Chß½ng VI

ÐÕi Cß½ng Triªt H÷c Trung Quán

I.- Gi¾i Thi®u V« Tác Ph¦m Và Tác Giä

Theo nh§n ð¸nh cüa T.R.Murti, "Trung Quán lu§n (Màdhyamika) là mµt lu§n giäi cách tân cüa Ph§t giáo. Nó ðào sâu vào Ph§t giáo b¢ng cách phân tích tr÷n v©n nhæng v¤n ð« tinh tª trong giáo nghîa. Ðó là mµt sñ c¯ g¡ng b«n bï ð¬ t²ng hþp các kinh lu§n Ph§t giáo thông qua cái nhìn cüa hai chân lý : chân ðª và tøc ðª" (73).

Chúng ta biªt r¢ng, Trung Quán lu§n là mµt trong ba bµ lu§n n²i tiªng cüa Long Th÷. Song, v« vai trò l¸ch sØ, nó có mµt t¥m vóc vô cùng vî ðÕi trong tiªn trình phát tri¬n l¸ch sØ-tß tß·ng cüa ðÕo Ph§t, nh¤t là trong mµt b¯i cänh phÑc tÕp cüa các h® tß tß·ng tÕi „n е lúc b¤y gi¶. Do ðó, Trung Quán lu§n r¤t ðßþc quan tâm b·i các h÷c giä Ðông, Tây ; và theo ðánh giá cüa P.T.Raju, trong "Idealistic Thought of India", thì tác giä cüa tác ph¦m này là "mµt nhà bi®n chÑng ðµc nh¤t vô nh¸ trên thª gi¾i" (74).

Nµi dung cüa Trung Quán lu§n g±m có 4 quy¬n, chia thành 27 ph¦m v¾i t¤t cä 446 bài tøng. MôÜi bài tøng có 4 câu nåm chæ, t²ng cµng g±m 1.784 câu, 8.920 chæ. Tác ph¦m nguyên vån b¢ng tiªng Sanskrit, do La Th§p d¸ch sang Hán vån. Bên cÕnh bän d¸ch, còn có các bän chú giäi cüa Vô Trß¾c, Thanh Møc, Cát TÕng...

V« tác giä, Nagarjuna, ng߶i thuµc chüng tµc Naga (r±ng) · mi«n Nam „n, ra ð¶i khoäng thª kÖ thÑ III T.L, trong mµt gia ðình theo ðÕo Bà La Môn. Ngài ðßþc sinh ra dß¾i g¯c cây Arjuna, nên ðßþc ð£t tên Nagarjuna - Long Th÷, Long Th¡ng, Long Mãnh. Thu· thiªu th¶i, Long Th÷ là ng߶i thông minh, h÷c rµng, làu thông kinh ði¬n Bà La Môn và h÷c ðßþc huy«n thu§t. Truy«n thuyªt k¬ r¢ng, mµt hôm, Long Th÷ cùng bÕn bè rü nhau dùng phép tàng hình ð¬ vào cung trêu ch÷c các cung næ. Vua biªt ðßþc, ra l®nh chém ð¥u ba ng߶i bÕn, riêng Long Th÷ ðßþc thoát thân. Do ån nån sám h¯i, Ngài mµt mình ðªn trß¾c tháp Ph§t phát tâm xu¤t gia th÷ gi¾i. T× ðó, Ngài b¡t ð¥u nghiên cÑu Tam tÕng, d¥u có thông hi¬u nhßng vçn không thöa mãn. Mµt hôm, do tâm khinh mÕn sinh kh·i, Ngài tñ chª ra gi¾i lu§t, ån m£c ki¬u m¾i và · riêng trong cån phòng thüy tinh. Nhân duyên hµi ngµ, B± Tát ÐÕi Long thß½ng xót ðªn dçn Ngài vào Long cung r±i truy«n trao kinh pháp ÐÕi th×a. T× ðó, Ngài nôÜ lñc truy«n bá chánh pháp, cho ðªn khi v« già. Mµt trong nhæng ð® tØ xu¤t s¡c cüa Long Th÷ là Ы Bà... (75).

V« m£t tß tß·ng, nói ðªn Long Th÷ là phäi nói ðªn B± Tát Mã Minh, tác giä cüa "ÐÕi th×a kh·i tín lu§n". Thông qua tác ph¦m này mà tß tß·ng ÐÕi th×a cüa Mã Minh ðã gây sñ chú ý cho các b§c thÑc giä ðß½ng th¶i. Và v« sau, chính Long Th÷ là ng߶i làm cho h® tß tß·ng ÐÕi th×a tr· nên hoàn thi®n. T¤t nhiên, ngoài Long Th÷ cûng còn có nhæng nhà ÐÕi th×a khác, nhß Harivarman. Tuy nhiên, v¾i trí tu® xu¤t s¡c và bi®t tài v« ngh¸ bi®n, mà Long Th÷ ðßþc xem nhß là (mµt trong nhæng) triªt gia ð¥u tiên trong cuµc cách tân l¸ch sØ-tß tß·ng Ph§t giáo.

II.- Lu§n Ы Triªt H÷c C½ Bän Trong Trung Quán Lu§n 

Ph¥n trình bày ðÕi cß½ng v« các lu§n ð« triªt h÷c c½ bän trong Trung Quán lu§n này ðßþc dña vào nguyên bän Trung Quán lu§n do ngài La Th§p d¸ch trong ÐÕi tÕng kinh, và ph¥n giäi thích ðßþc dña vào nhi«u bän s¾ giäi cüa các Lu§n sß Tång Du® (No.1564 [Cf.Nos.1565-1567] - l¶i tña viªt cho Trung Quán lu§n), Thanh Møc (No.1564 [Cf.Nos.1565-1567] - ph¥n s¾ giäi) và Vô Trß¾c (No.1565 [Cf.Nos.1564, 1566, 1567] - Thu§n Trung lu§n nghîa nh§p ÐÕi Bát Nhã Ba la m§t kinh) - xem ÐÕi Chính tân tu, ÐÕi tÕng kinh, t§p 30.

A/- Biªn ChÑng Phü ð¸nh (Dialectical Negation)

Toàn bµ triªt lý Trung Quán hoàn toàn n¢m ngay n½i ti«n ð« ðµc nh¤t vô nh¸ cüa nó, ðó là "Nh¤t Thiªt Pháp không - SARVADHARMÀSUNYATA - T¤t Cä Pháp ð«u Là Không". Ðây là mµt ti«n ð« vî ðÕi làm ðäo lµn t¤t cä c½ c¤u tr§t tñ trong ð¶i s¯ng tri thÑc cüa con ng߶i. Vì l¨, nªu không th×a nh§n nó, thì mãi mãi con ng߶i không th¬ ðÕt ðªn chân lý, nghîa là chï ch¤p nh§n và b¢ng lòng v¾i thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng sinh di®t liên h±i này ; và nhß thª, thì giá tr¸ cüa chân lý m£c nhiên b¸ phü nh§n ngay trong ð¶i s¯ng cüa con ng߶i. Và, ð¶i s¯ng cüa con ng߶i, nªu không ðßþc soi sáng b·i chân lý, hay ðßþc t±n tÕi trong chân lý, thì t¤t nhiên, ð¶i s¯ng ðó s¨ không có b¤t kÏ mµt ý nghîa và giá tr¸ nào.

Ngßþc lÕi, nªu th×a nh§n nó nhß là mµt chân lý ph² biªn, thì xem nhß là phü nh§n t¤t cä hi®n thñc cüa con ng߶i và thª gi¾i thñc tÕi khách quan.

Nhßng, nhß trong thñc tª, con ng߶i ðã không th¬ l¦n tr¯n trß¾c sñ hi®n hæu cüa thª gi¾i thñc tÕi v¾i muôn ngàn sñ v§t hi®n tßþng, sai bi®t ða thù ðang hi®n bày l± lµ trß¾c m¡t, hà hu¯ng là có th¬ ch¯i t× sñ hi®n hæu cüa con ng߶i chính nó và các ð¯i tßþng hi®n thñc cüa nó - tÑc là thª gi¾i thñc tÕi.

Và nªu nhß thª, thì ti«n ð« Trung Quán này quä thñc là chÑa ð¥y mâu thuçn. Và, trong tri thÑc th߶ng tình, nhæng cái mâu thuçn thì ð«u không hþp ; và nhæng cái không hþp lý, thì không th¬ t±n tÕi v.v... Nhßng tÕi sao ti«n ð« cüa Trung Quán vçn t±n tÕi nhß là chân lý hi¬n nhiên ? Уt v¤n ð« nhß thª là ð¬ kh·i sñ ði vào nghiên cÑu triªt lý Trung Quán.

1- Ý nghîa phü ð¸nh cüa Trung Quán

Nhß v×a trình bày, "Nh¤t thiªt pháp không" là mµt m®nh ð« - phát bi¬u phü ð¸nh, nó là mµt sñ phü ð¸nh t¤t cä, mà trß¾c hªt là phü ð¸nh m÷i ð¯i tßþng ðßþc xem nhß là sñ th¬ hi®n thñc (actual dharma), r±i sau ðó, là phü ð¸nh chü th¬ (subject) cüa ð¯i tßþng b¸ phü ð¸nh (object) ; thª có nghîa là nó, không nhæng phü ð¸nh m÷i sñ th¬ hi®n hæu mà còn phü ð¸nh luôn cä chính nó. Và, khi mà m÷i giá tr¸ ð«u b¸ phü ð¸nh, nhß vai trò hi®n hæu cüa chü th¬ và ð¯i tßþng, thì ti«n ð« cüa Trung Quán cûng chÆng có giá tr¸ gì hªt, có cûng nhß không. Và khi mà mµt ti«n ð« ðã ðßþc xem là không có tác døng, thì sñ thiªt l§p cüa nó cho dù có hþp lý, cûng không có giá tr¸ gì trong sñ phü nh§n thª gi¾i thñc tÕi hi®n hæu ; và cûng không có b¤t kÏ mµt sñ liên h® nào ð¯i v¾i thª gi¾i thñc tÕi hi®n hæu. Do ðó, ý nghîa phü ð¸nh cüa Trung Quán, trß¾c hªt là "không phü ð¸nh gì cä". Vì, m®nh ð« phát bi¬u cüa nó là "Nh¤t thiªt pháp không" ; mà, khi "t¤t cä ð«u là không" thì l¤y cái gì ð¬ phü ð¸nh cái gì ? Chúng ta th¤y r¢ng, trên thñc tª, trß¾c hªt phäi có mµt sñ th¬ nào ðó, r±i sau m¾i có th¬ khÆng ð¸nh hay phü ð¸nh. Còn, nªu ðã không có gì hªt, thì l¤y cái gì mà phü ð¸nh, và phü ð¸nh cái gì. Nhß thª, · ðây không th¬ dùng ý nghîa phü ð¸nh theo quan ði¬m thông th߶ng cüa con ng߶i ð¬ khäo sát tính cách phü ð¸nh cüa Trung Quán.

2- C½ s· thiªt l§p m®nh ð« phü ð¸nh cüa Trung Quán

Thông th߶ng, khi phát bi¬u mµt m®nh ð« ho£c là khÆng ð¸nh, ho£c là phü ð¸nh, thì trß¾c hªt phäi tuân thü tr§t tñ cüa kªt c¤u ngæ pháp ; nghîa là, trong mµt câu phát bi¬u, phäi có ðü chü t× (subject), ðµng t× (verb) và túc t× (object). Và trong nguyên lý tß½ng quan cüa ngôn ngæ, thì mµt m®nh ð« phát bi¬u phäi mang ý nghîa ho£c ðúng, ho£c sai ; và cái ðúng phü ð¸nh cái sai. Do ðó, mµt phát bi¬u phü ð¸nh luôn luôn phäi hµi ðü các yªu t¯ : a)- Chü th¬ phü ð¸nh, ðµng t× phü ð¸nh, và ð¯i tßþng b¸ phü ð¸nh. b)- Chü th¬ nh§n ð¸nh sai, ðµng t× nh§n ð¸nh sai, và ð¯i tßþng b¸ nh§n ð¸nh sai. Trên c½ s· này, bên ðúng (a) có th¦m quy«n phü ð¸nh bên sai (b). Nhßng, m®nh ð« phát bi¬u phü ð¸nh cüa Trung Quán là "Nh¤t thiªt pháp không", nhß thª nó ðã hoán v¸ t× phü ð¸nh sang khÆng ð¸nh - khÆng ð¸nh r¢ng "T¤t cä ð«u là không" (76). Và r¢ng, khi m÷i sñ ðßþc xem là không, có nghîa là m÷i ð¯i l§p giæa ðúng và sai, giæa có và không v.v... ð«u b¸ phá hüy ; và mµt l¥n næa, nó tñ phá hüy nó ngay trong kªt c¤u vån pháp cüa chính nó. Nhß thª, ð¯i v¾i Trung Quán, m÷i lý lu§n ð«u hóa ra mµt thÑ trò ch½i - ch½i chæ. Và v¾i nó, lý lu§n cüa tr¥n gian bôÜng tr· thành mµng m¸, vì m÷i lu§n lý ð«u ði vào ngõ cøt, nói có cûng không ðßþc, nói không cûng không ðßþc, nói v×a có v×a không cûng không ðßþc, và nói v×a không có v×a không không cûng không ðßþc. H­ ðøng vào khä th¬ nào là nó ð§p tan ngay khä th¬, cho ðªn khä th¬ cüa ngôn ngæ cûng b¤t lñc. Nhß thª tÕi sao sÑ m®nh cüa Trung Quán ðßþc g÷i là "phá tà hi¬n chánh" - ðánh thÑc gi¤c mµng cu±ng si cüa nhæng kë mê l¥m ? Ði«u này ðßþc Thanh Møc giäi thích rõ · ph¥n sau.

3- Yªu tính tß½ng quan trong phát bi¬u cüa mµt m®nh ð«

Møc tiêu lý tß·ng cüa logic tß duy, thông th߶ng là sñ c¥n phäi ðÕt ðªn mµt tiªn trình bi®n chÑng giæa cái bi¬u ðÕt và cái ðßþc bi¬u ðÕt (77), hay nói khác ði, ðó là sñ tß½ng Ñng giæa thª gi¾i bi¬u tßþng và thª gi¾i thñc tÕi. Do ðó, sñ th¬ bi¬u tßþng, luôn luôn là bi¬u tßþng cho mµt cái gì khác nó, ch¾ không th¬ bi¬u tßþng v« chính nó. Cûng nhß hoa sen, tñ thân nó không c¥n phäi bi¬u tßþng cho nó næa, vì chính nó ðã là hoa sen r±i ; và m÷i thuµc tính cüa nó luôn luôn ðßþc trßng bày b·i trong chính sñ hi®n di®n cüa nó. Nhßng khi ng߶i ta dùng hoa sen ð¬ bi¬u trßng cho nhæng ð£c tính cao thßþng và b¤t nhi­m, t¤t nhiên cái ð£c tính cao thßþng và b¤t nhi­m ðó không phäi là cüa hoa sen. Tß½ng tñ nhß v§y, chim b± câu ðßþc dùng ð¬ bi¬u tßþng cho hòa bình, nhßng hòa bình hÆn không phäi là chim b± câu. T× ðó, cho th¤y r¢ng m¯i tß½ng quan giæa bi¬u tßþng và thñc tÕi, d¥u có tß½ng ßng, nhßng không phäi là nh¤t th¬. Vì l¨, giæa thñc tÕi và cái bi¬u tßþng cho thñc tÕi thì hoàn toàn khác nhau. Nhß v§y, khi nói ðªn yªu tính tß½ng quan trong phát bi¬u cüa mµt m®nh ð« là nói ðªn tiªn trình tß½ng Ñng cüa mµt nh§n thÑc, mà trong ðó, chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc cûng xu¤t hi®n trên nguyên lý ho£c là ð±ng th¬, ho£c là sai bi®t. Nghîa là, ho£c chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc là mµt, ho£c chü th¬ và ð¯i tßþng là hai. Trong tr߶ng hþp nªu là mµt, thì tác giä và tác nghi®p là ð±ng nh¤t. Tï dø, ng߶i thþ g¯m (tác giä) và ð± g¯m do ông làm ra (tác nghi®p), · ðây sao g÷i là mµt ðßþc ? Vì, nªu là mµt thì hóa ra, ng߶i thþ g¯m và ð± g¯m là ð±ng th¬ ?

Mµt dçn dø khác, trong tr߶ng hþp nªu là hai, nhß tï dø cüi và lØa cüa Thanh Møc, r¢ng nªu chü th¬ và ð¯i tßþng là hai ð½n th¬ bi®t l§p, nhß sñ bi®t l§p cüa cüi và lØa, thì ðâu c¥n có cüi m¾i có lØa ? Mà trái lÕi, lúc nào và · ðâu lØa tñ nó vçn có, và nªu nhß thª, ðây là mµt loÕi lØa vô døng, nó không có nång lñc thiêu ð¯t cái gì hªt. Do ðó, yªu tính tß½ng quan · ðây, theo Trung Quán có hai loÕi : mµt là d¸ th¶i, hai là ð±ng th¶i. Trong tß½ng quan d¸ th¶i, có 4 yªu t¯ : 1- Th߶ng (lØa - lúc nào và · ðâu cûng có) ; 2- Vô nhân (lØa - không c¥n có cüi) ; 3- Vô duyên (lØa - không c¥n b¤t cÑ ði«u ki®n nào ð¬ nó hi®n hæu) ; và 4- Vô tác døng (lØa - không có chÑc nång thiêu ð¯t) (78). Ngßþc lÕi, trong tß½ng quan ð±ng th¶i, lØa chï có th¬ hi®n hæu khi cüi b¸ ð¯t, sñ có m£t cüa nó là tùy thuµc vào cüi có b¸ ð¯t hay không ; và ð¯i v¾i cüi, trß¾c khi b¸ ð¯t, nó cûng chßa hÆn là cüi, vì nó có th¬ ðßþc tr· thành mµt cái gì ðó khác cüi, nhß khúc cây, cái chân bàn, cái khuôn änh... Nhß thª, rõ ràng hoàn toàn không có b¤t kÏ mµt tñ tính cá bi®t nào có th¬ ðßþc xem nhß là yªu tính ð£c thù cüa cüi hay cüa lØa. Và do ðó, cüi và lØa trong cái nhìn cüa Trung Quán, ðßþc xem là hi®n hæu-giä l§p ; tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i t¤t cä pháp. — ðây, cái yªu tính cüa chü th¬ không có, cái yªu tính cüa ð¯i tßþng cûng không có, v§y l¤y gì làm yªu tính trong tß½ng quan ð¬ phát bi¬u mµt m®nh ð« ? Ðó chính là cái tß½ng quan trong tác døng-hi®n hæu, mµt thÑ tß½ng quan mà Thanh Møc bäo r¢ng, cûng chï là sñ giä ð¸nh theo t§p quán suy tß cüa con ng߶i mà thôi. Do ðó, khi chü th¬ và ð¯i tßþng ðßþc ð£t ra ð¬ phát bi¬u v« mµt chân lý nào ðó (nhß nói : Nh¤t thiªt pháp không), nhß thª, không có nghîa là th×a nh§n sñ hi®n hæu ðích thñc cüa chü th¬ và ð¯i tßþng. Nhßng, vì mu¯n phá hüy m÷i kiªn ch¤p sai l¥m v« hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, ðoÕn, khÑ, lai v.v... mà phäi giä ð¸nh ðó thôi. Và trong m÷i sñ giä ð¸nh v« thñc tÕi, nhß thª này thì g÷i là lØa, nhß thª kia thì g÷i là cüi v.v... ; lØa và cüi cûng chï là tên g÷i äo hóa lâm th¶i mà thôi. B·i l¨, lØa và cüi trong tên g÷i thì không phäi là lØa và cüi trong thñc tÕi ; chúng hoàn toàn khác nhau. Và nªu chúng cùng ðßþc ð£t trên nguyên lý cüa ð±ng th¬ và d¸ th¬, thì g÷i thª nào cûng sai cä. Còn bän ch¤t cüa thñc tÕi, nó v¯n là dòng v§n hành b¤t tuy®t, không ð¯i ðãi, không tên g÷i và không mâu thuçn. Nó là v§y thôi.

4- Уc tính cüa sñ phü ð¸nh

T× nhæng ði«u dçn trên, ta th¤y r¢ng, nhæng gì ðßþc nói ra · ðây ð«u là nói trong sñ giä ð¸nh, và nhæng gì n¢m trong sñ giä ð¸nh ð«u là vô thñc và phi hæu. Cho ðªn nhæng cái mà g÷i là mê l¥m, cu±ng si cûng chï là pháp nhß mµng, nhß huy­n. Nhß thª, t¤t cä ð¯i tßþng nào còn n¢m trong tß½ng quan ð¯i ðãi cüa tri thÑc th߶ng nghi®m thì ð«u là giä danh. Vì khi ð¯i di®n v¾i chân lý, nó không hi®n hæu, cûng nhß cành hoa thì có th¬ phän chiªu trong gß½ng soi, nhßng tên g÷i cüa cành hoa ðó, ð¯i di®n trß¾c gß½ng soi, nó không th¬ hi®n hæu. T× ðó cho th¤y r¢ng, bän ch¤t cüa tri thÑc không gì khác h½n là n½i c¤t chÑa cüa nhæng ð¯i tßþng phù vân äo hóa và chính nó cûng là nhæng gì ðßþc c¤u thành t× äo hóa. Cho ðªn khi nào m÷i ð¯i tßþng giä l§p này b¸ hüy di®t, thì bän ch¤t cüa tri thÑc m¾i th§t sñ hi®n ti«n, b¤y gi¶ nó m¾i có ðü khä nång ð¬ lînh hµi thñc tÕi, hay nói khác ði, chính nó và dòng thñc tÕi ð±ng nh¤t th¬.

Nhß thª, ð£c tính cüa sñ phü ð¸nh trong Trung Quán không phäi là khß¾c t× hay phü nh§n sñ hi®n hæu cüa thª gi¾i thñc tÕi khách quan, vì thª gi¾i thì luôn luôn hi®n hæu nhß là chính nó ; nó cûng không c¥n thiªt phäi tr· thành ð¯i tßþng cho tri thÑc, là ð¯i tßþng hay không là ð¯i tßþng, nó vçn nhß thª.

V« v¤n ð« này, Long Th÷ ðßa ra mµt thí dø nhß sau. Trong mµt cån nhà ðóng kín, bên trong ðó có thiên th¥n xu¤t hi®n hay không là ði«u chßa biªt. Nhßng · bên ngoài, m÷i ng߶i cÑ bàn tán xôn xao là có thiên th¥n và không có thiên th¥n bên trong. Nªu mµt ai ðó nói là có thiên th¥n, thì không phäi do câu nói ðó mà thiên th¥n bôÜng dßng xu¤t hi®n ; ho£c do nói không có mà thiên th¥n biªn m¤t. D¥u · bên trong thñc có hay không có thiên th¥n, cuµc bàn tán xôn xao bên ngoài là vô cùng t§n. Và trong ðám ðông xôn xao ðó, b§c thÑc giä là ng߶i im l£ng, cho d¥u ông th¤y ðßþc sñ th§t · bên trong. Và, ông cûng không có lý do gì ð¬ tö bày sñ th§t ðó khi mà m÷i ng߶i còn ðang · bên ngoài và cánh cØa vçn chßa ðßþc m· ra (79).

Tóm lÕi, phép phü ð¸nh bi®n chÑng cüa Trung Quán là con ð߶ng dçn ðªn sñ phá hüy m÷i ð¸nh kiªn v« hæu, vô, sinh, di®t...., m÷i c½ ð± giä l§p, mµng m¸ ðßþc c¤t lên t× v÷ng thÑc nh¢m trä lÕi sñ hi®n hæu-nhß thª cho thª gi¾i thñc tÕi-Tính Không. MôÜi bß¾c chân ði cüa nó không h« ð¬ lÕi d¤u vªt nào cho tß duy hæu ngã, tña nhß vªt chân chim giæa hß không bao la chÆng th¬ nào tìm ðßþc. Ðó là mµt l¯i bi®n chÑng siêu vi®t mà h­ nói ra thì t¤t cä ð«u tan biªn, vì ngay t× c½ bän, nó ðã phóng thích cä chü th¬ lçn ð¯i tßþng, cho ðªn cái ý ni®m v« chü th¬ và ð¯i tßþng cûng b¸ ð¦y ra khöi gi¾i tuyªn cüa lu§n lý. Яi di®n trß¾c làn sóng phü ð¸nh liên h±i cüa Trung Quán, không mµt sñ th¬ nào có th¬ dñng l§p, cho ðªn sñ móng kh·i cüa ý ni®m cûng ðành phäi bång tiêu. Ðây chính là sÑ m®nh cüa nó, mµt sÑ m®nh ð£c bi®t ðßþc ph¯i trí cho m÷i sñ n· nø trßng bày cái bän th¬ thanh nguyên v¯n t× nghìn xßa và cho ðªn bây gi¶ vçn không sinh, không di®t.

"Ng߶i v« bóng v¡ng ngàn cây
B§p b«nh sông nß¾c tháng ngày có không
Tiªng kinh chìm l£ng giæa dòng
Gi§t mình vçy g÷i ai trong cõi v«".

B.- Khäo Sát V« Nhân Duyên

(Trung lu§n, Chß½ng I, g±m 16 bài tøng, ÐCTT/ÐTK, No 1564, t§p 30, trang 01..., ph¦m Quán nhân duyên)

Theo nhß quan ni®m cüa mµt s¯ các bµ phái Ph§t giáo, cûng nhß quan ni®m thông th߶ng cüa chúng ta, thì m÷i sñ th¬ hi®n hæu trên ð¶i này ð«u do nhân duyên sinh ra. Ðây là mµt h® lu§n änh hß·ng sâu ð§m tinh th¥n Ph§t giáo Bµ phái và nghe có vë nhß là nó luôn luôn khª hþp v¾i chân lý thñc tÕi. Các pháp do nhân duyên sinh ra, ði«u ðó có th¬ tï dø nhß cái bình g¯m v§y, nó không th¬ tñ nhiên mà có. Sñ tñu thành cüa nó là do ng߶i thþ g¯m dùng ð¤t sét nhào n£n r±i kªt hþp v¾i nhi«u yªu t¯ khác nhau mà tÕo thành cái bình g¯m. — ðây, theo quan ði¬m cüa mµt s¯ bµ phái thì mµt sñ th¬ mu¯n tñu thành phäi có ð¥y ðü nhân duyên. Nhân là nguyên nhân chính (tñ tính) trñc tiªp sinh ra quä, và duyên là sñ tác ðµng phø trþ t× bên ngoài (tha tính), cµng hai thÑ ðó lÕi (tñ và tha) nên g÷i là "nhân duyên". Và t¤t cä thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này t× con ng߶i cho ðªn muông thú và cö cây hoa lá ð«u ðßþc sinh kh·i t× nhân duyên. V¾i mµt h® lu§n nhß thª trong tri thÑc chúng ta làm sao mà không ch¤p nh§n ðßþc.

— ðây, lu§n ð« triªt h÷c ð¥u tiên cüa Trung Quán là phê bình nhæng kiªn ch¤p sai l¥m v« nhân duyên cüa h÷c phái Vaisesika và ÐÕi chúng bµ.

1- Bài tøng s¯ 3 :

"Các pháp không phäi tñ nó sinh,
Cûng không phäi t× cái khác sinh
Không cùng sinh và không phäi vô nhân
Vì thª, biªt nó là vô sinh"

(2 dòng chæ Nho)

Trß¾c hªt, khi phü ð¸nh mµt tñ th¬, Long Th÷ nói r¢ng tñ th¬ ðó :

a)- Không sinh kh·i t× chính nó

Nªu mµt tñ th¬ mà ðßþc sinh kh·i (chßa có tr· thành có) t× chính nó, thì t¤t yªu, nó phäi hàm chÑa hai yªu t¯ - chü th¬ sinh và cái ðßþc sinh. Và nªu chü th¬ sinh và cái ðßþc sinh là hai yªu t¯ sai bi®t, nghîa là mµt bên là nhân (chü th¬ sinh) và mµt bên là quä (cái ðßþc sinh), thì t¤t nhiên, chúng có hai tñ th¬ khác nhau. Nhß thª, mµt tñ th¬ mà có nhæng yªu t¯ khác nhau thì không th¬ g÷i là tñ th¬, hay là không tñ th¬, cûng nhß hß không không th¬ sinh ra t× hß không, và cûng không bao gi¶ có cái hß không thÑ hai nào khác v¾i bän th¬ hß không v¯n tñ hæu. Do ðó nói r¢ng, mµt tñ th¬ không sinh kh·i t× chính nó.

b)- Không sinh kh·i t× mµt cái khác

Nªu mµt tñ th¬, nhß lØa chÆng hÕn, thì cái khác nó, nhß nß¾c chÆng hÕn, cûng là mµt tñ th¬. Và môÜi tñ th¬ ð«u có yªu tính cüa nó (nhß lØa thì nóng, nß¾c thì lÕnh v.v...) - vì thª, tñ th¬ này không th¬ ðßþc sinh ra t× tñ th¬ kia, và tñ th¬ kia cûng không th¬ ðßþc sinh ra t× tñ th¬ này. Do ðó, nói r¢ng, mµt tñ th¬ chính nó không th¬ ðßþc sinh ra t× mµt tñ th¬ khác nó.

c)- Không sinh kh·i t× cä hai

Nhß thª, mµt tñ th¬ nªu ðã không ðßþc sinh kh·i t× chính nó, cûng không th¬ ðßþc sinh kh·i t× cái khác nó ; v§y thì cûng không th¬ ðßþc sinh kh·i t× hai tñ th¬ khác nhau hþp lÕi. — ðây, Trung lu§n phü quyªt luôn cä sñ ph¯i hþp cüa hai tñ th¬ ðµc l§p, vì nªu có th¬ ph¯i hþp ðßþc, thì chính nó s¨ ðánh m¤t cá bi®t tính cüa nó. Sñ ki®n này cûng gi¯ng nhß lØa và nß¾c, do có nhæng yªu tính khác nhau mà chúng không th¬ cùng hòa ph¯i v¾i nhau. Do ðó, nói r¢ng, mµt tñ th¬ không th¬ ðßþc sinh kh·i t× cä hai - nó và cái khác nó (tñ và tha).

d)- Không sinh kh·i không phäi vì không có nguyên nhân

B¤t kÏ mµt sñ th¬ hi®n hæu nào cûng ðßþc xem nhß là kªt quä cüa nhæng nguyên nhân. Không có mµt kªt quä nào mà không có nguyên nhân. Nguyên nhân chính là lý do hi®n hæu (raison d'être) cüa kªt quä. Do ðó, nói r¢ng, không sinh kh·i không phäi vì không có nguyên nhân.

2- Bài tøng s¯ 4 :

"Tñ tính cüa t¤t cä pháp
không phäi sinh kh·i t× trong duyên
vì bän ch¤t cüa duyên là không có tñ tính
Яi v¾i tha tính cûng nhß thª"

( 2 dòng chæ Nho)

T× b¯n tr߶ng hþp nêu trên (a-b-c-d), nªu th×a nh§n bän ch¤t cüa tñ th¬ nhß là nhæng yªu tính cá bi®t, ðµc l§p, thì ðß½ng nhiên, không th¬ th×a nh§n sñ có m£t cüa t¤t cä hi®n hæu trong thª gi¾i sai bi®t ða thù này. Và ngßþc lÕi, nªu th×a nh§n sñ có m£t cüa t¤t cä hi®n hæu, thì nh¤t ð¸nh không th¬ ch¤p nh§n sñ có m£t cüa các yªu tính cá bi®t, v¯n ðßþc xem là tñ th¬ ð£c thù. Nhß v§y, ði ðªn kªt lu§n - r¢ng các pháp là vô tñ tính. Do ðó, bài tøng s¯ [4] xu¤t hi®n nhß là mµt kªt lu§n, và nó nói rõ, tñ tính cüa các pháp không phäi là ðßþc sinh kh·i t× trong "duyên" (theo nhß ðßþc quan ni®m). Vì bän ch¤t cüa duyên là không có tñ tính, cho nên tha tính cûng nhß thª, nghîa là nó không có. — ðây, Trung Quán phê bác cä tñ tính (nhân) và tha tính (duyên), vì cä tñ và tha ð«u vô tính. Do ðó, kªt lu§n là "Duyên sinh vô tính". Do duyên sinh vô tính là nguyên lý c½ bän cüa m÷i sñ sinh kh·i, nên t¤t cä hi®n tßþng sñ v§t th¯ng nh¤t và ða thù trong thª gi¾i tß½ng duyên này ð«u ðßþc g÷i là giä danh, không th§t có tñ th¬. Nó là sñ bi¬u hi®n cüa "Duyên kh·i", mà bän ch¤t cüa Duyên kh·i là KHÔNG (SUNYATA). Nhß thª, "Duyên kh·i" và "Không" là lý tính ð£c thù cüa "Trung ðÕo".

3- Bài tøng s¯ 5 :

"T¤t cä pháp trên ð¶i
Ыu ðßþc sinh kh·i t× b¯n duyên :
nhân duyên và vô gián duyên (80)
s· duyên duyên và tång thßþng duyên
Ngoài b¯n duyên sinh này
Không có duyên thÑ nåm nào khác".

( 2 dòng chæ Nho)

Nhß thª, t¤t cä pháp ð«u ðßþc bi¬u hi®n t× b¯n duyên :

a)- Nhân duyên :

Nhân duyên · ðây không nh¢m chï ðªn tñ th¬, cá th¬, hay cá bi®t tính nào hªt, mà nhân là sáu cån (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý) và duyên là sáu tr¥n (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp), do cån và tr¥n tiªp xúc v¾i nhau mà thª gi¾i sai bi®t ða thù này ðßþc bi¬u hi®n khác nhau.

b)- Vô gián duyên :

Chính do n½i sñ tiªp xúc không gián ðoÕn giæa tâm thÑc và các bi¬u hi®n cüa nó (tâm s·) mà thª gi¾i sai bi®t ða thù này ðßþc c¤u thành trong tß½ng quan cüa nh§n thÑc.

c)- S· duyên duyên :

M¯i quan h® giæa tâm và các bi¬u hi®n cüa nó (tâm s·) là do nß½ng tña vào duyên mà v§n hành, nên g÷i là duyên-duyên. Do duyên duyên mà m÷i bi¬u hi®n cüa thª gi¾i sai bi®t này ðßþc nhìn nh§n nhß là mµt t²ng tß¾ng.

d)- Tång thßþng duyên :

Do tính cách nång ðµng cüa các quan nång (6 cån) tác ðµng vào thª gi¾i hi®n hæu mà sinh kh·i lên nhæng bi¬u hi®n-sáng tÕo trong c½ ð± cüa tâm thÑc, nhß là dòng v§n hành b¤t tuy®t và liên h±i vßþt qua m÷i chß¾ng ngÕi, nên g÷i là tång thßþng (81).

Tóm lÕi, thª gi¾i quan cüa Trung Quán là nhæng gì sinh kh·i t× "B¯n duyên", và ðó cûng là nhæng gì có th¬ nói ðßþc trong cái nhìn cüa triªt h÷c Trung Quán.

(Ðây là ph¥n ðÕi cß½ng khäo sát v« nhân duyên).

C.- Khäo Sát V« Th¶i Tính

(Trung lu§n, Chß½ng II, g±m 25 bài tøng, ÐCTT/ÐTK. No.1564, t§p 30, trang 03..., ph¦m Quán khÑ lai).

Chúng ta th¤y r¢ng, Trung lu§n ðßþc m· ð¥u t× ph¦m "Quán nhân duyên", mà trong "Quán nhân duyên" thì ðßþc m· ð¥u b¢ng Tám cái không (Bát b¤t). Tám cái không này là nµi dung c½ bän cüa phép bi®n chÑng phü ð¸nh, hay nói ðúng h½n, nó là ði¬m trung tâm, xuyên su¯t toàn bµ phép bi®n chÑng cüa Trung Quán. Trong th¬ cách di­n ðÕt, nó ðßþc nói ðªn b¢ng Tám cái không, nhßng thñc ch¤t møc tiêu t¯i h§u cüa nó, nªu có th¬ nói ðßþc, cûng chï là "Nh¤t thiªt pháp không". Và "không" nhß thª nào, trong ph¥n "Phê bình nhân duyên" ðã trình bày khái lßþc. Gi¶ ðây, bß¾c sang mµt lu§n ð« thÑ hai ðó là phê bình v« "Th¶i Tính".

Nhß ðã trình bày ngay t× ð¥u, Trung lu§n ra ð¶i nh¢m møc ðích "phá tà hi¬n chánh", phá bö m÷i kiªn ch¤p sai l¥m ð¬ th¬ nh§p thñc tÕi-Tính Không. Nhßng trß¾c vi­n cänh cüa thñc tÕi, chÑng lý t¯i thßþng và hi¬n nhiên cüa con ng߶i vçn là thª gi¾i ðßþc vây büa b·i muôn ngàn sñ th¬ cá bi®t mà hoài v÷ng cüa tri thÑc th߶ng tình luôn mong mu¯n s· hæu hóa cån tính tñ nhiên cüa sñ v§t và bao phü cho môÜi môÜi hi®n th¬ mµt ngã tính ðµc l§p hay là mµt bän s¡c cá bi®t, ð¬ r±i bám víu l¤y nó d­ dàng h½n. Và bao lâu tri thÑc cüa con ng߶i còn hoÕt ðµng trong sñ thü trß¾c nhß thª, thì ð¯i tßþng cüa tri thÑc vçn là sñ hi®n hæu cüa vô vàn sai bi®t. Nhß thª, làm sao chúng có th¬ mµt phen di®n kiªn "chân lý" trên ðïnh hß không, khi mà m÷i thÑ ðiên ðäo mµng tß·ng cüa tr¥n gian mµng m¸ ð«u ð£t tr÷n trên ðôi vai vuông v¡n cüa chúng. Nªu mu¯n quay tr· lÕi, thì trß¾c tiên hãy quång t¤t cä nhæng gì ðßþc thü trß¾c ngay trong tâm thÑc cüa mình, ð¬ trä nó cho nó mµt sñ thanh bình. Vì chï có sñ thanh bình thñc thø m¾i khä dî ði vào hi®n quán và th¬ nh§p thñc tÕi-Tính Không. Và nhß thª, v¤n ð« ðßþc ð£t ra · ðây chính là vô th߶ng - cánh cØa ð¥u tiên ð¬ tiªp xúc v¾i Tính Không. Do nång lñc hi®n quán v« vô th߶ng, mà con ng߶i rõ ðßþc cái tính ch¤t nhß mµng nhß huy­n cüa sñ v§t, t× thª gi¾i ý ni®m cho ðªn thª gi¾i hi®n thñc khách quan, nhß cö cây, hoa lá, sông su¯i, núi ð±i, chiªc xe, tòa nhà, con voi, con ngña, ðàn ông, ðàn bà... Vä lÕi, khi ð¯i di®n v¾i thª gi¾i hi®n thñc, con ng߶i th߶ng ðøng phäi các nguyên lý công ß¾c v« nhân quä, v« th¶i gian v.v... Và, nªu th×a nh§n ð¸nh lu§t nhân quä thì ðß½ng nhiên phäi th×a nh§n sñ hi®n hæu cüa th¶i tính nhß ðã ðßþc phÕm trù hóa theo th¬ cách cüa quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai. Và nhß thª, mµt sñ th¬ nªu ðßþc quy ð¸nh b·i nhân quä và th¶i gian, thì sñ th¬ ðó chï có th¬ xu¤t hi®n nhß mµt t²ng th¬ và chï làm ð¯i tßþng cho tri thÑc th߶ng nghi®m. Và, nªu chï nh§n di®n hi®n hæu qua t²ng th¬, hay t²ng tß¾ng cüa nó không thôi, thì ðó là mµt nh§n thÑc phiªn di®n và s¨ không bao gi¶ ðÕt ðªn b¤t kÏ mµt sñ th§t nào cä. Do ðó, chï khi nào ðÕt ðªn mµt sñ kiªn chiªu t× trong cái bän th¬ tñ nµi, thì khi ðó m¾i ðü khä nång th¬ nghi®m chân lý. Ðó chính là khi mà chü th¬ hi®n quán và ð¯i tßþng hi®n quán cùng hi®n hæu trong môÜi sát na sinh di®t ; · ðó, m÷i sñ th¬ ð«u ðßþc hi¬n bày trong tñ tß¾ng cüa nó trên cùng "dòng v§n hành" cüa thñc tÕi-chân thñc, mµt thÑ thñc tÕi phi th¶i gian. Vì thª, nhæng nôÜ lñc cüa Trung Quán trong vi®c phü ð¸nh m÷i nguyên lý công ß¾c cüa th¶i gian c¯t là ð¬ giúp soi sáng m÷i sinh m®nh phù vân cüa hi®n th¬ trß¾c ð¸nh lu§t vô th߶ng.

1- Bài tøng s¯ 1 :

"Cái ðã ði không ði
Cái chßa ði cûng không ði
Ngoài cái ðã ði và chßa ði
Cái ðang ði cûng không ði"

(2 dòng chæ Nho)

Bài tøng trên, nhß ta th¤y, trß¾c hªt, nó giä ð¸nh mµt "chü th¬ ði" và mµt "hành ðµng ði" trên cån bän cüa ba th¶i - quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai ; r±i sau ðó, nó phü ð¸nh cä "tính cách v§n hành cüa hi®n thñc" và "th¶i tính cüa hi®n thñc".

Trß¾c hªt, bàn v« th¶i tính cüa hi®n thñc. Do th×a nh§n giá tr¸ cüa tß½ng quan nhân quä (t× nhân ði ðªn quä) cüa mµt sñ th¬ hay mµt tác døng mà buµc lòng phäi nói ðªn th¶i tính. — ðây, th¶i tính xu¤t hi®n nhß sñ n¯i kªt cüa mµt dòng tß½ng tøc kéo dài t× quá khÑ ðªn hi®n tÕi và v¸ lai. Tï dø, mµt kë bµ hành lang thang trên con ð߶ng dài vô t§n, ði qua mµt ðoÕn ð߶ng r±i anh ta d×ng nghï ; nhß thª, ði¬m d×ng nghï s¨ ðßþc g÷i là hi®n tÕi, và khi hi®n tÕi ðßþc nói ra, thª có nghîa là ði¬m hi®n tÕi ðó xu¤t hi®n trong tß½ng quan n¯i kªt giæa quá khÑ (ðã ði), hi®n tÕi (ðang ðÑng) và tß½ng lai (s¨ ði). Nhß v§y, b¤t kÏ mµt hi®n tÕi nào, cûng cßu mang trß¾c nó mµt tß½ng lai và sau nó mµt quá khÑ. Nªu không có quá khÑ s¨ không có hi®n tÕi ; nªu không có hi®n tÕi s¨ không có v¸ lai ; quá khÑ và v¸ lai nªu không có, thì hi®n tÕi cûng không có. Do ðó, trong di­n tiªn cüa suy lu§n, trß¾c b¤t kÏ mµt ði¬m hi®n tÕi nào cûng có mµt chuôÜi dài cüa quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai. — ðây, tính ch¤t cüa th¶i tính chï ðßþc xét ðªn trong tß½ng quan v¾i tác døng mà thôi. Ngßþc lÕi, ð¯i v¾i mµt sñ th¬ không có tác døng, nghîa là không n¢m trong ð¯i tßþng cüa tri thÑc, thì ðß½ng nhiên, th¶i tính s¨ không ðßþc bàn ðªn.

Tr· lÕi v¾i bài tøng trên, chúng ta th¤y r¢ng, "cái ðã ði không ði", vì hành ðµng ði ðã xäy ra r±i, nó không có trong hi®n tÕi. "Cái chßa ði cûng không ði", vì hành ðµng ði chßa xäy ra. Và "cái ðang ði cûng không ði", vì hành ðµng ðang ði không th¬ xác ð¸nh, g÷i là "ðang ði" vì nó tß½ng quan v¾i cái "ðã ði" và "s¨ ði". Và ð¬ giäi rõ h½n sñ ki®n này, bài tøng s¯ 12 nói :

"Không có hành ðµng v×a c¤t bß¾c trong cái ðã ði,
Không có hành ðµng v×a c¤t bß¾c trong cái chßa ði,
Không có hành ðµng v×a c¤t bß¾c trong cái ðang ði,
V§y, hành ðµng v×a c¤t bß¾c xäy ra · chôÜ nào ?"

(2 dòng chæ Nho)

T× bài tøng trên, ta s¨ bàn ðªn tính cách v§n hành cüa hi®n thñc. — ðây, nªu cån cÑ vào nguyên lý Duyên kh·i, thì rõ ràng th¶i gian v¯n là không có thñc th¬, nó chï ðßþc nói ðªn trong ý ni®m và chï có trong ý ni®m chÑ không có trong thñc tÕi. B·i l¨, trß¾c hªt nó hoàn toàn không có mµt biên gi¾i nào ð¬ phân ð¸nh giæa khoäng cách cüa ba th¶i. Cûng cùng mµt khái ni®m th¶i gian, nhß hi®n tÕi chÆng hÕn, nhßng ð¯i v¾i ng߶i này thì nó là quá khÑ, ð¯i v¾i ng߶i khác là v¸ lai v.v... Cho ðªn cái mà g÷i là hi®n tÕi chính nó cûng là b¤t ð¸nh. Vì nó luôn luôn là hành ðµng ðã kh·i và vçn còn ðó, tÑc là ngay n½i ði¬m mà hành ðµng b¡t ð¥u. Nhß thª, ðó là mµt thÑ hành ðµng b¡t ð¥u và phäi "b¡t ð¥u mãi mãi"..., nªu vßþt qua thì tr· thành quá khÑ, mà d×ng lÕi thì biªn thành tß½ng lai. Do ðó, s¨ không có b¤t kÏ mµt hi®n tÕi thu¥n túy nào có th¬ hi®n hæu trong dòng v§n hành cüa thñc tÕi. Nhß tiªng vôÜ cüa bàn tay, nªu không vôÜ s¨ là v¸ lai, nªu vôÜ s¨ là quá khÑ, còn hi®n tÕi, nó chï là mµt ý ni®m ðßþc phát sinh trong tß½ng quan giæa quá khÑ và v¸ lai, v§y thôi.

Dù có hay không có mµt giä ð¸nh v« th¶i gian, m÷i hi®n hæu ð«u phäi trôi lån theo ð¸nh lu§t vô th߶ng, nghîa là chúng luôn luôn v§n hành, mµt sñ v§n hành b¤t tuy®t vßþt qua m÷i khuôn kh² cüa th¶i gian, vßþt qua m÷i ý ni®m trong tri thÑc và trong suy lu§n. Ðó là mµt thÑ v§n hành mà trong con m¡t cüa tri thÑc th߶ng tình, bi¬u hi®n cüa nó là sinh, lão, b®nh, tØ ; là sinh, trø, d¸, di®t ; là thành, trø, hoÕi, không ; là phân, ly, phi, tán v.v...

Sñ bàn lu§n nhß trên c¯t là ð¬ phá hüy m÷i khuôn kh² ß¾c l® và ý ni®m v« th¶i gian trong cái nhìn ðßþc phóng chiªu trên chi«u tuy®t ð¯i. Phü ð¸nh sÕch tr½n v« quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai · ðây không có nghîa là sñ phá vÞ m÷i c½ c¤u tr§t tñ cüa nguyên lý tß½ng quan nhân quä, nªu xét trên bình di®n công ß¾c ; cûng không phäi là sñ th×a nh§n có mµt khä th¬ t±n tÕi theo ki¬u bây gi¶ và · ðây (the here and now). Mà trái lÕi, møc tiêu thñc ti­n cüa nó chính là sñ khai thông-phß½ng ti®n nh¢m ðßa ðªn mµt sñ toàn tri (giác ngµ) trong bän th¬-thñc tÕi-chân nhß, TATHATA.

(Ðây là ph¥n ðÕi cß½ng khäo sát v« th¶i tính).

D.- Khäo Sát V« TÑ Ðª

Qua ph¥n trình bày v« "nhân duyên" và "th¶i tính", chúng ta hÆn ph¥n nào n¡m b¡t ðßþc l¯i nói ð£c thù cüa Trung Quán, ðó là mµt l¯i nói bi®n lu§n và phân tích cø th¬ các v¤n ð«, cho dù ðßþc xem là nhö nhoi. Và nhæng gì ðßþc phân tích ðÕi cß½ng trên cûng là nhæng bß¾c ði c½ bän ð¬ ð÷c và hi¬u Trung Quán. Dß¾i ðây s¨ là ph¥n trình bày v« TÑ ðª, Chß½ng thÑ XXIV, g±m 40 bài tøng, ÐCTT/ÐTK, No.1564, t§p 30, trang 32. Ph¥n trình bày này ðßþc xem nhß là tóm t¡t thông ði®p chính cüa toàn bµ Trung Quán lu§n. еc giä nªu mu¯n tìm hi¬u thêm xin ð÷c nguyên bän Vi®t d¸ch Trung Quán lu§n và các phø bän ð¯i chiªu chæ Sanskrit và chæ Hán · ph¥n sau.
 

Theo truy«n th¯ng, giáo lý TÑ thánh ðª ðßþc xem nhß là mµt trong nhæng giáo lý c½ bän nh¤t cüa Ph§t giáo. Nµi dung cüa nó là nói lên sñ th§t (Thánh ðª) cüa kh² ðau, nguyên nhân kh² ðau, sñ ch¤m dÑt kh² ðau và con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh² ðau. TÑ ðª ðßþc Ph§t nói ra trong thª cách ð£c thù cüa Trung ðÕo, nghîa là nó v×a là n«n täng, lÕi v×a là ðïnh cao trong sñ ðßa ðªn th¬ nh§n hai chân lý - chân ðª và tøc ðª - mµt cách toàn di®n. Có th¬ nói r¢ng, trong su¯t quá trình truy«n giáo cüa Ph§t t× sau khi Ngài thành ðÕo cho ðªn lúc nh§p Niªt bàn - theo quan ni®m l¸ch sØ - Ngài ðã kh·i sñ truy«n giáo b¢ng bài pháp TÑ ðª, và Ngài ðã kªt thúc công cuµc truy«n giáo cûng b¢ng pháp TÑ ðª. Do ðó, vai trò cüa TÑ ðª vô cùng quan tr÷ng, nó làm n«n täng cho toàn bµ c½ ð± cüa l¸ch sØ phát tri¬n Ph§t giáo (82).

Bây gi¶, ðªn lßþt TÑ ðª ðßþc soi sáng trong ðôi m¡t cüa Trung Quán. Nhß chúng ta ðã biªt, ti«n ð« triªt h÷c cüa Trung Quán là "nh¤t thiªt pháp không", v§y ð¸nh m®nh cüa TÑ ðª s¨ nhß thª nào ðây ? Vì l¨, nªu phü nh§n TÑ ðª, có nghîa là phü nh§n kh² ðau, phü nh§n nguyên nhân cüa kh² ðau, phü nh§n Niªt bàn và phü nh§n luôn cä con ð߶ng dçn ðªn Niªt bàn. Và nªu ch¤p nh§n nhß thª, thì xem nhß là phü nh§n luôn cä sñ có m£t cüa các quä v¸ Thanh Vån, La Hán, Bích Chi, B± Tát và cho ðªn Ph§t ðÕo. Nhßng, nªu phü nh§n t¤t cä (nhß ti«n ð« cüa Trung Quán nói), mà không phü nh§n Niªt bàn, Thanh Vån, La Hán... cho ðªn Bích Chi, Ph§t ðÕo thì hóa ra ti«n ð« Trung Quán là hß d¯i ? V§y, sñ th¬ s¨ nhß thª nào ? Trung lu§n nói rõ : "Nªu cho r¢ng t¤t cä ð«u là không, không có sinh cûng không có di®t, nhß thª s¨ không có kh²-t§p-di®t-ðÕo, b¯n pháp Thánh ðª. Do không có B¯n thánh ðª mà kh² ðau, nguyên nhân cüa kh² ðau, sñ ch¤m dÑt kh² ðau và con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh² ðau cûng không có. Do không có B¯n thánh ðª nên không có b¯n ðÕo quä, và không có luôn cä b¯n hß¾ng, b¯n ð¡c. Và nªu nhß không có Bát thánh hi«n Tång, thì Tång bäo cûng không có ; nªu B¯n thánh ðª không có thì Pháp bäo cûng không có ; nªu Tång bäo Pháp bäo không có thì Ph§t bäo cûng không có. Và nªu cho r¢ng nhß thª, là phá hoÕi Tam bäo (?). Nªu ch¤p r¢ng "nh¤t thiªt pháp là không" là phá hüy cä nghi®p báo, nhân quä, tµi phß¾c, phá hüy cä Niªt bàn và các pháp thª gian (?)" (các bài tøng t× s¯ 01 ðªn s¯ 06).

Và ð¬ giäi thích nhæng nÕn v¤n trên, Long Th÷ ðã trä l¶i mµt cách dÑt khoát r¢ng : "Chính vì bän ch¤t cüa các pháp là ð«u do duyên kh·i, nên tôi nói là KHÔNG, là GIÄ DANH và cûng là Trung ÐÕo" (bài tøng s¯ 18).

(2 dòng chæ Nho)

Và Long Th÷ cûng nh¡c nh· r¢ng : "Khi nói pháp ð¬ ðµ chúng sinh, Ph§t cån cÑ trên hai chân lý (Nh¸ ðª)... Nªu ng߶i nào không bi®n bi®t ðßþc hai chân lý này, thì không th¬ hi¬u ðßþc Ph§t pháp" (bài tøng s¯ 08 và s¯ 09).

Nhß thª, ta th¤y r¢ng t¤t cä nhæng gì Ph§t nói ra ð«u là pháp phß½ng ti®n, tÑc là nói ð¬ cho ng߶i tr¥n tö ngµ. Và pháp phß½ng ti®n thì không th¬ nói là chân ðª mà chï là tøc ðª. Vì l¨, ð¯i v¾i chân ðª thì tuy®t v÷ng vô ngôn, nó là b¤t khä thuyªt b·i ngôn ngæ. Và ðó chính là cänh gi¾i hi®n quán cüa Ph§t, mµt con ng߶i giác ngµ. M£c dù, giæa Ph§t và chúng sinh tuy không khác trong "TÏ lß hoa tÕng", nhßng khi chßa giác ngµ thì chúng sinh là nhæng sinh linh ðang chìm ð¡m trong bi¬n v÷ng cu±ng si, làm thª nào mà Ph§t có th¬ hi¬n bày cänh gi¾i "chân th§t b¤t hß" cüa Ngài cho chúng. Vì thª, Ngài ðã dùng ðªn phß½ng ti®n (tøc ðª) nhß là con ð߶ng duy nh¤t khä dî ð¬ thñc hi®n sÑ m®nh truy«n trao bÑc thông ði®p "không l¶i" cho chúng sinh, d¡t dçn chúng ði vào thª gi¾i cüa "nghìn nåm b¤t di®t". Do ðó, t¤t cä nhæng gì mà Ph§t nói ra là nói cho chúng sinh chÑ không phäi là nói cho Ph§t. Và nhß thª, khi nói Ngài phäi dùng ðªn ngôn ngæ cüa chúng sinh ; mà ngôn ngæ cüa chúng sinh, nhß chúng ta biªt, nó hoàn toàn b¤t lñc trong vi®c miêu tä cänh gi¾i tuy®t ð¯i. Vai trò cüa nó - tÑc ngôn ngæ - là · chôÜ "chï dçn" chÑ không phäi là "miêu tä", nhß ngón tay chï m£t trång (83), v§y thôi. Nhß thª, t¤t cä pháp ðßþc nói ra ð«u là pháp phß½ng ti®n. Ði«u này ðßþc Ph§t xác ð¸nh trong kinh Pháp Hoa nhß sau : "Ba ð¶i m߶i phß½ng chß Ph§t, duy chï có mµt Ph§t th×a, không hai cûng không ba, tr× phi Ph§t dùng phß½ng ti®n nói". Và nªu quä là nhß v§y, thì cái mà g÷i là Ph§t, là Niªt bàn, là Thanh Vån, La Hán v.v... cho ðªn các giáo lý nhß Không, Vô ngã v.v... ð«u ðßþc xem là pháp phß½ng ti®n ; vì nªu nó th§t sñ là chân lý cÑu cánh thì ðß½ng nhiên Ph§t ðã không nói ra. Ðây là ði«u ðßþc Long Th÷ nh¤n mÕnh. Do ðó, cái gì ðßþc nói ra · ðây là ð«u do Duyên kh·i. Kë nào không biªt ðßþc ði«u ðó thì g÷i là kë kiªn ch¤p mê l¥m.

Tuy nhiên, nói nhß thª không phäi là ð¬ phü nh§n t¤t cä, mà trái lÕi, nói phü ð¸nh là nh¢m khÆng ð¸nh, khÆng ð¸nh mµt "chân tr¶i" không bao gi¶ hi®n hæu trong tß½ng quan ð¯i ðãi, mà con ng߶i h¢ng tß·ng là nó · ngang trong tß½ng quan ð¯i ðãi. Cûng nhß mµt kë khùng ðiên ðÑng trß¾c m£t bi¬n xanh cüa ðÕi dß½ng bao la mênh mông, y cÑ tß·ng r¢ng · ð¢ng xa xåm vô t§n bên kia có mµt ð߶ng chân tr¶i th§t sñ, và y hão huy«n m½ mµng s¨ ðÕt ðªn bên cÕnh chân tr¶i. Mµng tß·ng cüa y quä là ðiên dÕi, vì vînh vi­n s¨ không bao gi¶ có cái ð߶ng chân tr¶i ¤y. Nó v¯n vßþt lên trên m÷i cß½ng töa trong tß½ng quan n¯i kªt cüa tr¥n gian, nhß m£t tr¶i trên ðïnh phù vân ; cûng v§y, Niªt bàn, Ph§t, không h« có trong suy tß và mµng tß·ng, hà hu¯ng là có trong kªt c¤u logic cüa lu§n lý, ngôn t×. Vì thª, ð¯i v¾i nhæng khái ni®m v« Ph§t, v« Niªt bàn v.v... thì không phäi là Ph§t, là Niªt bàn thñc thø ; do ðó, nó ðßþc g÷i là Không, là Giä danh. Nhßng nªu pháp, nhß Ph§t, Niªt bàn là không, là giä danh thì sao lÕi xu¤t hi®n các tên g÷i ð¸nh danh, và do ðâu mà các tên g÷i ðó xu¤t hi®n ? Ði«u này ðßþc Tång Du®, trong l¶i tña viªt cho Trung lu§n, nói r¢ng : "Thñc phi danh b¤t ngµ", nghîa là mµt sñ th¬ nªu không ðßþc g÷i tên thì sñ th¬ ðó s¨ không ðßþc biªt ðªn. Vì thª, KHÔNG và GIÄ DANH · ðây là nh¢m chï ðªn cái tên g÷i giä l§p và cái tñ tính giä l§p mà con ng߶i áp ð£t cho môÜi môÜi hi®n hæu trong thª gi¾i thñc tÕi. Vä lÕi, thñc tÕi chính nó nhß thª nào, có hay không có, dài hay tròn, cÑng hay m«m, ðàn ông hay ðàn bà v.v..., ðó là ði«u không th¬ biªt ðßþc khi mà con ng߶i chßa th¬ nh§p vào dòng v§n hành cüa thñc tÕi. Con ng߶i chï có th¬ g÷i tên nó, ð£t tên nó, ð¸nh nghîa nó theo sñ th¤y biªt b¤t th߶ng cüa con m¡t khi trong khi ðøc, khi m¶ khi tö, ðÕi khái thª thôi. T× ðó, pháp ðßþc nói ra · ðây có ý nghîa là Trung ÐÕo. Nghîa là mµt m£t nó phá hüy m÷i thiên kiªn sai l¥m cüa tøc ðª, mµt m£t nó làm cho chân ðª ðßþc hi¬n th¸ trßng bày. Nhß thª, phá hüy là xây dñng và xây dñng là phá hüy. Trung ðÕo là nhß thª. Vì v§y, Long Th÷ nói : "Nªu không nß½ng vào tøc ðª thì không th¬ ðÕt ðªn chân ðª ; nªu không th¬ ðÕt ðªn chân ðª, thì không th¬ biªt Ph§t pháp là gì". Tøc ðª và chân ðª là mµt c£p song quan lu§n trong m÷i tiªn trình suy cÑu ð¬ ðÕt ðªn chân lý theo con ð߶ng ngôn ngæ. Và khi ðã qua ðªn b¶ bên kia r±i, thì chân, tøc không còn ðßþc bàn ðªn næa.

Và cu¯i cùng, Niªt bàn nªu có th¬ quan ni®m, thì phäi quan ni®m nhß thª nào ? Long Th÷ viªt : "Nªu t¤t cä pháp là không, không có sinh cûng không có di®t, v§y ðoÕn cái gì và di®t cái gì mà nói là chÑng Niªt bàn ?". "Không có chÑng ð¡c, cûng không có ðÕt ðªn, không có sinh cûng không có di®t, không có th߶ng cûng không có ðoÕn, g÷i ðó là Niªt bàn". V§y Niªt bàn là cái gì, · ðâu ?

Long Th÷ viªt tiªp :

"Niªt bàn và thª gian không có gì sai bi®t,
Thª gian và Niªt bàn cûng không có gì sai bi®t,
Niªt bàn và thª gian chúng không hai, không khác".

(Ðây là ph¥n ðÕi cß½ng khäo sát v« TÑ ðª).

E.- Ph¥n Kªt V« Trung Quán Lu§n

Qua ph¥n trình bày ðÕi cß½ng v« triªt h÷c Trung Quán, chúng ta th¤y rõ mµt s¯ nét c½ bän nhß sau :

1- Trung Quán lu§n l¤y ti«n ð« c½ bän cüa nó là "nh¤t thiªt pháp không" ð¬ soi sáng cho m÷i phê bình, lu§n giäi cüa nó trß¾c t¤t cä h÷c thuyªt. Ðó là mµt ti«n ð« b¤t hü v¯n ðßþc xem nhß là mµt công án ð£c thù và vî ðÕi cüa toàn bµ triªt h÷c Trung Quán. B¤t kÏ lúc nào và · ðâu, cái KHÔNG vçn xu¤t hi®n nhß là mµt vînh th¬ b¤t di®t, trong công ß¾c cûng nhß trong tuy®t ð¯i. H­ m· mi®ng ra là KHÔNG, nói lên là KHÔNG, KHÔNG hi®n hæu trong su¯t ba th¶i trong ý ni®m cûng nhß trong bi¬u hi®n cüa thª gi¾i thñc tÕi. Cái gì · ðây có th¬ ð¯i thoÕi v¾i KHÔNG, chï là mµt sñ IM LƒNG ; mµt sñ IM LƒNG không phäi trong tînh m¸ch cô liêu cüa thª gi¾i hß vô không t§n, mà là sñ IM LƒNG trong CÔ KH—I cüa thñc tÕi chính nó ðang mäi miªt trôi chäy, mµt thñc tÕi không th¬ nói là "Bây gi¶ và · ðây".

2- Cánh cØa ð¥u tiên ð¬ m· ra và nhäy vào cái KHÔNG chính là sñ hi®n quán v« Duyên kh·i và Vô th߶ng. Nªu trß¾c hªt không tri nh§n ðßþc nó thì không th¬ biªt gì v« Tính Không. Không, mµt m£t nào ðó là pháp ð¯i tr¸ theo nhß quan ni®m bình th߶ng ; nhßng m£t khác, nó chính là bän th¬ tñ nµi cüa thª gi¾i Duyên sinh, mµt thª gi¾i mà nªu không có nó thì không th¬ hình thành. Nhßng không vì thª mà Tính Không ðßþc xem nhß là mµt bän th¬ tr߶ng t±n, b¤t di b¤t d¸ch ; vì ngay t× ð¥u cüa ti«n ð« c½ bän, nó ðã phü quyªt t¤t cä, phü quyªt v« m÷i ð¯i tßþng hi®n th¬, r±i sau ðó nó phü quyªt luôn cä chính nó. Cho ðªn khi nào, không còn thü trß¾c ho£c là có ho£c là không, thì khi ðó, cánh cØa b¤t tØ s¨ m· ra cho nhæng ai có m¡t nhìn th¤y, có tai ð¬ nghe.

3- Sñ n²i b§t cüa giáo thuyªt v« Không là Trung ðÕo. Nó khai thông mµt con ð߶ng phß½ng ti®n ð¬ dçn ðªn cÑu cánh. Do ðó, tñ thân nó không b¸ r½i vào cñc ðoan, cho dù có th¬ nói nó là mµt thÑ hß vô lu§n, mµt thÑ phü ð¸nh lu§n v.v... Nhß thª, Trung ðÕo chính là ði¬m m· ð¥u cüa cuµc hành trình v« tâm linh, và cûng là ði¬m kªt thúc trong cuµc hành trình ðó, mµt cuµc hành trình vßþt lên trên m÷i ð¯i ðãi phân bi®t, mµt cuµc hành trình không có ng߶i ði, không có hành ðµng ði, không có quá khÑ, không có hi®n tÕi và v¸ lai ; ðó là mµt cuµc hành trình mà không lßu lÕi b¤t kÏ mµt d¤u vªt nào cüa sñ ði và ðªn.

4- Ðôi m¡t KHÔNG tñ nó không là gì cä, nhßng lÕi cßu mang mµt sÑc th¥n nhi®m m¥u, h­ chiªu r÷i vào ðâu, thì th¬ tính tr½ lì b¤t ðµng · ðó ð«u tan biªn, nhß th¥n lñc cüa ánh sáng. Khi nào và · ðâu, h­ nó xu¤t hi®n thì m÷i bóng t¯i cho dù có ngñ tr¸ cä nghìn nåm t× mµt quá khÑ xa xôi b¤t ð¸nh nào, cûng ð«u "ðÑng d§y ra ði" trong ni«m hÖ lÕc cüa Vô Ni®m. Sñ phá hüy và tiêu di®t cüa tính Không là nhß thª.

5- Giáo thuyªt v« Tính Không không h« phá vÞ m÷i tr§t tñ trong tß½ng quan nhân quä, trong luân th߶ng ðÕo lý. Vì ngay t× tñ th¬, nó ðã KHÔNG, thì l¤y gì ð¬ g÷i là phá vÞ khi mà chü th¬ phá vÞ cûng không và hành ðµng phá vÞ cûng không. Sñ phá vÞ · ðây có hay không là tùy vào cái nhìn cüa môÜi con ng߶i. Pháp bän ch¤t cüa nó v¯n là nhß v§y (pháp nhî nhß th¸). Nó không can h® gì ðªn cái c½ c¤u tu¥n hoàn cüa logic suy tß nµi tÕi. Nó luôn luôn hi®n hæu nhß là chính nó và theo th¬ cách cüa nó. M÷i ðúng sai, ð©p x¤u, có không, nhß thª này nhß thª kia v.v... là do tâm thÑc cu±ng si cüa con ng߶i tñ bi¬u hi®n ð¤y thôi.

6- Ði«u ðµc nh¤t vô nh¸ · ðây là sñ lôi kéo v« tr¥n thª này và con ng߶i này mµt trú xÑ nhân gian T¸nh ðµ t× ðâu không biªt... mà chúng ta cÑ nhæng tß·ng trú xÑ cüa ni«m phúc lÕc vô biên ðó không có · ðây, · mänh ð¤t g± gh«, c¤u nhi­m cüa nhæng sinh linh ðang th¤t th¬u trong vui bu±n, say tïnh v¾i bao nôÜi kh² tr¥m luân. Dß¾i ánh sáng cüa Tính Không, l¥n ð¥u tiên chúng ta biªt r¢ng quê hß½ng cüa Niªt bàn là tr¥n thª. Và gi§t mình réo g÷i, "¯i l± lµ thay ! Ph§t ðã vào Niªt bàn ngay khi Ngài chßa ð¥y 40 tu²i".

7- Ch¤m dÑt ð߶ng hí lu§n khi nào tri nh§n toàn di®n v« Tính Không. Con ð߶ng dçn ðªn sñ toàn tri ðó là Duyên sinh, Vô th߶ng, Vô ngã, Giä danh, Trung ðÕo và Nh¸ ðª.

(Ðây là ph¥n ðÕi cß½ng v« triªt h÷c Trung Quán).

[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]