Chß½ng III

Sñ Ra жi Cüa Tánh Không Lu§n

I.- B¯i Cänh Nh§n ThÑc

Quan ni®m nhß thª nào v« có và không quä tình là mµt câu chuy®n dài trong tiªn trình phát tri¬n cüa l¸ch sØ tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo, ðó là khi mà nhæng l¶i dÕy cüa Ph§t v¯n bình d¸, trong sáng, nay lÕi ðßþc chuy¬n sang thành các lu§n ð« triªt h÷c. B¤y gi¶, môÜi triªt gia, bình lu§n gia b¡t ð¥u tiªp c§n, nh§n thÑc và ðánh giá nó theo quan ði¬m riêng lë cüa h÷. Và nhß C.Jung nói : "Ðôi m¡t cüa bÕn bao gi¶ cûng b¸ gi¾i hÕn b·i cái bÕn ðang là", ðây là lý do tÕi sao khái ni®m "Phân bi®t thuyªt" (Vabhàsika) hay "Chß môn phân bi®t" (T¤t cä ð«u ðßþc phân bi®t, bi®n bi®t cø th¬) ra ð¶i trong mµt b¯i cänh cüa nhæng lu§n thuyªt ch¯ng ð¯i nhau, mâu thuçn nhau, mà t¤t cä h¥u hªt ð«u dçn chÑng l¶i cüa Ph§t.

Mµt d¤u höi l¾n là tÕi sao các triªt gia không ði thÆng vào giáo lý cüa Ph§t mà phäi ð£t ra nhæng lu§n thuyªt m¾i trên c½ s· cüa nhæng khái ni®m cû ? Фy là b·i nhæng yªu t¯ cüa l¸ch sØ tß tß·ng và th¶i ðÕi ; và quan tr÷ng h½n hªt là ánh sáng - tâm chÑng cüa môÜi cá th¬ ngày càng lu m¶, nh߶ng chôÜ lÕi cho lu§n lý và tri thÑc - mµt con ð߶ng h÷c thu§t lê thê. Chân lý hay pháp (dharma) thay vì c¥n phäi trñc nh§n (sanditthika), c¥n phäi tñ mình th¬ nghi®m (ehipassiko), c¥n phäi tñ mình chÑng ngµ cho chính mình (paccattam veditabho vinnuhi) (40) bây gi¶ lÕi ðßþc soi sáng b¢ng con ð߶ng nh§n thÑc. Có mµt ði«u c¥n ghi nh§n r¢ng, trong cuµc s¯ng th߶ng nghi®m cüa con ng߶i, giá tr¸ cüa nh§n thÑc h¥u nhß ðßþc tôn vinh lên hàng thßþng ðÆng ; vì chính nó mà con ng߶i nh§n biªt v« sñ hi®n hæu cüa mình, cûng nhß cüa thª gi¾i thñc tÕi khách quan. Song, trên bình di®n tôn giáo, mà · ðây xin nói rõ là Ph§t giáo, thì vai trò cüa nh§n thÑc tr· thành thÑ yªu khi nó cùng tham dñ vào tiªn trình giác ngµ. B·i l¨, khä th¬ cüa nh§n thÑc quá mong manh, nó không ðü sÑc mÕnh ð¬ hüy di®t các døc v÷ng, tham c¥u, và xa h½n næa, là sñ thü trß¾c v« mµt bän ngã (ego) v¯n là hi®n thân cüa vô minh (avijjà), mµt ð¯i thü · bên kia gi¾i tuyªn cüa giác ngµ (bodhi). Do ðó, khi nh§n thÑc càng tr· nên quan tr÷ng thì nó càng ð¦y con ng߶i xa r¶i cänh gi¾i thñc tÕi - nhß thñc ; thñc tª cho th¤y r¢ng càng tß duy thì càng xa r¶i thñc tÕi. T¤t nhiên, khi ðã nói nhß thª, thay vì buông xä t¤t cä ð¬ "lên thuy«n sang sông", nh§n thÑc chính nó quay tr· lÕi v¾i nhæng ð¯i tßþng tr¥n duyên cüa nó, ðó là thª gi¾i bi¬u hi®n cüa muôn ngàn bän s¡c d¸ bi®t ða thù, trông có vë nhß ðµc l§p, cô liêu. Ðây là b¯i cänh thñc tª cüa l¸ch sØ-tß tß·ng mà "Tánh Không lu§n" ra ð¶i.

II.- B¯i Cänh L¸ch sØ Tß Tß·ng

Nhß ðã trình bày · ph¥n (II) th¶i kÏ Bµ phái, chúng ta th¤y r¢ng sñ phân hóa giáo ðoàn Ph§t giáo ðßþc di­n ra su¯t hàng thª kÖ mµt cách ti®m tiªn, và theo sau nó, là sñ hình thành các h® th¯ng giáo lý ð£c thù cüa t×ng bµ phái (41). — ðây, chü yªu là Thßþng t÷a bµ và ÐÕi chúng bµ, t× hai bµ này tiªp tøc phân hóa thành các ti¬u bµ (xem bäng 2). Уc bi®t trong ðó, tác nhân ð¥u tiên - tÕm g÷i là nhß v§y - làm cho Táánh Không lu§n ra ð¶i chính là еc tØ bµ (Vàtsiputriyas), mµt chi phái thuµc thuyªt Nh¤t thiªt hæu bµ (Sarvàstivàda), phân hóa l¥n thÑ II (xem bäng 2) trong tiªn trình cüa Thßþng t÷a bµ (Sthaviravàda = Theravàda).

еc TØ (Vàtsiputra) là tên g÷i cüa v¸ sáng l§p ra bµ phái này nên g÷i là еc tØ bµ (42). Ông là ð® tØ cüa ngài La Hô La, và La Hô La là ð® tØ cüa ngài Xá Lþi Ph¤t.

V« ph¥n giáo thuyªt cüa еc tØ bµ, nó hoàn toàn không tùy thuµc vào giáo lý cüa Thßþng t÷a bµ và ÐÕi chúng bµ, mà tñ sáng l§p ra mµt h® th¯ng ðµc l§p, nên cûng có nghîa là "ðµc tØ" hay "trø tØ". H÷ chü trß½ng phân b¯ t¤t cä pháp thành ba tø c½ bän là "Hæu vi tø", "Vô vi tø" và "Phi hæu, phi vô tø" (còn g÷i là "Phi nh¸ tø"). Bên cÕnh ðó, pháp (dharma) cûng ðßþc chia thành nåm tÕng chính, ðó là "quá khÑ", "hi®n tÕi", "v¸ lai", "vô vi" và "b¤t khä thuyªt". Cån cÑ trên nåm tÕng này, "pháp" ðßþc chia thành hai h÷c thuyªt, ðó là : h÷c thuyªt v« "Tam thª tÕng" (ba th¶i thñc tÕi cüa hi®n hæu) ; và h÷c thuyªt v« "Phi nh¸ tø" (không phäi hæu cûng không phäi vô). Và do y cÑ trên triªt h÷c "Phi hæu phi vô" này mà có quan ði¬m "b¤t khä thuyªt". R±i t× ðó, trên c½ s· cüa "b¤t khä thuyªt", các nhà еc tØ bµ ð« xu¤t thành h÷c thuyªt v« "Nhân th¬ lu§n" (Pudgalavàda), nh¢m giäi thích v« sñ hi®n hæu cüa mµt "nhân th¬" (Pudgala) th߶ng tÕi vînh h¢ng. Và h÷c thuyªt này ðã b¸ phê phán mµt cách k¸ch li®t t× phía các nhà Thßþng t÷a bµ (Theravadim) và Nh¤t thiªt hæu bµ (Sarvastivadim), cho r¢ng lu§n ð« triªt h÷c cüa nó là sñ phá hoÕi giáo lý cüa Ph§t và làm cho giáo lý chính th¯ng tr· nên r¯i r¡m. B·i l¨, trong su¯t cuµc ð¶i truy«n bá chánh pháp, Ph§t bao gi¶ cûng nh¤n mÕnh v« giáo lý "vô ngã" (anatta), trong khi ðó, еc tØ bµ lÕi nôÜ lñc ð« xu¤t mµt "nhân th¬" hi®n hæu nhß là mµt "ngã tính" vînh h¢ng, b¤t tØ.

V« niên ðÕi, Nhân th¬ lu§n ðßþc ra ð¶i vào khoäng 200 nåm sau Ph§t di®t ðµ, kh·i nguyên t× Ðµc tØ bµ, r±i tiªp theo là Pháp thßþng bµ (Dharmottariya), Hi«n trø bµ (Bhadrayàniya), Chính lßþng bµ (Sammitiyà) và M§t s½n lâm bµ (Sandagirika) ; b¯n bµ phái này ð«u kª th×a tß tß·ng cüa Nhân th¬ lu§n. Nhßng v« sau, giáo lý cüa Chính lßþng bµ ðã chiªm ßu thª và tr· thành mµt trong hai bµ phái tiêu bi¬u cüa Ph§t giáo Hinayana, ðó là Hæu bµ và Chính lßþng bµ. Tuy nhiên, tß tß·ng cüa các nhà Nhân th¬ lu§n ðã tiªp tøc phát tri¬n giæa nhæng ð¯i l§p cüa sñ ð±ng tình và phê bác, mãi cho ðªn thª kÖ thÑ XII TL, thì nó không còn phát tri¬n næa. Nhß thª, h÷c thuyªt cüa các nhà Nhân th¬ lu§n ðßþc hình thành và phát tri¬n trong khoäng th¶i gian h½n 10 thª kÖ. Ngày nay, v¤n ð« "nhân th¬" thäng ho£c ðßþc nh¡c ðªn, song nó là ð« tài không m¤y hÑng thú khi con ng߶i-th¶i ðÕi va chÕm phäi mµt "nhân th¬" th߶ng nghi®m ngay trong ð¶i s¯ng hàng ngày, mà "nhân th¬" ðó chính là cµi ngu±n cüa khüng hoäng, cüa sþ hãi, cüa ðau kh² và b¤t an.

III.- Sñ Thình Hành Nhân Th¬ Lu§n" (43)

Chúng ta biªt r¢ng, toàn bµ h® th¯ng giáo lý cüa Ph§t th¶i Nguyên thüy ð«u ðßþc xây dñng trên c½ s· cüa nguyên lý "Duyên kh·i" ; và t× trong tính ch¤t "tùy thuµc" cüa nguyên lý này, nó hi¬n th¸ r¢ng "vÕn pháp giai không", g÷i là vô tñ tính (abhàvasvabhàva) hay vô ngã tính (anàtta). Ði«u ðó ðßþc xem nhß là chân lý ph² biªn, khách quan, nó là hi®n thân cüa vô biên thª gi¾i sai bi®t ða thù. Nªu Duyên kh·i ðßþc xem là lu§n ð« triªt h÷c, thì vô ngã tính là h® quä t¤t yªu cüa m÷i lu§n ð« triªt h÷c Ph§t giáo. Nó là mµt ð¸nh ð« có giá tr¸ b¤t biªn - h­ vô ngã là duyên sinh, h­ duyên sinh là vô ngã ; vô ngã là duyên sinh bi¬u th¸ · m£t hi®n tßþng và duyên sinh là vô ngã bi¬u th¸ · m£t th¬ tính. Sñ ki®n này ðßþc bi¬u th¸ b¢ng m¯i quan h® y tha (paratantra), nhß sóng là hi®n thân cüa nß¾c, và nß¾c là th¬ tính cüa sóng. Do ðó, hi¬n nhiên r¢ng vô ngã không phäi là sñ rôÜng không cüa thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng, hay thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng là không có, mà · ðây, trên ý nghîa c½ bän nh¤t, nó là sñ không có mµt thñc tính ðµc l§p, b¤t biªn, và th߶ng tÕi vînh h¢ng ð¯i v¾i con ng߶i, thª gi¾i và vû trø mênh mông bao la.

Trên bình di®n triªt h÷c, ð£c bi®t là con ð߶ng "nh§n thÑc lu§n", thông th߶ng, con ng߶i có xu hß¾ng s· hæu hóa m÷i tñ tính cüa sñ v§t hi®n tßþng ho£c áp ð£t lên nó mµt thñc tính ðµc l§p, ð¬ trong ý thÑc phân bi®t, ng߶i ta g÷i cái này khác cái kia ; cái này không phäi là cái kia. Ði«u này tß·ng nhß nguyên lý cüa Tam ðoÕn lu§n : mµt sñ th¬ nªu ðßþc g÷i là A thì phäi luôn luôn là A (nguyên lý ð±ng nh¤t) ; mµt sñ th¬ nªu ðßþc g÷i ho£c là A, ho£c là B, thì nó phäi luôn luôn ho£c là A, ho£c là B, chÑ không th¬ v×a là A lÕi v×a là B (nguyên lý c¤m mâu thuçn) ; và, mµt sñ th¬ nªu ðßþc g÷i ho£c là A, ho£c là B, thì nó phäi ho£c là A, ho£c là B, chÑ không th¬ có tr߶ng hþp thÑ ba xäy ra (nguyên lý tri®t tam). Ðây là ba nguyên lý cüa tß duy và nh§n thÑc mà con ng߶i v¾i tri thÑc th߶ng nghi®m không th¬ nào thoát ly hay vßþt lên trên nó ðßþc. Trong khi ðó, thª gi¾i thñc tÕi thì luôn luôn trôi chäy nhß hòn ð¤t hòa tan và bi®t tích ngay trong lòng ðÕi dß½ng, ðó là sñ th§t, mµt sñ th§t cüa ngày nay nhßng không th§t v¾i ngày mai. Thª có nghîa là, cån tính cüa sñ v§t mà con ng߶i áp ð£t cho môÜi môÜi hi®n hæu khác nhau chï là sñ giä ð¸nh cüa tâm thÑc, mµt sñ giä ð¸nh mà bi¬u hi®n cüa nó bao gi¶ cûng là A khác A (A ~ A). Ðây là sñ bi¬u hi®n cüa nguyên lý vô th߶ng, vô ngã.

V¤n ð« s¨ tr· nên phi«n toái h½n khi cái mà g÷i là ngã th¬ (self) cüa con ng߶i cûng ðßþc ð£t trong nguyên lý vô th߶ng, vô ngã và phäi ch¸u sñ chi ph¯i cüa nguyên lý này theo nguyên t¡c nhân quä. Nhßng nhân quä · ðây không phäi là loÕi tß½ng quan c½ gi¾i mà là tß½ng quan sinh h÷c, nhß hi®n tßþng luân h±i-tái sinh. Do ðó, trên m£t nh§n thÑc lu§n, mµt cách máy móc, chï có th¬ ch¤p nh§n mµt trong hai, ho£c là "tß½ng quan nhân quä", ho£c là "vô ngã, vô th߶ng". B·i l¨, nªu ch¤p nh§n nguyên lý tß½ng quan nhân quä (theo nhß Ph§t nói) thì t¤t yªu phäi có mµt ngã th¬ hi®n hæu nhß là mµt thñc th¬ b¤t biªn và tr߶ng cØu ð¬ gánh ch¸u m÷i quä báo (ho£c thi®n, ho£c b¤t thi®n) sau khi chªt mà môÜi con ng߶i ðã gieo tr±ng trong kiªp s¯ng quá khÑ. Ngßþc lÕi, nªu ch¤p nh§n nguyên lý "vô ngã, vô th߶ng" (cûng theo nhß Ph§t nói) thì ai, cái gì s¨ gánh ch¸u quä báo sau khi con ng߶i ðã chªt ? Và cÑ nhß thª, nªu càng ði sâu v¾i c£p song-quan-mâu-thuçn lu§n này thì càng r½i vào r¯i r¡m (44).

T× ðó, еc tØ bµ nôÜ lñc xây dñng mµt nhân th¬ (pudgala) nhß là mµt thñc th¬ vînh cØu, b¤t biªn và không b¸ chi ph¯i b·i ð¸nh lý vô th߶ng. Do ðó, sñ ki®n này ðßþc xem nhß là sñ xác ð¸nh mµt bän ngã thñc hæu mà nó hoàn toàn trái v¾i l¶i Ph§t dÕy. Tuy nhiên, các nhà еc tØ bµ cho r¢ng, phäi có mµt bän ngã (nhân th¬) th߶ng h¢ng nhß thª làm tâm m¾i có th¬ n¯i kªt dòng tß½ng tøc nhân quä trong ba ð¶i, và nhân th¬ (b¤t biªn) ðó ðóng vai v×a là tác giä, v×a là th÷ giä. Vä lÕi, h÷ quan ni®m, nªu không có mµt nhân th¬ siêu th¶i gian, vßþt lên trên m÷i sñ biªn hoÕi cüa ð¸nh lu§t vô th߶ng, thì l¤y gì ð¬ ði«u ðµng cái c½ c¤u tß½ng quan cüa tâm lý và v§t lý này ; cûng nhß ð¬ truy ni®m v« mµt quá khÑ liên tiªp xa xôi hay hoài v÷ng v« mµt tß½ng lai b¤t ð¸nh cüa vòng sinh tØ tr¥m luân trong kiªp ng߶i ? Suy di­n nhß thª, h÷ ði ðªn kªt lu§n : Nªu nguyên lý nhân quä có giá tr¸ thì buµc lòng phäi th×a nh§n mµt Nhân th¬ ; và, nªu Nhân th¬ ðó không hi®n hæu nhß mµt thñc th¬ b¤t biªn, thì tác døng cüa nhân quä chÆng có giá tr¸ gì (45). T× nhæng quan ði¬m trên, các nhà Nhân th¬ h÷c (Personalists) ði ðªn nhæng kªt lu§n c½ bän nhß sau :

* Lu§n cÑ 1

Nªu nhß yªu tính cüa quan h® nhân quä là sñ tß½ng tøc, thì phäi có mµt chü th¬ làm chü dòng tß½ng tøc ðó. Vì v§y, ð¯i v¾i nåm u¦n, phäi có mµt cái gì ðó siêu vi®t m÷i khä tính cüa s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc ; ð±ng th¶i làm ði¬m n¯i kªt chü ðµng cho s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc. Và, yªu t¯ siêu vi®t ðó ðßþc g÷i là Pudgala - Nhân th¬.

* Lu§n cÑ 2

Nªu nhß giá tr¸ cüa ð¸nh lu§t nhân quä là có thñc, thì phäi th×a nh§n mµt cái gì ðó th߶ng tÕi b¤t biªn, ð¬ có th¬ n¯i kªt và ch¸u ðñng (th÷ giä) dòng tß½ng tøc cüa nhân quä qua ba th¶i quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai cüa con ng߶i (tác giä). Và, yªu t¯ th߶ng tÕi, b¤t biªn ðó ðßþc g÷i là Pudgala - Nhân th¬ ; nó là "lý do hi®n hæu" (raison d'être) cüa các thi®n hÕnh.

* Lu§n cÑ 3

Nªu nhß ch¤p nh§n nåm u¦n là vô th߶ng, vô ngã, thì khi nåm u¦n tan hoÕi - theo ý nghîa t¸ch di®t - phäi có mµt cái gì ðó hi®n hæu nhß là sñ cÑu cánh, giác ngµ, giäi thoát cüa chß Ph§t và A La Hán. Và, cái hi®n hæu cÑu cánh ðó ðßþc g÷i là Pudgala - Nhân th¬, con ng߶i cüa t¯i thßþng (Uttamapuriso).

Ba lu§n cÑ trên là lý do xác ð¸nh sñ hi®n hæu cüa mµt Nhân th¬ th߶ng tÕi, vînh cØu trong môÜi con ng߶i (46).

IV.- Sñ Hình Thành Tánh Không Lu§n

Bàn v« chü thuyªt cüa еc tØ bµ, c¯t là ð¬ ðánh d¤u mµt sñ ðµt phá táo bÕo trong l¸ch sØ phân hóa tß tß·ng và các bµ phái Ph§t giáo ; ð±ng th¶i ðây cûng là ði¬m kh·i nguyên cho quá trình hình thành l¸ch sØ-tß tß·ng và triªt h÷c Táánh Không, m£c d¥u mãi ðªn th¶i vua Kaniska, tÑc khoäng sau kÖ nguyên Tây l¸ch, thì triªt h÷c Táánh Không m¾i chính thÑc hình thành qua h® th¯ng kinh tÕng Bát Nhã. Tuy nhiên, b¡t ngu±n t× Ðµc tØ bµ và nhæng h÷c thuyªt phän kháng, nó ðã m¥m m¯ng khai sinh Táánh Không lu§n. T× h÷c thuyªt "Ngã không pháp hæu" cüa Hæu bµ, cho ðªn h÷c thuyªt "Quá v¸ vô th¬, hi®n tÕi hæu th¬" cüa ÐÕi chúng bµ ðã cho th¤y sñ tiªn bµ cüa tß tß·ng, thông qua vi®c loÕi tr× các khái ni®m v« "hæu". — ðây, thay vì ba th¶i ð«u hæu (có), gi¶ chï còn hi®n tÕi là hæu. Ъn khi Nh¤t thuyªt bµ hình thành, h÷ giäi phóng luôn cä cái "hi®n tÕi hæu th¬" qua h÷c thuyªt "Tam thª chß pháp giä danh vô th¬" (T¤t cä pháp trong ba th¶i ð«u là giä danh, không thñc có tñ tính).

Tiªp sau ðó, có l¨ là th¶i ði¬m dung hòa theo khuynh hß¾ng tiªn bµ, các bµ phái ð«u có h÷c thuyªt mang tính cách trung dung, nhß h÷c thuyªt "Chân giä t¸nh hæu" (trong chân có giä, trong giä có chân) - · ðây, hi®n hæu ðßþc nhìn trên hai chi«u tß½ng ð¯i và tuy®t ð¯i ; nó g¥n gi¯ng nhß h÷c thuyªt "Trung ðÕo" sau này. R±i kª ðó là hàng loÕt các h÷c thuyªt (r¤t g¥n gi¯ng v¾i tß tß·ng ÐÕi th×a) nhß "Vô l§u chüng tØ", "Th¡ng nghîa ngã"... phát sinh.

Sau th¶i ðÕi cüa Ph§t giáo Bµ phái là mµt khoäng tr¯ng kéo dài cho ðªn khoäng thª kÖ thÑ III TL, tÑc sau Ph§t di®t ðµ khoäng 700-800 nåm. Lúc b¤y gi¶, hàng loÕt các triªt gia xu¤t s¡c cüa Ph§t giáo ra ð¶i, nhß ngài Thª Hæu (Vasumitra), Na Tiên (Nàgasena), Mã Minh (Asvaghosa) - sinh vào khoäng nØa sau thª kÖ thÑ II TL, và Long Th÷ (Nàgarjuna), Ы Bà (Deva) sinh vào khoäng nØa sau thª kÖ thÑ III TL.

Trong khoäng th¶i gian này có nhæng h÷c thuyªt n²i b§t nhß : "Chß pháp thñc tß¾ng", "VÕn hæu Duyên kh·i", "VÕn pháp duy tâm" v.v... (47). T¤t cä ð«u là tß tß·ng cüa B± Tát Mã Minh. Уc bi®t tß tß·ng "vÕn pháp duy tâm" ðßþc xem nhß là ph¥n giáo c½ bän trong tác ph¦m n²i tiªng "ÐÕi th×a kh·i tín lu§n" (48) cûng trong th¶i ðÕi này, kinh tÕng ÐÕi th×a xu¤t hi®n, mà kh·i ð¥u là ÐÕi th×a - Bát Nhã, và chü ð« trung tâm cüa nó là "Táánh Không".

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]