Chß½ng V

Triªt H÷c Tánh Không 
Nhß Ðßþc Toát Yªu Trong Tam Lu§n

I.- L¸ch SØ Truy«n Th×a

Sau khi ði¬m qua mµt s¯ nét v« l¸ch sØ tß tß·ng Tánh Không (xem chß½ng III, ph¥n I, II, III, IV ; chß½ng IV, ph¥n II, B và C.2), mµt cách nào ðó, hÆn ðµc giä cûng n¡m ðßþc tiªn trình l¸ch sØ-tß tß·ng cüa nó. Song, · ðây, nhß ðã ðßþc gi¾i thi®u trong chü ð« cüa khäo lu§n này, chúng ta s¨ nghiên cÑu v« vai trò l¸ch sØ cüa Tánh Không trong nhæng bß¾c phát tri¬n cüa nó, ð£c bi®t là · Trung Hoa (57).

Nhß ðã trình bày trong ph¥n H÷c thuyªt phân kÏ (xem chß½ng IV - bäng [5] và [6]), chúng ta biªt r¢ng, sau Ph§t di®t ðµ khoäng 700 nåm, B± Tát Long Th÷ xu¤t hi®n và xi¬n dß½ng giáo nghîa ÐÕi th×a, ð£c bi®t là v« Tánh Không lu§n. Ði«u này th¬ hi®n mµt vai trò l¸ch sØ vô cùng quan tr÷ng trong vi®c truy«n bá và phát tri¬n dòng sinh m®nh Ph§t giáo và ðã ðßþc Ph§t tiên ðoán (58). Vì thª, Long Th÷ và h÷c thuyªt cüa Tam lu§n (Màdhyamayàna) ðßþc tôn vinh là Nhân chánh (Long Th÷) và Pháp chánh (Trung ðÕo) (59).

V« c½ s· truy«n bá và xi¬n dß½ng, Tam lu§n l¤y kinh Bát Nhã làm n«n täng ; t× Bát Nhã mà tÕo ra Trung quán lu§n (Màdhyamika-sàstra), Th§p nh¸ môn lu§n (Dvàdasadvara-sàstra). Hai tác ph¦m vî ðÕi này ð«u do Long Th÷ trß¾c tác. Bên cÕnh ðó, là tác ph¦m Bách lu§n (Satasàstra) cüa Ы Bà (Arya-Deva). Do y cÑ trên ba bµ kinh-lu§n này mà có tên là "Tam lu§n". V« sau, có thêm mµt bµ lu§n kÏ vî næa, cûng cüa Long Th÷, là ÐÕi Trí е lu§n (Prajna pàramità-sàstra), vì thª có khi g÷i là "TÑ lu§n".

Møc tiêu cüa lu§n thuyªt này là "phá tà hi¬n chánh", do ðó, nhæng nôÜ lñc và bß¾c ði táo bÕo cüa nó ð«u nghiêm túc phê bình các quan ði¬m sai l¥m v« Ph§t pháp cüa t¤t cä bµ phái Ph§t giáo cûng nhß là ngoÕi ðÕo tà giáo (60). — ðây, trß¾c hªt nó phê bình nhæng quan ði¬m sai l¥m cüa các bµ phái Ph§t giáo, r±i ðªn phê bình nhæng quyªt ðoán l®ch lÕc cüa các nhà ÐÕi th×a (Mahayanists). Ðây là lý do khai sinh cüa Tam lu§n.

Nhßng cho ðªn khi Tam lu§n ðßþc truy«n sang Trung Hoa, thì nó b¡t ð¥u xu¤t hi®n nhß là mµt tông phái cùng v¾i sñ xu¤t hi®n cüa Cßu Ma La Th§p (Kumàrajìva), ng߶i Kucca (Qui Tß). T× ðó, Tam lu§n tông ra ð¶i.

Kh·i ð¥u vào thª kÖ thÑ V.TL, Cßu Ma La Th§p ðã phiên d¸ch Trung lu§n và truy«n cho ÐÕo Sanh, Ðàm Tª và ÐÕo Lãng (61). Ъn thª kÖ thÑ VI.TL, Pháp Lãng, mµt ðÕo sß trÑ danh ðß½ng th¶i, truy«n cho Cát TÕng (62). Ъn thª kÖ thÑ VII.TL, Cát TÕng truy«n cho Hu® Quán, Hu® Quán sang Nh§t nåm 625 và truy«n bá Tam lu§n tÕi chùa Nguyên Hßng (Gwangôji) · NÕi Lß½ng (Nara)...

Sau Cát TÕng, Tam lu§n tông tÕm d×ng phát tri¬n (mà chuy¬n sang Nh§t Bän b·i Hu® Quán) vì b¤y gi¶ Huy«n Trang và ð® tØ là Khuy C½ ðang hßng kh·i Pháp tß¾ng tông. Mãi ðªn nåm 679, mµt v¸ Tång tên là Suryaprabhàsa ðªn Trung Hoa giäng Tam lu§n cho Hi«n Thü, t× ðó dòng tân Tam lu§n tông ra ð¶i (63).

II.- C½ S· Lý Lu§n- Phê Bình Cüa Tam Lu§n 

Trong bài tøng m· ð¥u cüa Trung quán lu§n, Long Th÷ viªt r¢ng :

"B¤t sinh di®c b¤t di®t
B¤t th߶ng di®c b¤t ðoÕn
B¤t nh¤t di®c b¤t d¸
B¤t lai di®c b¤t xu¤t
Nång thuyªt th¸ nhân duyên
Thi®n di®t chß hý lu§n
Ngã kh¬ thü l­ Ph§t
Chß thuyªt trung ð® nh¤t" (64)

Bän d¸ch tiªng Anh cüa Stcherbatsky (65) :

"The perfect Buddha,
The foremost of all teachers I salute,
He has proclaimed
The principle of (universal) relativity.
Is like Blissful (Nirvana),
Quiescence of plurality
There nothing appears,
Nothing has an end,
Nor is there anything eternal
Nothing is identical (with itself)
Nor is there anything differentiated,
Nothing moves,
Neither hither no thither".

Bài tøng trên có th¬ tÕm d¸ch nhß sau :

"Con kính l­ Thª Tôn !
Trình bày pháp Duyên kh·i
Di®t tr× m÷i hý lu§n
Xi¬n dß½ng Trung ðÕo lý
Không sinh cûng không di®t
Không th߶ng cûng không ðoÕn
Không mµt cûng không khác
Không ðªn cûng không ði".

A/- C½ s· mµt : T× bài tøng trên, trß¾c hªt chúng ta th¤y chü ðích cüa nó ðßþc th¬ hi®n qua hàng loÕt cách ngôn phü ð¸nh "không... không... không...". Nhß thª, có th¬ nói, c½ s· lý lu§n-phê bình cüa Tam lu§n (mà · ðây là Trung lu§n) là "phü ð¸nh bi®n chÑng" (dialectical negation). Và, møc ðích cüa phü ð¸nh bi®n chÑng cüa Trung lu§n là "di®t hý lu§n" (nisprapãnca) ; và, lu§n cÑ c½ bän cüa phéáp phü ð¸nh bi®n chÑng này là "tÑ cú" (66) :

1- Hæu (sat)
2- Vô (asat)
3- Di®c hæu di®c vô (cûng có, cûng không)
4- Phi hæu phi vô (không có, không không)

B¯n lu§n cÑ trên mµt hàng rào "t¯i h§u", nh¢m ðßa m÷i lý lu§n tr· v« kªt lu§n. — ðây buµc ð¯i phß½ng phäi trä l¶i mµt cách dÑt khoát ; và ðß½ng nhiên s¨ không có b¤t kÏ mµt câu trä l¶i xu¤t s¡c nào có th¬ l¦n tr¯n ðßþc b¯n lu§n cÑ xác quyªt này, khöi c¥n bàn ðªn câu höi, cûng không màng ðªn câu trä l¶i næa ! Do ðó, nªu không n¡m ðßþc lu§n cÑ c½ bän này, thì s¨ không hi¬u ðßþc cách lý lu§n phê bình cüa phép phü ð¸nh bi®n chÑng.

B.- C½ s· hai : Bß¾c thÑ hai cüa phép phü ð¸nh bi®n chÑng này, c¥n phäi biªt, ðó là Bát b¤t (tám cái KHÔNG), hay còn g÷i là tám cái phü ð¸nh :

"1- Không sinh 
2- Không di®t
3- Không th߶ng 
4- Không ðoÕn
5- Không gi¯ng 
6- Không khác
7- Không ðªn 
8- Không ði"

Nhß thª, trên n«n täng cüa tám cái phü ð¸nh này, cái gì có th¬ t±n tÕi ? Thñc ra ðây là sñ phü ð¸nh, phü ð¸nh t¤t cä s¡c thái ð£c thù cüa hi®n hæu. — ðây, h­ cái gì bám vào hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, ðoÕn, ð±ng, d¸, khÑ, lai thì ð«u là sai l¥m, hay nhæng hi®n hæu nào sinh kh·i t× chúng cûng ð«u là sai l¥m. Do ðó, ð£c ði¬m cüa phép phü ð¸nh bi®n chÑng này là phü ð¸nh liên tiªp, phü ð¸nh luôn cä cái ðßþc phü ð¸nh. Tï dø, phü ð¸nh ý ni®m sinh kh·i (sinh) b¢ng ý ni®m ðoÕn di®t ; phü ð¸nh ý ni®m ðoÕn di®t b¢ng ý ni®m ðªn (lai) ; phü ð¸nh ý ni®m ðªn b¢ng ý ni®m ði (khÑ) ; phü ð¸nh m÷i ý ni®m trên b¢ng th߶ng h¢ng ; phü ð¸nh ý ni®m th߶ng h¢ng b¢ng ðoÕn di®t ; phü ð¸nh ý ni®m ðoÕn di®t b¢ng ð±ng th¬ (nh¤t) ; phü ð¸nh ý ni®m ð±ng th¬ b¢ng sai bi®t (d¸) ; phü ð¸nh ý ni®m sai bi®t b¢ng sinh kh·i..... CÑ nhß thª mà phü ð¸nh sÕch s¨ m÷i ý ni®m ch¤p trß¾c bám víu vào hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, ðoÕn, ð±ng, d¸, khÑ, lai.

C.- C½ s· ba : Bß¾c thÑ ba cüa phép bi®n chÑng phü ð¸nh này là Trung ðÕo (Middle way) - tÑc con ð߶ng GIÿA ; mà, ðã · GIÿA ðß½ng nhiên phäi có hai bên - hai bên ðó ðßþc g÷i là Nh¸ ðª : Chân ðª và Tøc ðª. T× ðó suy lu§n, h­ bên này là Chân, thì bên kia là Tøc. Tï dø :

1- Hæu ð¯i l§p v¾i vô. Hæu là tøc ; vô là chân
2- Hæu-vô ð¯i l§p v¾i phi hæu-phi vô . Hæu-vô là tøc ; phi hæu phi vô là chân.
3- Nªu cä 4 lu§n cÑ trên là tøc, thì lu§n cÑ nào phü ð¸nh chúng là chân . Hæu-vô, phi hæu-phi vô là tøc ; phi phi hæu, phi phi vô là chân.
4- Nªu cä 4 lu§n cÑ trên ð«u là tøc, thì lu§n cÑ nào ðÑng trên chúng và phü ð¸nh chúng là chân . Phi phi hæu, phi phi vô là tøc, phi phi b¤t hæu, phi phi b¤t vô là chân... CÑ phü ð¸nh nhß thª, càng ði sâu, càng tiªn g¥n ðªn cØa chân lý. Cho ðªn khi nào "nh¤t thiªt, nh¤t thiªt buông xä hªt", thì khi ðó bÕn ð¯i di®n v¾i chân lý thñc tÕi Tánh Không - không thü ð¡c (apràptitva). Trên ðây chï là l¯i l§p lu§n, v§y thôi. Nó không có mµt ði«u gì u huy«n kÏ bí hªt.

D.- C½ s· b¯n : V¤n ð« quan tr÷ng là sñ xác ð¸nh giá tr¸ cüa chæ TRUNG = GIÿA, ð¥u m¯i là n¢m · ðó.

Chúng ta biªt r¢ng, TRUNG là mµt khoäng · GIÿA, mµt khoäng tr¯ng vô cùng giá tr¸ mà bên nào cûng mu¯n l¤n chiªm ð¬ kéo v« ph¥n mình. Do ðó, TRUNG là v¸ trí then ch¯t, là ði¬m tña cüa hai thái cñc ; nªu bám víu vào mµt trong hai thái cñc là ði«u sai l¥m, s¨ r½i vào cñc ðoan, nhß kiªn ch¤p v« hæu-vô, v« th߶ng h¢ng, v« ðoÕn di®t v.v..., nhßng nªu bám víu vào cä hai thái cñc thì cûng là ði«u sai l¥m, nhß mu¯n ðªn thì lÕi ði, mu¯n sinh thì lÕi di®t ; nhßng ngay tÕi ðây, nªu mµt phen buông bö m÷i kiªn ch¤p vào hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, ðoÕn, ð±ng, d¸, khÑ, lai, thì ðó là lúc trñc nh§n chân lý. Vì thª, Tam lu§n ð« c§p ðªn "Nåm huy«n nghîa" nhß sau :

1- Nªu có ng߶i cho r¢ng, thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là thñc sinh thñc di®t, thì ðó là tøc ðª phiªn di®n.

2- Nªu có ng߶i cho r¢ng, thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là b¤t sinh b¤t di®t, thì ðó là chân ðª phiªn di®n.

3- Nªu có ng߶i cho r¢ng, thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là không thñc sinh, không thñc di®t, thì ðó là trung ðÕo cüa tøc ðª.

4- Nªu có ng߶i cho r¢ng, thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là không thñc b¤t sinh, không thñc b¤t di®t, thì ðó là trung ðÕo cüa chân ðª.

5- Nªu có ng߶i cho r¢ng, thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là không có sinh di®t hay b¤t sinh b¤t di®t, thì ðó là trung ðÕo ðßþc bi¬u th¸ t× sñ kªt hþp GIÿA tøc ðª và chân ðª (Nh¸ ðª hi®p minh trung ðÕo).

Kªt lu§n, Trung lu§n viªt r¢ng : "Nªu không nß½ng vào tøc ðª, thì không th¬ ðÕt ðªn chân ðª". Cûng nhß nªu không dùng thuy«n, thì không th¬ sang sông. Và "T¤t cä ð«u hþp lý vì hþp lý v¾i TÁNH KHÔNG, t¤t cä không hþp lý vì không hþp lý v¾i TÁNH KHÔNG". (Mk. XXIV.14).

E.- C½ s· nåm : Cu¯i cùng là nguyên lý Duyên kh·i. Chúng ta biªt r¢ng, Duyên kh·i (Paticcasamuppàda) là giáo lý vô cùng quan tr÷ng, có mµt không hai trong l¸ch sØ tôn giáo và triªt Ðông-Tây. Ðây cûng là giáo lý th¯ng nh¤t ðßþc ghi lÕi trong h® th¯ng kinh tÕng Nam truy«n và B¡c truy«n. Nhß Ph§t nói, Ngài và các ÐÑc Ph§t th¶i quá khÑ ð«u chÑng ð¡c giác ngµ t× giáo lý Duyên kh·i (67). T× ðó, cho th¤y tính cách quan tr÷ng cüa giáo lý này (68). — ðây, nªu mu¯n hi¬u mµt ph¥n nào ðó v« TÁNH KHÔNG, thì trß¾c hªt phäi nghiên cÑu v« Duyên kh·i, vì nó là con ð߶ng "ðµc nh¤t vô nh¸" dçn ðªn tri nh§n thñc tÕi Tính Không. Duyên kh·i và Tính Không là hai m£t cüa mµt thñc tÕi, d¥u nó ðßþc giäi minh trên b¤t kÏ bình di®n nào, công ß¾c hay tuy®t ð¯i, tøc ðª hay chân ðª. Duyên kh·i, trên m£t hi¬n th¸, là hi®n tßþng cüa Tính Không ; và Tính Không, trên cái nhìn tuy®t ð¯i, là bän ch¤t cüa Duyên kh·i. Ðây là mµt loÕi h® lu§n, mà nói theo ngôn ngæ cüa Hoa Nghiêm là "tß½ng tÑc", "tß½ng nh§p" - cùng sinh kh·i và cùng hi®n hæu. Do ðó, "Tính Không" (sunyata), nªu ðßþc xem là mµt loÕi th¬ tính ð£c thù, mµt loÕi th¬ tính mà nó luôn luôn phá hüy chính nó - phá hüy liên h±i, thì tác døng khä th¬ cüa Tính Không là nhß Tâm kinh (Hridaya sutra) nói "vi­n ly ðiên ðäo mµng tß·ng", "cÑu cánh Niªt bàn". Nhß thª, Duyên kh·i và Tính Không chính là khái ni®m cu¯i cùng cüa ngôn ngæ - vì không còn ngôn t× nào khác h½n có th¬ thay thª cho nó ðßþc - khä dî nói v« VI�N LY (Naiskramya). Nó vi­n ly m÷i tñ tính (svahàva), m÷i tñ tß¾ng (svalaksana). Duyên kh·i nhß b÷t bóng, b¤t giác t× khi nào chÆng biªt, l£ng l¨ trôi theo gh«nh thác ð², và khi chÕm phäi dòng nß¾c, nó li«n bi®t tåm - tr· v« v¾i bän th¬ ß ? KHÔNG. — ðây không có b¤t kÏ mµt bän th¬ nào hi®n hæu cä ! Vì, nhß theo l¯i nói cüa vi­n ly, bän th¬ cüa Duyên kh·i là "KHÔNG T¹ TÍNH" (svabhavaabhàva), nó trôi lån t× n½i này ðªn n½i kia trong c½n tu¥n hoàn mµng m¸ cüa nhæng sñ n¯i kªt và nß½ng tña nhau (y tha), nhß t×ng gi÷t nß¾c, n¯i kªt và nß½ng tña nhau ð¬ tÕo thành dòng nß¾c ; còn cái mà ðßþc g÷i là dòng nß¾c chï là lâm th¶i, nó là "duyên hµi" (69) v§y thôi. Duyên kh·i là nhß thª.

Qua nåm c½ s· nhß ðßþc ð« c§p trên ðây, chúng ta ph¥n nào n¡m b¡t ðßþc nhæng ði¬m khái quát v« Tam lu§n tông, và ðây cûng là ti«n ð« ð¬ ði vào tìm hi¬u triªt h÷c Tánh Không.

III.- Nguyên Lý Trung ÐÕo (màdhyama-pratipàda) 

Nhß ðã ðßþc nói ðªn ngay t× ð¥u, Trung ðÕo là mµt khái ni®m do chính ÐÑc Ph§t nói lên sau nhæng biªn c¯ quan tr÷ng trong cuµc hành trình tr· v« Niªt bàn cüa Ngài. Nó, ngay t× th¶i Ph§t giáo Nguyên thüy, v¯n ðßþc xem là mµt giáo lý ð£c thù trên cä hai bình di®n : ð¶i s¯ng thñc ti­n tu hành và ðÕo lý ðßa ðªn giäi thoát.

L¸ch sØ ghi nh§n r¢ng, träi qua sáu nåm tu kh² hÕnh · núi Tuyªt, thân th¬ cüa B± Tát T¤t ÐÕt Ða chï còn da b÷c xß½ng. B± Tát ðã ðánh ð²i m÷i sÑc s¯ng nång ðµng và nhi®m m¥u cüa chính mình cho nhæng c½n ðói lÕnh khôn l߶ng, có lúc Ngài ðã r½i vào hôn mê, b¤t tïnh. Song, chính nh¶ vào nhæng kinh nghi®m th¯ng thiªt nhß thª mà Ngài m¾i ngµ ra r¢ng, sñ hüy di®t xác thân này ð¬ c¥u Vô thßþng ðÕo là ði«u phi lý vô b¶, không th¬ có ðßþc. T× ðó, B± Tát thÑc tïnh, và Ngài b¡t ð¥u tìm lÕi cuµc s¯ng quân bình, mµt ð¶i s¯ng v¯n ti«m tàng mµt khä tính nhi®m m¥u vô biên trong môÜi con ng߶i, b¢ng cách ån u¯ng, t¡m rØa và nghï ng½i (70) ; r±i ði vào thi«n ð¸nh.

Sau khi thành ðÕo, bài pháp ð¥u tiên mà Ph§t giäng tÕi v߶n Nai là TÑ thánh ðª ; trên c½ s· cüa pháp thoÕi này, nguyên lý Trung ðÕo ðßþc Ph§t nh¤n mÕnh nhß sau : "Có hai cñc ðoan mà ng߶i h÷c ðÕo mu¯n hß¾ng ðªn mµt ð¶i s¯ng giäi thoát c¥n phäi tránh xa : cñc ðoan thÑ nh¤t, nªu l¤y lÕc thú cüa thân th¬ làm møc ðích cüa ð¶i ng߶i, thì ðó là mµt ð¶i s¯ng thô bï và ngu xu¦n ; cñc ðoan thÑ hai, nªu s¯ng mµt ð¶i kh² hÕnh ép xác, chï tÕo thêm kh² ðau và v¤t vä". Ðây ðßþc g÷i là Trung ðÕo tu t§p ; con ð߶ng GIÿA không r½i vào hai cñc ðoan. Mµt loÕi Trung ðÕo khác, ðó là Trung ðÕo giäi thoát. Có nghîa là ði vào giác ngµ và th¬ nghi®m chân lý t× thª gi¾i cüa thñc tính Duyên kh·i. Vì l¨, ð¯i v¾i Duyên kh·i thì m÷i pháp không th¬ ðßþc xem là có hay không. Do ðó, Duyên kh·i ðßþc xem nhß là Trung ðÕo cüa giäi thoát.

T× cái n«n móng c½ bän này, mà v« sau, träi qua mµt l¸ch sØ lâu dài, cûng l¡m phen phiêu lßu b±ng b«nh, Long Th÷ ðã xây dñng lÕi nguyên lý Trung ðÕo trên c½ s· cüa Bát b¤t. C¯ nhiên, tÕi sao Long Th÷ không xây dñng lu§n thuyªt cüa mình trên cái ðã có (nhß Trung ðÕo th¶i Nguyên thüy) mà lÕi y cÑ trên mµt n«n täng m¾i là có lý do cüa nó ; và lý do ðó là nhæng gì ðßþc trình bày trong th¶i kÏ Ph§t giáo Bµ phái và Ph§t giáo ti«n ÐÕi th×a. Ðó là mµt ð« tài thuµc sñ phát tri¬n cüa l¸ch sØ-tß tß·ng, khi mà gi¾i tuyªn giæa "ngôn" và "hành" b¸ xóa nhòa, và kinh nghi®m th¬ chÑng tñ nµi phäi nh߶ng chôÜ cho sñ bi®n bi®t phân tranh. Lúc b¤y gi¶ kë ch¤p có, ng߶i ch¤p không, kë ch¤p v×a có lÕi v×a không, ng߶i ch¤p v×a không có lÕi v×a không không..., cÑ nhß thª, nhæng ð¸nh kiªn cüa có và không ðã di­n tiªn trong su¯t quá trình phát tri¬n tß tß·ng Ph§t giáo. Hªt th¶i ðÕi này, ðªn th¶i ðÕi khác, v¤n ð« ðó cÑ sinh r±i di®t, di®t r±i sinh nhß là vòng luân h±i vînh cØu (le retouré ternel) cua Nietzsche. Có l¨ vì thª mà Long Th÷ phäi xây dñng lÕi nguyên lý Trung ðÕo trên mµt n«n täng m¾i cüa Bát không (71).

Nhß thª, rõ ràng Trung ðÕo · ðây ðßþc ra ð¶i trong mµt b¯i cänh m¾i, hÆn nhiên nó cûng cßu mang theo nhæng th¬ cách ð£c thù cüa nó. Tuy nhiên, không vì v§y mà h÷c thuyªt cüa Long Th÷ khác bi®t v¾i hay ch¯ng trái v¾i giáo lý cüa Ph§t ; trái lÕi, nó chï có th¬ ðßþc xem là sñ phát tri¬n bän ý cüa Ph§t trong mµt b¯i cänh m¾i, cûng tña h± nhß dùng mµt tên g÷i m¾i cho mµt khái ni®m cû, v§y thôi.

Do ðó, khi Trung ðÕo n¢m giæa chiªn tr§n cüa Bát b¤t hay ðßþc bao quanh b·i Bát b¤t, thª có nghîa Trung ðÕo là chân lý lâm th¶i, khä dî không r½i vào m÷i kiªn ch¤p cüa hæu vô sinh di®t th߶ng ðoÕn khÑ lai. Do ðó, nªu nhìn t× thñc tª, Trung ðÕo không phäi là bän ch¤t cüa chân lý tuy®t ð¯i, hay là bän th¬ cüa chân lý thñc tÕi nào cä, nó chï ðóng vai trò-bi¬u hi®n trong kªt c¤u cüa tß duy mà thôi. Cûng nhß giæa bóng t¯i và ánh sáng, trong tß duy chúng ta cho r¢ng nó phäi có mµt gi¾i tuyªn hão huy«n nào ðó ð¬ phân chia hai thái cñc sáng và t¯i khác nhau ; và ðó là mµt nhu c¥u cüa tß duy hæu ngã. Nhßng v¾i chân lý thñc tÕi, s¨ không h« có và không bao gi¶ có b¤t kÏ mµt gi¾i tuyªn lë loi nào hi®n hæu nhß là biên tª cüa giæa ánh sáng và bóng t¯i. Vì thª, cái mà g÷i là Trung-ðÕo-ðª, nên nh¾ r¢ng, chï là ði¬m tña cüa nhæng kªt c¤u lâm th¶i trong tß duy hæu ngã, ðây là ði¬m ð£c thù nh¤t v« nguyên lý Trung ðÕo.

Nhß v×a ð« c§p trong lu§n ð« trên, chúng ta th¤y rõ Trung ðÕo không phäi là Niªt bàn, mà là con ð߶ng dçn ðªn Niªt bàn. — ðây, mµt v¤n nÕn khác có th¬ ðßþc ð£t ra là tÕi sao Trung ðÕo, mµt con ð߶ng mong manh nhß thª lÕi có khä nång dçn ðªn Niªt bàn, và chï có nó m¾i có ðü nång lñc ð¬ dçn ðªn Niªt bàn ?

Ngay tÕi chi tiªt này lµ rõ cho ta th¤y tính cách nhi®m m¥u và vô cùng kÏ vî cüa nhæng cái v¯n ðßþc xem là mong manh, sß½ng khói ; và có khi chúng ðßþc xem là vô tích sñ, vô giá tr¸. Trong vi­n kiªn cüa các nhà ÐÕi th×a ðµc ðoán, h÷ cho r¢ng chï có Vô là trên hªt, ho£c chï có Chân ðª là trên hªt v.v..., mà h÷ không biªt r¢ng Vô chï có th¬ ðßþc nh§n di®n trong Hæu, cûng nhß Chân ðª hi®n hæu t× Tøc ðª (72). Và khi ðã ôm ch£t l¤y quan ði¬m (ho£c vô, ho£c hæu) cüa mình, thì l§p tÑc h÷ r½i vào l¥m lôÜi. Vì thª, cái biên gi¾i mong manh mà g¥n nhß là không biên gi¾i này, tác døng cüa nó là cñc mÕnh và dùng ð¬ phá hüy m÷i thiên ch¤p trong c½ ð± cüa ngã kiªn ; nó phóng thích t¤t cä m÷i ph¥n tØ c¤u uª trong ngøc tù cüa tâm thÑc, r±i ð§p tan luôn cä cái ngøc tù huy­n mµng này ð¬ cho m÷i tâm thÑc tr· v« v¾i cái bän th¬ thanh nguyên. Và, khi tâm thÑc ðã ðßþc gµi rØa, nó s¨ tr· nên trong sÕch nhß Trung ðÕo, m÷i ý ni®m v« có và không không còn hi®n hæu trong nó næa, b¤y gi¶ nó ðang ð¯i di®n và t¡m mình trß¾c chân lý thñc tÕi ð¤y. Do ðó, chính cái không là gì cä và không có h® løy nào cä m¾i có th¬ ð§p vÞ cái hæu hÕn, biªn nó tr· thành vô biên. Ðó là vai trò tr÷ng yªu cüa Trung ðÕo. Có th¬ tï dø nhß ng߶i lái xe ðÕp, nó không vß¾ng b§n vào ðâu cä, bên phäi hay bên trái, phía trß¾c hay phía sau ; nó chï chü ðµng không nghiêng ngä v« b¤t kÏ bên nào trong mµt th¬ cách l¡m di®u vþi và b¤p bênh. Nhßng chính sñ n¯i kªt cüa t×ng giây phút b¤p bênh ðó mà con ng߶i có th¬ ðÕt ðªn møc ðích. Trung ðÕo là nhß thª. Nhß v§y, do tính cách bao dung và không thiên ch¤p mà Trung ðÕo ðßþc xem là con ð߶ng giæa dçn ðªn trú xÑ cüa Niªt bàn. Ðây là ði¬m ð£c thù thÑ hai v« nguyên lý Trung ðÕo.

Cu¯i cùng là v¤n ð« cüa chính Trung ðÕo. Thông qua bút pháp cüa La Th§p, chúng ta hi¬u ðßþc tôn chï cüa Tam lu§n, mà cø th¬ là Trung ðÕo trong Trung lu§n. Ngay t× ð¥u, ý nghîa cüa chæ TRUNG ðã ðóng vai trò trung tâm cüa m÷i lu§n thuyªt, nó là cánh cØa giæa cüa ba "huy«n môn" ð¬ bß¾c vào thñc tÕi Tính Không. Do ðó, trên c½ s· cüa tß duy và ngôn ngæ, thì "Trung" thü vai cüa nhæng chÑng lý t¯i thßþng. Và cûng tÕi ðó là ði¬m cao nh¤t mà b§c thÑc giä khä dî ðÕt ðªn b¢ng con ð߶ng ngôn ngæ. Còn cänh gi¾i thñc tÕi, cho dù có ðßþc xem là ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc hay không, thì nghìn nåm vçn b¤t khä thuyªt b·i ngôn ngæ. Song, nªu nhß thª thì làm sao Ph§t ðµ chúng sinh, vì cái mà Ph§t biªt thì chúng sinh không th¬ biªt ? T× ðó, cánh cØa phß½ng ti®n ðßþc m· ra cho nhæng ai có m¡t ð¬ nhìn th¤y, có tai ð¬ nghe. — ðây, chæ "LU‡N" ðóng vai trò cüa phß½ng ti®n. Nhß thª, nªu Trung là cÑu cánh, thì Lu§n là con ð߶ng phß½ng ti®n dçn ðªn cÑu cánh, tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i Trung ðÕo. Và hai bình di®n phß½ng ti®n và cÑu cánh trong nguyên lý Trung ðÕo ðßþc g÷i là Nh¸ ðª - tÑc hai chân lý : chân lý công ß¾c (tøc ðª) và chân lý tuy®t ð¯i (chân ðª). M¯i quan h® cüa hai chân lý này là b¤t khä phân ly. Nªu chï ch¤p nh§n mµt trong hai thì lÕi tiªp tøc r½i vào ho£c th߶ng kiªn, ho£c ðoÕn kiªn... Cho ðªn khi nào ðÕt ðªn cänh gi¾i Niªt bàn vô thßþng, thì chân hay tøc s¨ không còn ðßþc bàn ðªn næa. Tuy nhiên, · ðây trên góc ðµ nh§n thÑc, hai chân lý này m· ra cho chúng ta mµt chân tr¶i bao la mênh mông ð¥y hy v÷ng. Ðó chính là khä tính vô biên cüa Duyên kh·i ðßþc bi¬u hi®n trên cä hai phß½ng di®n cüa chân ðª lçn tøc ðª. Và cûng t× ðây, cuµc ð¯i thoÕi giæa Ph§t và chúng sinh b¡t ð¥u.

"Mßþn chï ðßa di«u lên khöi gió
Buông thuy«n lúc khách ðã sang sông

Gaté gaté, paragaté, parasamgaté
Bodhi Svahà !"

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]