Chß½ng VIII
Chú
Giäi Các Thu§t Ngæ Trong Trung Lu§n
Ph¥n chú giäi này ðßþc
t§p trung vào mµt s¯ ði¬m c½ bän
nhß ðßþc ð« c§p trong nµi dung
cüa Trung lu§n, ð£c bi®t là nhæng
thu§t ngæ mang tính cách chuyên môn.
V« cách trình bày, s¨ không ði
theo tr§t tñ phân chß½ng nhß nguyên
bän, vì ð¬ tránh sñ l£p lÕi.
Møc ðích cüa ph¥n chú giäi này
là nh¢m giúp ðµc giä tham chiªu
khi nghiên cÑu Trung lu§n ; do ðó, nµi
dung chú giäi s¨ ðßþc gi¾i thi®u
ngay n½i các ti¬u møc, và ðßþc
ðánh s¯ theo thÑ tñ La Mã ·
ð¥u dòng. Khi c¥n tra cÑu, ðµc giä
chï l¥n tìm các ti¬u møc.
I.- TÑ cú
và Bát b¤t
TÑ cú và Bát b¤t
là ði¬m trung tâm cüa t¤t cä lu§n
ð« triªt h÷c cüa Trung lu§n. T× ðó
mà nó tri¬n khai thành các h® th¯ng
lu§n lý phê bình nhß ðßþc
g÷i là phép phü ð¸nh bi®n chÑng.
* TÑ cú : 1- Hæu, 2- Vô,
3- Di®c hæu di®c vô, 4- Phi hæu phi vô
(có, không, cûng có cûng không, chÆng
phäi có cûng chÆng phäi không).
* Bát b¤t : 1- Không sinh,
2- Không di®t, 3- Không th߶ng, 4- Không
ðoÕn, 5- Không gi¯ng, 6- Không khác,
7- Không ðªn, 8- Không ði.
Có th¬ nói, TÑ cú
và Bát b¤t là sñ tóm lßþc
t¤t cä quan ni®m và tß tß·ng
triªt h÷c „n е th¶i b¤y gi¶, và
nªu xa h½n là ngay cä th¶i ÐÑc
Ph§t còn sinh ti«n. Ph¥n l¾n các h®
th¯ng tß tß·ng triªt h÷c ðó
ð«u r½i vào các kiªn ch¤p nhß
: hæu, vô, sinh, di®t, th߶ng, h¢ng v.v...
trong quá trình thiªt l§p mµt thª gi¾i
quan ðµc l§p. — ðây, trên góc ðµ
l¸ch sØ-tß tß·ng, có th¬ nói
ðªn hai giai ðoÕn : Veda và h§u Veda. —
giai ðoÕn ð¥u, con ng߶i tôn vinh v«
mµt ð¤ng sáng tÕo ð¥y quy«n
nång nhß Thßþng ðª, Brahman... và
các giäi kiªn triªt h÷c ðßþc
ðúc kªt trong nhæng chß½ng thánh
ca nói v« cµi ngu±n cüa vû trø
và thª gi¾i, con ng߶i theo mµt th¬
cách m¥u nhi®m ðßþc ð£t trên
cån bän cüa ni«m tin tuy®t ð¯i vào
mµt ð¤ng quy«n nång vô hình,
b¤t khä tri. — giai ðoÕn sau, tÑc h§u
Veda, các quan ni®m triªt h÷c ðßþc
khai phóng khöi tß duy huy«n h÷c, b¤y
gi¶ các ðÕo sß Bà La Môn tr·
lÕi giäi minh các quan ni®m v« cái
"ngã" v¯n ðßþc xem là b¤t tØ.
Nó ði t× mµt con ng߶i sinh th¬ (naramaya)
ðªn con ng߶i v§t lý (annamaya) - sinh
ra t× bào thai, r±i ðªn con ng߶i
sinh lý (pranamnaya), con ng߶i tâm lý (manomaya)
và sau cùng là con ng߶i siêu thÑc
(vijnànamaya). Sñ phát tri¬n nhß thª
mãi cho ðªn th¶i ðÕi cüa Løc
sß là kªt thúc giai ðoÕn h§u Veda.
Dù trong th¶i ÐÑc Ph§t, h÷c thuyªt
cüa sáu tr߶ng phái (Løc sß)
này r¤t n²i tiªng, ðÕi bi¬u cüa
sáu tr߶ng phái này là Pùrana
Kassapa, Makkhali Gosala, Ajita Kesa-Kambala, Pakudha Kaccàyana,
Sanjaya Belathaputta và Nigantha Nataputta (84).
Kinh Sa Môn Quä (Tr߶ng
Bµ kinh) và mµt s¯ kinh khác ðã
xªp loÕi nhæng tß tß·ng „n, ðßþc
xem là nhæng kiªn ch¤p sai l¥m v« chân
lý thñc tÕi nhß sau :
* Các loÕi
tà kiªn thuµc v« quá khÑ :
- Thuyªt th߶ng h¢ng
- Thuyªt v×a th߶ng h¢ng
v×a ðoÕn di®t
- Thuyªt hæu biên
- Thuyªt vô biên
- Thuyªt tr߶n u¯n nhß
con lß½n
- Thuyªt ngçu nhiên
* Các loÕi
tà kiªn thuµc v« tß½ng lai :
- Hæu tß·ng lu§n sau khi
chªt
- Vô tß·ng lu§n sau khi
chªt
- Phi hæu tß·ng phi vô
tß·ng sau khi chªt
- Hß vô lu§n
* Các loÕi
tà kiªn thuµc v« hi®n tÕi :
- Thuyªt Niªt bàn tÕi
thª và hi®n thª
Th¶i ÐÑc Ph§t còn
tÕi thª, Ngài ðã phê bình nhæng
quan ði¬m này (85). Tuy nhiên, ðªn sau khi
Ph§t nh§p di®t, vào th¶i kÏ phân hóa
các bµ phái Ph§t giáo, thì mµt
s¯ kiªn ch¤p tß½ng tñ nhß trên
phát sinh, và ð£c bi®t là nó
phát sinh ngay trong lòng các bµ phái
Ph§t giáo (xem Chß½ng II và III). T×
ðó, c½ s· phê bình cüa Trung
lu§n ðßþc t§p trung vào các kiªn
ch¤p c½ bän nhß : hæu, vô, sinh, di®t,
th߶ng, ðoÕn, ð±ng, d¸, khÑ,
lai...
V« ý nghîa cüa các
chü thuyªt trên, có th¬ tï dø nhß
: ch¤p ðoÕn di®t. Chü trß½ng cho
r¢ng con ng߶i s¯ng là nh¶ b¯n yªu
t¯ : ð¤t, nß¾c, gió, lØa. Khi
chªt, b¯n yªu t¯ (ðÕi) này tan rã,
thì cån và thÑc tr· v« hß
vô. Con ng߶i ch¤m dÑt sau khi chªt.
Ðây là h÷c thuyªt "Hß vô lu§n"
cüa Ajita Kesa-Kambala. Ho£c nhß chü trß½ng
r¢ng có mµt nhân th¬ (pudagala) b¤t
tØ n¯i kªt vòng luân h±i cüa
chúng sanh cho ðªn khi ðÕt ðªn Niªt
bàn. Ðây là chü thuyªt cüa (Vàtsiputriyà).
Ho£c nhß sñ tranh lu§n v« Tính Không,
do xem Tính Không nhß mµt ð¯i tßþng
cüa nh§n thÑc, mà chü trß½ng
cüa phái Sautrantika cho r¢ng cái "có" thì
th¤y "có" ; cái "không" thì th¤y
"không" ; còn Sarvàsivàda thì cho r¢ng,
cái "có" thì có th¤y, cái "không"
thì không th¤y... Nhæng quan ði¬m nhß
trên ð«u ðßþc Long Th÷ xªp
vào "kiªn ch¤p sai l¥m".
II.- Nhân duyên
Nhân duyên, trong Ph§t h÷c
ðßþc quan ni®m nhß sau : Nhân (hetu) là
nguyên nhân chính ð¬ sinh ra quä, nhß
hÕt cam sinh ra quä cam. Và trong su¯t tiªn
trình ðó, tÑc t× nhân ðªn
quä, còn các yªu t¯ trung gian xen vào.
Yªu t¯ phø thuµc ðó ðßþc
g÷i là duyên (paccaya). Trong tiªng Pàli,
nhân chính ðßþc g÷i là "hetu",
"samudaya", các nhân t¯ phø thuµc ðßþc
g÷i là "paccaya", "nidàna". Nhß thª, mµt
nhân mu¯n ðßa ðªn kªt quä còn
phäi phø thuµc vào các nhân t¯
khác, g÷i chung là các ði«u ki®n
nhân duyên. Và t¤t nhiên, trong môÜi
yªu t¯ khác nhau thì ð«u có các
ð£c tính khác nhau. Tï dø nhß
khi tr±ng cây, ng߶i ta phäi có ðü
nß¾c, phân, hÕt gi¯ng, dßÞng
khí, ð¤t... Do ðó, mµt nhân không
th¬ sinh ra mµt quä, mà phäi hµi ðü
các ði«u ki®n c½ bän. Các ði«u
ki®n c½ bän này g÷i chung là nhân
duyên. — ðây, con ng߶i cûng ðßþc
xem là sñ hi®n hæu cüa nhân duyên.
Trong nhân duyên th߶ng
có hai tính cách c½ bän, ðó
là nång duyên và s· duyên. Nång
duyên là khä nång sinh kh·i t× chính
nó, còn s· duyên là nhæng hi®n
tßþng, tác døng ðßþc sinh kh·i
t× nång duyên.
Trong phân tích cüa Trung lu§n,
nhân duyên ðßþc nhìn rõ qua hai
khía cÕnh, ðó là tñ tính
và tha tính. Tñ tính (svatah) chï cho
nhân, tha tính (paratah) chï cho duyên. Và
nhß ðã nói, tñ tính cüa môÜi
thÑ nhân và duyên ð«u khác nhau,
nhß ð¤t, nß¾c, phân, hÕt gi¯ng,
quä v.v... Và môÜi thÑ riêng lë
nhß thª không th¬ sinh ra mµt quä. Vì
nªu quä là ð±ng tính v¾i nhân,
thì nhân v¾i quä là mµt, ðâu
c¥n ðªn các duyên ? Nªu quä và
nhân là khác nhau, thì c¥n gì ðªn
nhân m¾i sinh ra quä ; và nªu nhß thª
thì lØa có th¬ sinh ra t× nß¾c,
và nß¾c có th¬ sinh ra t× lØa.
Còn nªu quä tñ nhiên có (ahetu) thì
ðâu c¥n ðªn sñ hòa hþp cüa
nhân duyên. Ðây là cách lý lu§Õn
ði sâu vào bän ch¤t cüa Trung lu§n
(xem ph¥n khäo sát v« nhân duyên).
III.- Phi duyên và
tñ tính
Nªu duyên là các ði«u
ki®n góp ph¥n làm cho quä ðßþc
sinh kh·i, thì phi duyên là sñ vßþt
ra ngoài các ði«u ki®n nhân duyên,
hay còn g÷i là vô ði«u ki®n. H
bên này là nhân duyên thì ð¯i
l§p cüa nó là phi nhân duyên. Thñc
ra, ðây chï là mµt l¯i din ðÕt
song quan, ð¯i l§p trong nguyên t¡c cüa
tr§t tñ lu§n lý mà thôi. Phi duyên
· ðây, nó không nh¢m chï ðªn
mµt v¤n ð« triªt lý nào cä.
Tñ tính (svabhava) là thu§t
ngæ din ðÕt v« mµt bän ch¤t
cá bi®t, ð£c thù cüa các pháp.
Theo quan ni®m tñ nhiên, môÜi sñ v§t
hi®n tßþng ð«u mang theo trong nó mµt
tính ch¤t cá bi®t, ð£c thù nào
ðó, làm cho nó tr· thành hoàn
toàn khác v¾i nhæng cái khác nó.
Tï dø nhß cá bi®t tính cüa lØa
thì nóng, cüa nß¾c thì lÕnh
v.v... Song, vì kiªn ch¤p r¢ng tñ tính
là mµt thuµc tính c¯ hæu và
vînh h¢ng nên con ng߶i r½i vào
các cñc ðoan, sai l¥m. Tñ tính, nªu
ðßþc nhìn dß¾i ðôi m¡t
nhân duyên thì nó tr· thành vô
tñ tính. T¤t cä hi®n tßþng sñ
v§t ð«u do nhân duyên hþp thành,
nhß hydro cµng v¾i oxy tÕo thành nß¾c.
Và cái mà g÷i là nß¾c thì
không vînh h¢ng vì nó biªn chuy¬n
không ng×ng tùy vào các nhân duyên,
môi tr߶ng, hoàn cänh v.v..., nhß mây,
h½i, mßa, nß¾c, khí, sß½ng
v.v...
IV.- Sáu tình
thÑc
Sáu tình thÑc nhß ðßþc
ð« c§p trong Trung lu§n, bao g±m : m¡t,
tai, mûi, lßÞi, thân và ý thÑc.
Khi sáu cån này tiªp xúc v¾i sáu
tr¥n cänh : hình s¡c, âm thanh, hß½ng
khí, mùi v¸, xúc chÕm, pháp tr¥n
thì phát sinh ra sáu thÑc ; nhß m¡t
tiªp xúc v¾i s¡c thì phát sinh sñ
hi¬u biªt v« s¡c. Nhß v§y sñ th¤y,
sñ nghe, sñ ngØi, sñ nªm, sñ va
chÕm, và sñ tiªp xúc v¾i pháp
tr¥n trong trÕng thái nh§n thÑc và
cäm th÷, g÷i là sáu tình thÑc,
hay còn g÷i là sñ tri giác cüa
sáu quan nång. Riêng v« s¡c, ðây
là mµt khái ni®m rµng, bao g±m bi¬u
s¡c và vô bi¬u s¡c. Bi¬u s¡c là
t¤t cä nhæng gì ðßþc hình
thành t× b¯n yªu t¯ ð¤t, nß¾c,
gió, lØa, hay nói chung là t¤t cä
sñ v§t hi®n tßþng trong thª gi¾i
sai bi®t ða thù t× cö cây hoa lá
cho ðªn sông su¯i núi ð±i, con v§t,
con ng߶i v.v... ; và vô bi¬u s¡c là
hình thái cüa nång lßþng vô
hình. Tï dø nhß khi dùng sÑc ð¦y
cái xe chÕy, sÑc mÕnh ðó ti«m
¦n trong con ng߶i, nó là vô hình,
không bi¬u hi®n trong hình thái, nhßng
bi¬u hi®n trong tác døng (cái xe chÕy).
V.- B¯n thü
B¯n phi«n não làm tång
trß·ng tà kiªn hay tång trß·ng
sñ hi¬u biªt sai l¥m, g±m :
1- Døc thü : Lòng tham ch¤p
và say ð¡m ð¯i v¾i ngû tr¥n
nhß s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc...
2- Kiªn thü : Sñ c¯ ch¤p
vào quan ði¬m sai l¥m cüa mình.
3- Gi¾i c¤m thü : Sñ
c¯ ch¤p vào nhæng gi¾i ði«u phi
lý, nhæng hình thÑc cu±ng tín,
cñc ðoan.
4- Ngã ngØ thü : Ngôn
ngæ cüa kë tà kiªn ch¤p vào các
loÕi ngã kiªn nhß th߶ng h¢ng,
ðoÕn di®t v.v...
Do làm tång trß·ng hi¬u
biªt sai l¥m nên b¯n phi«n não này
là chß¾ng ngÕi l¾n trên ð߶ng
tu t§p.
VI.- Nåm u¦n
(skandha)
L¯i d¸ch cû là ¤m,
chúng, ki«n ðµ..., tÑc là nåm
t² hþp c¤u thành nên con ng߶i,
g±m : s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc.
1- S¡c : Là
v§t ch¤t, nång lßþng, hình th¬
v.v... nhß thân th¬ con ng߶i.
2- Th÷ : Bao
g±m ba th÷ : * Kh² th÷ (sñ cäm th÷
b¤t an, kh² ðau, bu±n phi«n...). * LÕc
th÷ (sñ cäm th÷ vui sß¾ng, hÕnh
phúc, thoäi mái...). * Phi kh² phi lÕc th÷
(trung tính - không kh² và không lÕc).
3- Tß·ng
: Änh tßþng cüa tri giác, sñ m½
tß·ng ðªn các hình änh trong tâm
thÑc.
4- Hành :
Các c¤u trúc và hoÕt ðµng
cüa tâm lý.
5- ThÑc :
Sñ tri giác, nh§n biªt. Tri giác luôn
luôn có m£t · hi®n tÕi, nó
không có · quá khÑ và tß½ng
lai.
Nåm u¦n là sñ hình
thành nên con ng߶i và thª gi¾i,
nó là pháp duyên sinh nên bi¬u hi®n
cüa nó là vô th߶ng. Sñ c¯
ch¤p, bám víu vào nåm u¦n g÷i
là nåm thü u¦n, ðó cûng là
nguyên nhân cüa kh² ðau, vì t× ch¤p
thü mà sinh ra tham ái, t× ái ðßa
ðªn hæu (hi®n hæu, sinh, tái sinh...),
t× hæu ðßa ðªn sinh thành, già
nua, tØ bi®t, s¥u, bi, kh², ßu, não...
VII.- Sáu ðÕi
(løc chüng)
Sáu ðÕi là sáu
yªu t¯ c½ bän ð¬ hình thành
nên t¤t cä hi®n tßþng sñ v§t
trong thª gi¾i thñc tÕi khách quan, bao
g±m : ð¤t, nß¾c, gió, lØa,
hß không và tâm thÑc. Theo tß tß·ng
Hoa Nghiêm thì bao g±m thêm th¶i gian và
phß½ng hß¾ng, nói chung là Bát
ðÕi (8 yªu t¯).
1- иa : Фt hay các
khoáng ch¤t.
2- Thüy : Nß¾c khoáng
thiên nhiên, nß¾c trong sñ v§n hành
cüa con ng߶i, ðµng v§t, thñc v§t.
3- Höa : LØa, nhi®t ðµ.
4- Phong : Gió, không khí.
5- Không : Không gian, hß không.
6- Th¶i : Th¶i gian - quá khÑ,
hi®n tÕi, v¸ lai.
7- Phß½ng : B¯n phß½ng
: Ðông, Tây, Nam, B¡c + b¯n hß¾ng
phø : Ðông Nam, Tây Nam, Ðông B¡c,
Tây B¡c.
8- ThÑc : Tâm thÑc, ý
thÑc.
Trong tám ðÕi này, bi¬u
hi®n cüa nó v×a là v§t th¬ nhß
ð¤t, nß¾c, gió, lØa ; và v×a
phi v§t th¬ nhß không gian, th¶i gian, phß½ng
hß¾ng và tâm thÑc. Cûng t×
tám yªu t¯ này mà hi®n kh·i nên
thª gi¾i sum la vÕn tßþng v¾i muôn
ngàn khác bi®t.
VIII.- Tác giä
và tác nghi®p
Tác giä là ng߶i
tÕo ra nghi®p, và tác nghi®p là nghi®p
ðßþc tÕo ra b·i tác giä. ÐÑc
Ph§t dÕy : "Con ng߶i là chü nhân
cüa nghi®p, là kë th×a tñ nghi®p,
nghi®p là thai tÕng, là quyªn thuµc,
mà t× ðó con ng߶i ðßþc
sinh ra". Nhß v§y, nªu cån cÑ theo ba th¶i
nhân quä-nghi®p báo, thì con ng߶i
hi®n tÕi là kªt quä cüa t¤t cä
nghi®p (thi®n và b¤t thi®n) t× vô
lßþng kiªp quá khÑ ; và tß½ng
lai cüa con ng߶i nhß thª nào là
tùy thuµc vào hành ðµng và
tß duy cüa con ng߶i ngày hôm nay. Nhân
quä-nghi®p báo cüa môÜi con ng߶i
ðßþc xem nhß là mµt thÑ trái
khoán mà mµt ngày nào ðó nó
phäi ðßþc trä lÕi cho trái chü
- tÑc con ng߶i chính nó. Tác giä
và tác nghi®p th߶ng luôn luôn
ði ðôi v¾i nhau.
IX.- иnh nghi®p
và b¤t ð¸nh nghi®p
иnh nghi®p là sñ
²n ð¸nh và th¯ng nh¤t trong tiªn
trình tß½ng quan nhân quä, tï dø
nhß cây cam chï sinh ra quä cam. — ðây,
trong su¯t th¶i gian t× gieo nhân cho ðªn
khi g£t hái kªt quä luôn luôn có
mµt sñ th¯ng nh¤t. Ngßþc lÕi,
b¤t ð¸nh nghi®p là sñ không ²n
ð¸nh và không th¯ng nh¤t trong tß½ng
quan nhân quä. — ðây, vì có các
duyên trung gian can thi®p mÕnh vào tiªn trình
tß½ng quan nhân quä và làm cho nó
biªn chuy¬n t× hình thÑc ðªn nµi
dung. Tï dø, l¨ ra cây cam chï sinh ra quä
cam, nhßng khi cây cam v×a trß·ng thành,
ng߶i ta ðem ghép cây chanh và thân
cây cam ; nên khi sinh quä, thay vì quä cam,
nó sinh ra quä chanh. Nhß thª, nhân là
cây cam, nhßng quä lÕi là quä chanh,
ðây g÷i là b¤t ð¸nh nghi®p.
X.- Hæu vi và
vô vi
Hæu vi là pháp sinh di®t,
nhß con ng߶i có sinh, lão, b®nh, tØ.
T¤t cä pháp hæu vi ð«u phäi ch¸u
sñ chi ph¯i cüa ð¸nh lu§t vô th߶ng.
Trong thª gian này, m÷i ð¯i tßþng
cüa tri thÑc th߶ng nghi®m ð«u là
pháp hæu vi, vô th߶ng, sinh di®t. Ngßþc
lÕi, là pháp vô vi. Vô vi là pháp
vßþt ra ngoài các ði«u ki®n nhân
duyên, không ch¸u sñ chi ph¯i cüa ð¸nh
lu§t vô th߶ng. Thñc ra, vì có
cái ð¬ g÷i là hæu vi, nên cûng
có cái g÷i là vô vi, nó xu¤t
hi®n nhß là mµt ð¯i th¬ theo nhu c¥u
cüa tri thÑc. Vô vi, tñ thân nó là
b¤t khä thuyªt. Trong ð¶i th߶ng,
có th¬ ðem hß không làm ví dø
cho pháp vô vi, vì không ai có th¬
n¡m b¡t ðßþc nó, ðo l߶ng
ðßþc nó, hay biªt gì v« sñ
sinh di®t cüa nó v.v... Hß không ðßþc
xem nhß mµt loÕi vô vi pháp.
XI.- Tß¾ng
và vô tß¾ng
Tß¾ng là sñ bi¬u
hi®n cüa các pháp qua các hình thái
ð£c thù, nhß con ng߶i, con v§t,
cái nhà, cái cây, con sông, hòn
ðá... Ngßþc lÕi là vô tß¾ng,
nhß tâm thÑc, sñ hi¬u biªt, tß
duy, cäm th÷, yêu thß½ng... Tß¾ng
và vô tß¾ng ð«u là pháp
sinh di®t. Tuy nhiên, ð¯i v¾i pháp vô
tß¾ng, sñ sinh di®t có th¬ cách
riêng cüa nó, nhß sñ sinh kh·i và
m¤t ði cüa mµt ý ni®m chï din
ra trong ch¾p nhoáng (sát na). — tr߶ng
hþp khác, nhß hß không cûng ðßþc
xem là pháp vô tß¾ng, nhßng cái
vô tß¾ng cüa hß không thuµc v«
hß không-vô vi. T¤t nhiên, trong tr߶ng
hþp nhß thª, nó không phäi là
pháp vô th߶ng, sinh di®t.
XII.- Vô th߶ng
Vô th߶ng là sñ
thay ð²i, chuy¬n biªn không ng×ng, nhß
sñ trôi chäy cüa dòng sông không
bao gi¶ d×ng lÕi. T¤t cä sñ v§t
hi®n tßþng, t× tâm lý ðªn v§t
lý, ð«u luôn luôn trôi chäy. Tuy
nhiên, do tính cách gi¾i hÕn cüa
tri thÑc, mà vô th߶ng ðßþc
nh§n di®n theo th¶i gian, nghîa là mµt
sñ th¬ ðßþc g÷i là vô th߶ng
khi nó träi qua các giai ðoÕn sinh thành
(sinh), ðÑng yên (trø), biªn chuy¬n (d¸)
và hüy di®t (di®t) ; ho£c là thành
(sinh thành), trø (ðÑng yên), hoÕi
(biªn chuy¬n) và không (hüy di®t). Thñc
ra, sñ ðÑng yên (trø) chï có
ý nghîa tß½ng ð¯i khi nó là
ð¯i tßþng cüa tri thÑc giän ð½n.
Còn trong lînh vñc hi®n quán (sát
na tâm) thì không có sñ ðÑng
yên nào cä. T¤t cä pháp ð«u
luôn luôn không ng×ng trôi chäy, nhß
sñ trôi chäy cüa dòng sông. Nhß
thª, vô th߶ng là nguyên lý cüa
thñc tÕi, dù là thñc tÕi äo
hay là thñc tÕi chân th§t. Trong ý
nghîa vô th߶ng, các nhà ÐÕi
th×a th߶ng ð« c§p ðªn mµt
khái ni®m ð¯i l§p là chân th߶ng.
Thñc ra, khái ni®m này chï có th¬
ð« c§p trên mµt bình di®n cao h½n
cüa nh§n thÑc, và nó không th¬
ðßþc xem là ð¯i tßþng cüa
nh§n thÑc.
XIII.- Vô s·
trø
Là sñ không ðình
trú, không ðÑng yên · b¤t kÏ
mµt n½i nào cä. Vô s· trø
có th¬ ðßþc ví dø nhß mây
trôi b±ng b«nh trên b¥u tr¶i, nó
không có mµt ði¬m tña nào hªt.
Khái ni®m vô s· trø chï ðßþc
xét ðªn trong quan ði¬m cüa giäi thoát
lu§n, chï cho sñ tñ do ðªn và ði
trong "ba nghìn thª gi¾i".
XIV.- Bän trø
Là mµt danh t× ð£c
bi®t cüa Trung lu§n dùng ð¬ chï cho cái
ðßþc g÷i là th¥n ngã, linh h±n,
nhân th¬ v.v..., ðÕi khái là nhß
v§y, mà trong bän d¸ch ðßþc d¸ch
là cµi ngu±n-nhân tính. Thñc ra,
chæ "bän trø" · ðây không gi¯ng
nhß ý nghîa "uy¬n trø" cüa Hoa Nghiêm,
hay "ßng vô s· trø" cüa Kim Cang - Bát
Nhã. Trái lÕi, Trung lu§n nói rõ
bän trø là kë s· hæu cüa các
cäm th÷ (vui, bu±n, kh², lÕc...). Nhß
thª, trên m£t tß½ng ð¯i, bän
trø là th÷ giä, là ng߶i cäm
th÷ các nghi®p báo. Nhßng, trên bình
di®n tuy®t ð¯i thì không có cái
bän trø nào hªt, vì t¤t cä ð«u
là pháp duyên sinh, vô th߶ng. Do
ðó, khái ni®m này c¥n ðßþc
hi¬u là mµt sñ ð¸nh danh theo quan ni®m
thª tøc, v§y thôi.
XV.- Tam tª
Tª là biên tª trß¾c
sau mà tiªng PhÕn g÷i là pùrvàpara-koti-parîksa.
Tam tª là ba ranh gi¾i phân bi®t nhß
kh·i thüy, hi®n hành và chung cuµc,
hay ð¢ng trß¾c, · giæa và ð¢ng
sau. Ðây là mµt khái ni®m ðßþc
dùng chï cho sñ không th¬ phân ð¸nh
v« th¶i gian và không gian. Thông th߶ng,
con ng߶i quan ni®m r¢ng có sñ kh·i
thüy và có sñ kªt cuµc trong dòng
sinh thÑc, cho dù ðó là dòng sinh
thÑc ðang tr¥m luân. Nhßng trái lÕi,
ÐÑc Ph§t dÕy dòng sinh thÑc ¤y
là vô thüy (không có kh·i ð¥u)
và vô chung (không có kªt thúc).
T¤t cä ð«u ðang v§n hành, nhß
là sñ v§n hành cüa thª gi¾i
thñc tÕi. Ðó là mµt sñ v§n
hành luân lßu b¤t tuy®t mà tri thÑc
cüa con ng߶i s¨ không bao gi¶ ðÕt
ðªn, tr× phi nó ch¤m dÑt toàn
bµ c½ c¤u ði«u ðµng trong thª
gi¾i ð¯i l§p và tß½ng quan cüa
cån, tr¥n và thÑc. Vì thª, trong sñ
trôi chäy cüa dòng thñc tÕi, không
có cái g÷i là quá khÑ, hi®n
tÕi, v¸ lai, ð¢ng trß¾c, · giæa,
ð¢ng sau v.v... Sñ phân ð¸nh v« biên
cüa cä không gian và th¶i gian là ði«u
ðßþc sinh kh·i trong ý ni®m. Nó
chï có trong ý ni®m, chÑ không có
trong thñc tÕi. Vä lÕi, không gian và
th¶i gian bän ch¤t cüa nó v¯n không
có tñ tính và không có thñc
th¬. Do ðó, m÷i ý ni®m v« nó
ð«u mang tính ch¤t công ß¾c.
XVI.- Tß và
s· tác
Tß là ý nghi®p, có
th¬ xem là tß½ng ðß½ng v¾i
mµt trong nåm tâm s· biªn hành trong
Duy thÑc (xúc, tác ý, th÷, tß·ng,
tß). Nhßng tß, ðßþc Ph§t dÕy
rõ là ý nghi®p, và t× ý nghi®p
mà phát sinh ra thân nghi®p và kh¦u
nghi®p, g÷i chung là ba nghi®p - thân, kh¦u,
ý. S· tác, là nghi®p ðßþc
phát sinh t× ý nghi®p mà Trung lu§n
nói là "tß c§p tùng tß sinh". Nhß
thª, tß là cµi ngu±n và s·
tác là nhæng bi¬u hi®n ðßþc
phát sinh t× cµi ngu±n ðó. — ðây,
Trung lu§n trình bày tß nghi®p qua bäy
loÕi, ðó là :
1- Thân nghi®p : t¤t cä
nghi®p ðßþc phát sinh t× thân.
2- Kh¦u nghi®p : nghi®p ðßþc
phát sinh t× mi®ng.
3- Tác nghi®p : là hành
ðµng tÕo tác, tác thành nghi®p.
4- Vô tác nghi®p : là
hành ðµng duy tác, không ðßa ðªn
quä báo (không có sanh y).
5- Thi®n nghi®p : nghi®p lành,
nhß tu t§p m߶i thi®n nghi®p, không
sát sinh, không trµm cß¾p...
6- B¤t thi®n nghi®p : nghi®p
không lành, có khä nång ðßa ðªn
tµi lôÜi, ác báo.
7- Tß nghi®p : ý nghi®p.
XVII.- Chüng tØ
Chüng tØ là các hÕt
gi¯ng ý ni®m n¢m yên trong chi«u sâu
cüa tâm thÑc, nhß hÕt gi¯ng cüa
cö, hoa n¢m yên trong lòng ð¤t. Chüng
tØ có ba loÕi, ðó là :
1- Chüng tØ
bän hæu : là các hÕt gi¯ng
v¯n có t× vô thüy, nhß Ph§t tính
chÆng hÕn. Dù có trôi lån liên
h±i trong løc ðÕo, nhßng cái hÕt
gi¯ng Ph§t ðó không bao gi¶ m¤t,
nó sinh phát kh·i khi có thu§n duyên.
2- Chüng tØ
tân huân : nªu bän hæu là cái
v¯n có, thì tân huân là cái
m¾i ðßþc gieo vào tàng thÑc
(alaya), nhß h÷c nói, khä nång nói
là chüng tØ bän hæu, còn nói
cái gì và nói nhß thª nào
là tân huân. Cûng nhß, t¤t cä
m÷i ng߶i ð«u biªt nói, nªu
sinh ra · MÛ và ðßþc h÷c tiªng
MÛ thì biªt nói tiªng MÛ ; sinh ·
MÛ nhßng ðßþc h÷c tiªng Vi®t
thì biªt nói tiªng Vi®t v.v... Nhß thª,
chüng tØ tân huân là cái mà
chúng ta ghi nh§n ðßþc t× trong giao
tiªp hàng ngày v¾i thª gi¾i thñc
tÕi khách quan, trong ðó có cá nhân,
gia ðình, h÷c ð߶ng và xã
hµi.
3- Chüng tØ
hi®n hành : là các hÕt gi¯ng
ý ni®m sinh kh·i qua sñ ð¯i lßu
t× chüng tØ (trong tàng thÑc) sang ý
ni®m (trong hi®n hành).
Nhß v§y, cái mà g÷i
là nghi®p (thi®n hay b¤t thi®n) là nhæng
gì ðßþc sinh kh·i t× các chüng
tØ, t§p khí, tân huân và huân
t§p.
XVIII.- Vô ký
và vô l§u
Vô ký là bän tính
thø ðµng cüa tâm, ð£c bi®t là
trong ý nghîa cüa tàng thÑc (alaya). Vô
ký có th¬ ðßþc ví dø nhß
là bän ch¤t cüa nß¾c, nó không
phäi thi®n cûng không phäi ác. Tuy nhiên,
dña trên cån bän cüa nß¾c mà
sóng gió ba ðào n²i d§y. Sóng
gió lao xao, v÷ng ðµng dø cho tính
nång sinh di®t cüa tâm, hay nói khác
ði, ðó là nhæng bi¬u hi®n cüa
tâm, nhß sóng là bi¬u hi®n cüa nß¾c,
v§y thôi.
Vô l§u có th¬ ðßþc
xem là ð±ng nghîa v¾i vô vi, ðó
là pháp không sinh di®t, không ch¸u
sñ chi ph¯i cüa vô th߶ng. Tuy nhiên,
trong các kinh vån th߶ng nói ðªn
nghi®p hæu l§u và vô l§u. Nghi®p hæu
l§u là nghi®p ðßa ðªn quä báo
nh¤t ð¸nh ; và ð¬ nói ðªn
mµt cái gì ðó không còn ch¸u
sñ chi ph¯i cüa nhân quä-nghi®p báo,
nghîa là cái hoàn toàn khác bi®t
v¾i nghi®p hæu l§u, nên g÷i là
vô l§u. Do ðó, nên hi¬u r¢ng, vô
l§u là mµt tên g÷i ß¾c l®
mà thôi, vì tñ thân nó ðã
vßþt lên trên m÷i ð¯i ðãi,
phân bi®t, thoát ly ngoài ý ni®m v«
thi®n, ác, hæu, vô. Vô l§u là
giäi thoát. Trong mµt s¯ tr߶ng hþp,
khi nói ðªn nghi®p vô l§u là nói
ðªn mµt bình di®n khác, phi tß½ng
quan, cûng nhß tham sân si là nghi®p b¤t
thi®n, còn tñ thân cüa không tham, không
sân, không si ðã là thanh t¸nh giäi
thoát r±i ; không c¥n thiªt phäi g÷i
ðó là cái nghi®p vô l§u hay nghi®p
giäi thoát. S· dî ði«u ðó
ðßþc nói ra là nói trong tß½ng
quan, h bên này hæu thì bên kia vô
; còn khi ðÕt ðªn giäi thoát r±i
thì hæu hay vô không có giá tr¸
gì hªt, và cûng không c¥n thiªt
phäi nói ðªn næa.
XIX.- Các ho£c
Ho£c là phi«n não nghi®p
chß¾ng nhß tâm tham, tâm sân, tâm
si. Trung lu§n, khi giäi thích v« nghi®p (karma)
có ð« c§p ðªn b¯n loÕi nghi®p
(phi«n não) c½ bän là :
1- Kiªn ho£c
: dùng cái nhìn mê l¥m phân bi®t
ð¬ quán sát chân lý, và t×
ðó sinh ra các kiªn ch¤p nhß : ch¤p
ngã, ch¤p có, ch¤p không...
2- Tß ho£c
: dùng tình thÑc cüa tham sân si mà
quán sát thª gian.
Theo quan ði¬m cüa Duy thÑc,
kiªn ho£c bao g±m các chß¾ng ngÕi
cüa phi«n não (phi«n não chß¾ng)
và sñ kiªn ch¤p mê l¥m (s· tri
chß¾ng) do ý thÑc phân bi®t sinh kh·i
; tß ho£c bao g±m các chß¾ng ngÕi
cüa phi«n não và kiªn ch¤p sai l¥m
do cµng duyên (câu sinh) sinh kh·i. Khi tu t§p,
nªu dÑt bö kiªn ho£c thì g÷i
là kiªn ðÕo ; sau khi kiªn ðÕo,
r±i dÑt bö tß ho£c thì g÷i
là tu ðÕo ; khi ðoÕn tr× sÕch
cä kiªn ho£c và tß ho£c thì g÷i
là vô h÷c ðÕo. Tông Thiên Thai
chia các ho£c thành ba loÕi :
1- Kiªn ho£c và tß ho£c
(g÷i chung là kiªn tß) : là chß¾ng
ngÕi cüa sñ ðÕt ðªn Niªt bàn.
2- Tr¥n sa ho£c : là chß¾ng
ngÕi cüa sñ phát tri¬n tâm B±
ð« (Vô thßþng Chánh giác tâm).
3- Vô minh ho£c : là chß¾ng
ngÕi cüa chân lý Trung ðÕo.
Danh t× g÷i chung cho các
loÕi chß¾ng ngÕi trên là "phi«n
não l§u ho£c". Nªu không tiêu di®t
các chß¾ng ngÕi này, thì không
th¬ ðÕt ðªn "ngµ" ; vì phi«n
não là v§t cän, nhß täng bång
làm ngßng ð÷ng sñ trôi chäy cüa
dòng nß¾c, làm cho dòng tâm thÑc
ngßng ð÷ng và tán loÕn...
XX.- Ngã và
ngã s· hæu
Ngã là cái tôi, cái
ta ; ngã s· hæu là cái cüa tôi,
cái cüa ta. Ðây là hai chß¾ng
ngÕi l¾n nh¤t làm cän tr· sñ
hß¾ng ðªn giác ngµ ; và cûng
t× ðây mà sinh kh·i m÷i tµi
lôÜi, m÷i kh² ðau, m÷i sþ hãi,
m÷i b¤t an... Sñ ch¤p vào cái
tôi và cái cüa tôi ðó ðßþc
g÷i là ch¤p thü, nó cûng là
mµt loÕi "kiªn thü" cüa si mê, v÷ng
tß·ng. Bao lâu con ng߶i còn ch¤p
vào nó là còn kh² ðau, còn
sinh, lão, b®nh, tØ. Vßþt ra m÷i sñ
ch¤p thü là ðÕt ðªn vô ngã,
Niªt bàn. Do ch¤p thü vào tñ ngã
mà con ng߶i trôi lån trong sinh tØ
luân h±i.
XXI.- Tà kiªn
Là nhæng kiªn ch¤p sai
l¥m nhß ðã ðßþc trình bày.
Tuy nhiên, theo Trung lu§n, có hai loÕi c½
bän, ðó là :
1- Tà kiªn : ch¤p th߶ng,
vô th߶ng, phi th߶ng phi vô th߶ng...
2- Biên kiªn : hæu biên,
vô biên, phi hæu biên phi vô biên...
XXII.- Pháp
Pháp (dharma) là mµt danh
t× bao quát và có r¤t nhi«u ý
nghîa. Theo h® th¯ng Lu§n tÕng cüa cä
Nam tÕng và B¡c tÕng, pháp ðßþc
chia thành hai loÕi c½ bän là : tâm
pháp và s¡c pháp.
Tâm pháp thuµc v« các
hi®n tßþng, din biªn cüa tâm lý
nói chung. S¡c pháp thuµc v« các
hi®n tßþng sñ v§t trong thª gi¾i
thñc tÕi khách quan - thuµc v§t lý.
Pháp lÕi ðßþc chia
thành hai loÕi c½ bän là tác nång
(nång) và tác døng (s·) hay là
bi¬u hi®n. Tï dø, sóng là bi¬u hi®n
cüa nß¾c, và nß¾c có khä
nång tÕo ra sóng v.v..., hay lØa là bi¬u
hi®n cüa cüi khi ðßþc ð¯t, và
cüi luôn có khä nång tÕo ra lØa
v.v...
Pháp lÕi ðßþc chia
thành hai phÕm trù là hæu vi và
vô vi. Pháp hæu vi thì sinh di®t liên
h±i, còn pháp vô vi thì b¤t sinh,
b¤t di®t.
Trên bình di®n khác, pháp
ðßþc xem nhß là phß½ng pháp,
nguyên lý, quy t¡c, quy phÕm, cách thÑc,
ð¸nh lý v.v... Trên c½ s· cüa
ý nghîa này, pháp ðßþc chia
thành hai loÕi là : thi®n pháp và
b¤t thi®n pháp.
Thi®n pháp luôn luôn có
ý nghîa tích cñc nhß h÷c hành,
tu t§p, lß½ng thi®n, ðÕo ðÑc,
luân lý, kÖ lu§t, không tham lam, không
sân h§n, không si mê v.v... B¤t thi®n
pháp, trái lÕi, luôn luôn mang ý
nghîa tiêu cñc, nhß làm ði«u
x¤u ác, trµm cß¾p, giªt ng߶i,
nói x¤u, suy nghî x¤u v.v...
Trên bình di®n chân lý,
pháp ðßþc chia thành hai loÕi là
chân ðª và tøc ðª. Ðây
là khái ni®m cüa Mã Minh, và v«
sau thì Long Th÷ phát tri¬n ; tuy nhiên,
chính ÐÑc Ph§t là ng߶i ð¥u
tiên dÕy v« chân ðª và tøc
ðª qua ý nghîa Trung ðÕo th¶i Nguyên
thüy. Ðó là sñ xa r¶i hai cñc
ðoan : kh² hÕnh ép xác và lÕc
thú xác thân. Ðây cûng là ý
nghîa phß½ng ti®n và cÑu cánh,
dùng phß½ng ti®n ð¬ ðÕt ðªn
cÑu cánh.
V« ý nghîa, chân ðª
là chân lý cüa ng߶i giác ngµ
; tøc ðª là chân lý cüa ng߶i
còn vô minh.
Pháp, theo kinh Lång Già,
lÕi ðßþc chia thành nåm loÕi
c½ bän là :
1- Danh : tên g÷i lâm th¶i.
2- Tß¾ng : hình th¬ lâm
th¶i.
3- Phân bi®t : phân ly các
dæ ki®n thuµc v§t lý và tâm lý.
4- Chính trí : vô phân
bi®t trí, Ph§t trí, vô ngã trí...
5- Nhß nhß : Niªt bàn,
vô sinh.
Và cu¯i cùng, pháp t¯i
thßþng là Niªt bàn. Pháp này
là b¤t khä thuyªt, chï có môÜi
ng߶i tñ th¬ nghi®m l¤y, tñ mình
chÑng ngµ cho chính mình.
XXIII.- Nhß Lai
Nhß Lai là mµt trong m߶i
danh hi®u do hàng ð® tØ Ph§t tôn xßng
ÐÑc Ph§t, mµt con ng߶i ðã
giác ngµ tr÷n v©n, ðã ðµ
giác chúng sinh và thñc hi®n tr÷n
v©n hÕnh nguy®n cüa ng߶i giác ngµ.
V« ð£c tính, Nhß
Lai có m߶i nång lñc mà không
ai có :
1- Biªt rõ các xÑ và
phi xÑ.
2- Biªt rõ nhân duyên
nghi®p báo cüa ba ð¶i (quá khÑ,
hi®n tÕi và v¸ lai).
3- Biªt rõ con ð߶ng
ðßa ðªn các sinh thú.
4- Biªt rõ m÷i thª gi¾i
và sñ sai bi®t cø th¬ cüa chúng.
5- Biªt rõ sñ hi¬u biªt
cüa các loài hæu tình.
6- Biªt rõ tâm tính
sai bi®t cüa t¤t cä chúng sinh.
7- Biªt rõ các pháp
t¸nh, b¤t t¸nh ; ra vào các thi«n
chÑng v« thi«n, v« giäi thoát và
v« ð¸nh.
8- Nhß Lai chÑng Túc m®nh
minh.
9- Nhß Lai chÑng Thiên nhãn
minh (nhìn rõ su¯t "ba nghìn thª gi¾i").
10- L§u t§n minh (ðoÕn tr×
t¤t cä nghi®p chß¾ng phi«n não).
(Xem kinh Tam Minh, kinh Hòa Dø,
Trung Bµ III ; kinh Xu¤t Gia - ÐÕi II.246b. ÐÕi
II.446a - Hán tÕng ; Tång Chi Bµ kinh V, ph¦m
10 Pháp...).
Nhß Lai còn ðßþc
ð¸nh nghîa nhß sau :
- "Này các TÏ kheo, t×
ðêm Nhß Lai chÑng ngµ Vô thßþng
Chánh giác, ðªn ðêm Nhß Lai nh§p
Vô dß y Niªt bàn, trong th¶i gian ¤y,
ði«u gì Nhß Lai nói, tuyên b¯
ð«u là sñ th§t, t¤t cä là
nhß v§y, không có khác ðßþc.
Do v§y, ðßþc g÷i là Nhß Lai".
- "Này các TÏ kheo, Nhß
Lai nói sao làm v§y, làm sao nói v§y,
; vì r¢ng, nói sao làm v§y, làm sao
nói v§y, nên ðßþc g÷i là
Nhß Lai".
- "Trong toàn th¬ thª gi¾i...,
Nhß Lai là b§c chiªn th¡ng, không b¸
chiªn bÕi, b§c toàn tri, toàn kiªn,
ðÕi tñ tÕi ; do v§y, ðßþc
g÷i là Nhß Lai".
(Xem Ti¬u Bµ kinh, "Ph§t thuyªt
nhß v§y", TÕp ðÕi II.224c, Trung 137, ÐÕi
I.645b - Hán tÕng...).
Sang các kinh ÐÕi th×a
nhß Kim Cang, Bát Nhã, ð¸nh nghîa v«
Nhß Lai nhß sau :
"Vô s· tùng lai, di®c
vô s· khÑ, c¯ danh Nhß Lai" (Không
t× ðâu ðªn, cûng chÆng ði v«
ðâu, nên g÷i là Nhß Lai)...
Ho£c gián tiªp nói v«
Nhß Lai :
"Nhßþc dî s¡c kiªn
ngã, dî âm thanh c¥u ngã, th¸ nhân
hành tà ðÕo, b¤t nång kiªn Nhß
Lai" (Nªu l¤y s¡c ð¬ nhìn ta, l¤y
âm thanh ð¬ c¥u ta, ðó là kë hành
tà ðÕo, chÆng th¬ th¤y Nhß Lai)...
Nhß Lai trong Trung lu§n ðßþc
xem nhß là Bän th¬ vô sinh - Nhß Lai
và thª gian không h« có tñ tính
; Nhß Lai và thª gian không hai, không khác
(Nhß Lai s· hæu tánh, tÑc th¸ thª
gian tánh, Nhß Lai vô hæu tánh, thª
gian di®c vô tánh) - (TL.94, chß½ng XXII,
tr.31, No.1564, ÐCTT/ÐTK).
XXIV.- B¯n Thánh
ðª
Ðây là pháp thoÕi
ð¥u tiên ðßþc ÐÑc Ph§t chuy¬n
pháp luân hóa ðµ nåm anh em Tôn
giä Ki«u Tr¥n Nhß tÕi v߶n Nai.
Nµi dung B¯n Thánh ðª (B¯n chân lý)
bao g±m : kh² ðau, nguyên nhân cüa kh²
ðau, sñ ch¤m dÑt kh² ðau và con
ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt
kh² ðau. V« m£t c¤u trúc, TÑ
Thánh ðª ðßþc trình bày theo
nguyên lý tß½ng quan nhân quä : kh²
ðau là quä ; sñ ðßa ðªn kh²
ðau là nhân ; sñ ch¤m dÑt kh²
ðau là quä ; và con ð߶ng ðßa
ðªn sñ ch¤m dÑt kh² ðau là
nhân. — ðây, do pháp ðßþc nhìn
t× "sñ th§t" mµt cách trñc quan,
sinh ðµng, r±i t× ðó ði vào
thñc tÕi-Tính Không, nên b¯ cøc
cüa nó ðßþc kh·i ð¥u b¢ng
m÷i h® quä t¤t yªu, nhß là nhæng
nguyên lý ph² quát. HÆn chúng ta
cûng biªt r¢ng, khi trình bày nhß thª,
Ph§t ðã vÕch ra hai con ð߶ng song
quan rõ r®t trong v¸ trí ð¯i l§p,
nhß là sñ hi¬n th¸ cüa hai chân
lý : chân ðª và tøc ðª, chân
nhß và tøc løy. Song, nhæng gì
ðßþc nói ra · ðây, theo cái
nhìn cüa Ph§t, là nói cho chúng sinh,
nhæng kë ðang lang thang trong cõi tr¥m luân
vô ð¸nh. Do ðó, nªu ch¤p r¢ng
ðây là cänh gi¾i t¯i h§u tuy®t
ð¯i cüa Ph§t là ði«u sai l¥m l¾n.
Ngay cä cái mà g÷i là Di®t ðª
hay Niªt bàn, thñc ch¤t chï là giä
danh, vì tên g÷i ðó hoàn toàn
b¤t lñc trong vi®c ð¸nh nghîa v«
Niªt bàn. Cái g÷i là Niªt bàn
thì không phäi là Niªt bàn thñc
thø, cûng nhß danh t× nhà thì không
phäi là cái nhà. B·i l¨, danh t×
nhà là mµt khái ni®m heo h¡t, và
chï có mµt và chï mµt duy nh¤t
mà thôi. Trong khi ðó, nhà th§t sñ
thì có muôn hình vÕn trÕng, thiên
sai vÕn bi®t, vÕn tßþng sum la... Và
trong môÜi cái nhà nhß thª, chÆng
có cái nhà nào gi¯ng cái nhà
nào hªt. T× ðó, nên biªt r¢ng
pháp ðßþc Ph§t nói ra luôn luôn
là nhæng d¤u chï, bi¬u tßþng nh¢m
dçn d¡t chúng sinh ði ra khöi kh² ðau
mà thôi. Vì thª, Trung lu§n không ngÕi
mi®ng khi phü ð¸nh mµt cách sÕch
tr½n v« TÑ thánh ðª, nhßng ðó
là mµt sñ phü ð¸nh trong khÆng
ð¸nh, khÆng ð¸nh v« mµt cái
gì ðó b¤t khä thuyªt, mà không
th¬ nói là · bên này b¶ hay
bên kia b¶. H bao lâu còn ôm giæ
l¤y bên này b¶ hay bên kia b¶ thì
vçn còn ð¡m chìm trong l¯c chi«u
mµng äo.
XXV.- Niªt bàn
Niªt bàn ðßþc din
d¸ch b¢ng nhi«u t× ð±ng nghîa nhß
: t¸ch di®t, di®t ðµ, giäi thoát, vô
vi, an lÕc... Cách d¸ch m¾i là viên
t¸ch, th¸ t¸ch... Niªt bàn ðßþc
chia thành hai loÕi :
1- Hæu dß y
Niªt bàn : cái nhân sinh tØ ðã
ðßþc ðoÕn tuy®t.
2- Vô dß y Niªt
bàn : cái quä sinh tØ ðã ðßþc
ðoÕn tuy®t, do v§y, khi lâm chung m¾i
ðÕt ðªn Vô dß Niªt bàn.
Theo Tång Tri®u, Niªt bàn
hay di®t ðµ là chï cho sñ vßþt
qua cái hoÕn nÕn l¾n và cu¯i cùng,
vßþt qua b¯n dòng sông, vînh vin
không còn b§p b«nh trong bi¬n sinh tØ
næa.
Pháp tß¾ng tông nói
ðªn Niªt bàn qua các góc ðµ
:
1- Bän lai tñ tính thanh t¸nh
Niªt bàn : Niªt bàn là tñ tính
thanh t¸nh tuy®t ð¯i v¯n có t× nghìn
xßa.
2- Hæu dß y Niªt bàn :
sñ dÑt tr× cån ð¬ cüa t¤t
cä phi«n não ð¬ cho chân nhß hi¬n
lµ.
3- Vô dß y Niªt bàn :
chân nhß thoát hi®n ngoài t¤t cä
kh² häi trong sinh tØ.
4- Vô trø xÑ Niªt bàn
: chân nhß hi¬n th¸ cùng kh¡p trong
tam gi¾i, sinh kh·i ðÕi bi tâm, ðªn
ði hóa ðµ chúng sinh.
Và · ðây, chï riêng
ÐÑc Ph§t là có ð¥y ðü b¯n
tính Niªt bàn này.
(Xem Ph§t h÷c t× ði¬n/Phân
vi®n Nghiên cÑu PHVN - Hà Nµi).
XXVI.- B¯n quä
Là b¯n ð¸a v¸ tâm
chÑng cüa hàng Thanh Vån, bao g±m :
1- Tu Ðà Hoàn
: còn g÷i là Nh§t lßu, Ngh¸ch lßu,
Dñ lßu, t¤t cä ð«u có cùng
nghîa là tham dñ vào dòng Thánh
(ði ngßþc dòng sinh tØ), ðoÕn
tr× kiªn ho£c.
2- Tß Ðà
Hàm : Nh¤t lai, mµt l¥n næa tr·
lÕi dòng sinh tØ, ðoÕn tr× mµt
ph¥n tß ho£c.
3- A Na Hàm :
B¤t lai, không còn tr· lÕi dòng
sinh tØ næa.
4- A La Hán
: B¤t sinh, vînh vin không còn trôi
lån vào sinh tØ vì ðã ðoÕn
tuy®t kiªn ho£c và tß ho£c, vßþt
xu¤t tam gi¾i.
Con ð߶ng dçn vào
b¯n quä v¸ trên g÷i là tÑ hß¾ng
- b¯n hß¾ng ; và sñ vßþt qua
b¯n quä v¸ này g÷i là vßþt
dòng (vßþt bµc lßu), g±m có
4 dòng :
1- Døc bµc lßu : vßþt
qua dòng tham sân si (· cõi Døc).
2- Hæu bµc lßu : vßþt
qua dòng tham, mÕn (· cõi S¡c và
Vô S¡c).
3- Kiªn bµc lßu : vßþt
qua dòng tà kiªn trong ba cõi (Døc, S¡c,
Vô S¡c).
4- Vô minh bµc lßu : vßþt
qua dòng vô minh, ðÕt ðªn cÑu cánh
Niªt bàn.
(Trên ðây là ph¥n chú
giäi ðÕi cß½ng v« Trung lu§n).
[Møc Løc][01][02][03][04][05][06][07][08][Next]