp : Vô tàm, vô quý 10 Ti¬u phi«n não ð¸a pháp : Phçn, phú, san, t§t, não, hÕi, h§n, xi¬m, cu¯ng, kiêu 8 B¤t ð¸nh ð¸a pháp : H¯i, miên, t¥m, tÑ, tham, sân, mÕn, nghi 4-14 Tâm b¤t tß½ng Ñng hành pháp:  Сc, phi ð¡c, chúng ð±ng ph§n, vô tß·ng quä, vô tß·ng ð¸nh, di®t t§n ð¸nh, m®nh cån, sinh, trø, d¸, di®t, danh thân, cú thân, vån thân

Vô vi: 5-3 Vô vi pháp:

TrÕch di®t vô vi, Phi trÕch di®t vô vi, Hß không vô vi

C/-Lu§n Thuyªt Trung Tâm Cüa ÐÕi chúng Bµ 

Giáo lý trung tâm cüa ÐÕi chúng bµ là "Pháp không lu§n" nh¢m phê phán chü thuyªt "Ða nguyên thñc tÕi lu§n" cüa Hæu bµ. Nó phü ð¸nh t¤t cä hi®n tßþng giä l§p, r¢ng m÷i hi®n hæu cüa quá khÑ và v¸ lai là không th§t có. B·i l¨, cái ðã qua không th¬ g÷i là có, cái chßa xäy ra cûng không th¬ g÷i là có, và chï có tác døng hi®n ti«n cüa thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng là có thñc. Ðây là nµi dung cüa h÷c thuyªt "Quá, v¸ vô th¬, hi®n tÕi hæu th¬". T× ðó cho th¤y r¢ng, Pháp không lu§n cüa ÐÕi chúng bµ là loÕi "phê bình thñc tÕi giä l§p không tuy®t ð¯i".

V« vô vi pháp, ÐÕi chúng bµ phân thành 9 loÕi, g±m 3 loÕi vô vi cüa Hæu bµ cµng v¾i 6 loÕi khác là : không vô biên xÑ, thÑc vô biên xÑ, vô s· hæu xÑ, phi tß·ng phi phi tß·ng xÑ, Duyên kh·i tính, và Thánh ðÕo tính. — ðây, Duyên kh·i và Thánh ðÕo cûng ðßþc xem là pháp vô vi, trong khi · Hæu bµ, nó ðßþc xem là pháp hæu vi.

V« ý nghîa vô vi, theo Hæu bµ là t¸ch tînh, không có tác døng, không có v§n hành. Nhßng, · ÐÕi chúng bµ, thì vô vi ðßþc xem là dòng v§n hành b¤t tuy®t. Ði¬m ð£c s¡c trong giáo lý cüa ÐÕi chúng bµÕ là · chôÜ, tâm ðßþc xem là bän tính v¯n thanh t¸nh, nó không có c¤u nhi­m t× ban s½, trong khi ðó, theo quan ni®m cüa Hæu bµ thì bän tính cüa tâm là b¤t t¸nh.

T× mµt vài chi tiªt trên, rõ ràng ÐÕi chúng bµ có khuynh hß¾ng ði sâu vào bän th¬ lu§n, khác v¾i Hæu bµ - t§p chú vào hi®n tßþng lu§n. Và tiªp theo sau ÐÕi chúng bµ, tß tß·ng cüa các chi phái, nhß : Tam thª chß pháp giä danh vô th¬ (cüa Nh¤t thiªt bµ) ; "tøc v÷ng chân thñc" (cüa Thuyªt xu¤t thª bµ) ; "chân giä t¸nh hæu" (cüa Thuyªt giä bµ) ; "phi tÑc phi ly ngã" (cüa еc tØ bµ) ; "tång trung hæu Ph§t tam th×a ð±ng nh¤t" (cüa Pháp tÕÕng bµ) ; "nh¤t v¸ u¦n, vô l§u chüng tØ, th¡ng nghîa ngã" (cüa Kinh lßþng bµ) v.v... (37). T¤t cä ð«u có khuynh hß¾ng ði sâu vào bän th¬ lu§n. Và cûng t× ðó m· ra cánh cØa "ÐÕi th×a" qua các tß tß·ng nhß "chß pháp thñc tß¾ng", "vÕn hæu duyên kh·i", "vÕn pháp duy tâm" trong th¶i ðÕi cüa B± Tát Mã Minh (Asvaghosa), Thª Hæu (Vasumitra), Na Tiên (Nàgasena) v.v... vào khoäng nØa sau thª kÖ thÑ II TL, sau Ph§t di®t ðµ khoäng 700 nåm.

Trên c½ s· này, chúng ta có mµt bäng ð¯i chiªu nhß sau :
 

Nh¤t Thiªt Hæu Bµ

ÐÕi chúng Bµ

L¸ch sØ Phân Phái

- Sau Ph§t di®t ðµ t× 200-300 nåm

- Sau Ph§t di®t ðµ t× 100- 200 nåm

Khuynh Hß¾ng Tß Tß·ng

- Hi®n tßþng lu§n

- Bän th¬ lu§n

H÷c Thuyªt Trung Tâm

- Ngã không pháp hæu

- Pháp không lu§n (chßa tuy®t ð¯i)

Quan ði¬m Khác Bi®t

- Vô vi, tînh (thø ðµng) - Duyên kh·i và Thánh ðÕo - hæu vi  - Bän th¬ cüa tâm - c¤u nhi­m

- Vô vi - nång ðµng -Duyên kh·i và Thánh ðÕo - vô vi - Bän th¬ cüa tâm - thanh t¸nh

Nói tóm lÕi, tß tß·ng Ph§t giáo trong th¶i kÏ Bµ phái có th¬ xem là "ða nguyên, ða ðäng". Trong môÜi bµ phái và chi phái ð«u có nhæng quan ði¬m r¤t khác nhau. Và, ð£c ði¬m chung cüa th¶i kÏ này là sñ bi®n bi®t r¤t chi tiªt v« giáo nghîa, song t¤t cä ð«u có khuynh hß¾ng thích Ñng hóa vào xã hµi - tôn giáo ðß½ng th¶i. Ði«u ðó, mµt m£t ð¬ ð¯i kháng v¾i các h÷c thuyªt ngoÕi ðÕo ; m£t khác, ð¬ phát huy tß tß·ng ðµc l§p cüa môÜi bµ phái, mà ph¥n l¾n là ð¬ tñ bäo v® chính kiªn riêng lë cüa môÜi triªt gia trong b¯i cänh cüa m÷i v¤n ð« ð«u ðßþc ðßa ra tranh lu§n, mà v¸ pháp chü thì ðã qua ð¶i. Ы c§p ðªn v¤n ð« này, Thi«n sß Suzuki nh§n ð¸nh :

"Ph§t vào Niªt bàn, ð¯i v¾i hàng ð® tØ ¤y, có nghîa là Ánh sáng cüa thª gian vøt t¡t (*), cái ánh sáng giúp h÷ có mµt cái nhìn chiªu di®u vào sñ v§t. Pháp vçn còn ðây, và trong pháp, h÷ c¯ g¡ng quán Ph§t nhß m÷i khi Ph§t t×ng dÕy h÷, nhßng ðâu còn sÑc ph¤n ch¤n cüa ngày nào ; ph¦m hÕnh ðúc kªt vào mµt s¯ gi¾i ði«u vçn ðßþc Tång ðoàn nghiêm trì nhß th߶ng l®, nhßng uy tín cüa nhæng gi¾i hÕnh ¤y höng m¤t ph¥n nào. H÷ khép mình vào t¸ch m¸ch và tr¥m tß v« l¶i Th¥y dÕy, nhßng gi¶ ðây t¸nh quán không còn sÑc sinh ðµng và hi®u nång vì bao nôÜi ng¶ vñc không ng¾t chøp t¾i, và h§u quä dî nhiên là tâm thÑc h÷ nhô lên hoÕt ðµng lÕi. Gi¶ ðây t¤t cä c¥n ðßþc giäi thích ðªn chôÜ tµt cùng cüa khä nång bi®n lu§n" (38).

Và, khi ðánh giá v« thñc trÕng cüa các bµ phái Ph§t giáo, Suzuki tiªp :

"Thª là con ng߶i siêu hình h÷c b¡t ð¥u tñ xác ð¸nh thª ðÑng trß¾c con ng߶i tâm chí thành, trí ch¤t phác. Nhæng gì trß¾c kia h÷ ch¤p nh§n nhß mµt m®nh l®nh ð¥y uy tín t× mi®ng Ph§t gi¶ ðem ra xét lÕi nhß mµt lu§n ð« triªt h÷c. Hai phái sÇn sàng chia r¨ nhau : phái c¤p tiªn ch¯ng lÕi phái bäo thü. Và t× giæa hai cñc ðoan ¤y phân hóa ra vô s¯ bµ phái ðü khuynh hß¾ng khác nhau. Thßþng t÷a bµ ð¯i l§p v¾i ÐÕi chúng bµ, cùng v¾i 20 bµ phái khác, ho£c nhi«u h½n, bi¬u hi®n ðü s¡c thái d¸ ð±ng" (39).

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]