Thñc
TÕi Tính Không Ðßþc Nhìn Nh§n
Qua Hai
Bình Di®n Cüa Bi¬u T×
Thích
Tâm Thi®n
L¶i dçn
Mµt trong nhæng
ði¬m giáo lý quan tr÷ng cüa Ph§t
giáo Phát tri¬n là Thñc TÕi Tánh
Không - mµt h® th¯ng giáo lý th߶ng
ðßþc bàn cäi b·i các nhà
lu§n lý h÷c. Ng߶i ta th߶ng hi¬u
nh¥m mµt cách vô tình ho£c c¯
ý r¢ng Tánh Không ðßþc xem nhß
là mµt loÕi hß vô lu§n, mµt
loÕi triªt lý mang tính cách phü
ð¸nh ( phü ð¸nh lu§n ) ; và
dî nhiên, trong lúc ðßþc giäi minh
theo xu hß¾ng hß vô không t§n
ðó, Tánh Không th߶ng b¸ phê
phán nhß là mµt thÑ triªt lý
mông lung không h½n, không kém. Tuy nhiên,
tÕi sao mµt giáo thuyªt quan tr÷ng nhß
thª lÕi th߶ng b¸ hi¬u nh¥m ? Phäi
chång ði«u này b¡t ngu°n t× mµt
quá trình din d¸ch và din d¸ch
không chính xác ? Sñ th¬ nhß thª
nào, trong phÕm vi cüa bài viªt này,
chúng tôi xin trình bày giáo thuyªt
v« Tánh Không ðßþc nhìn nh§n
t× hai bình di®n bi¬u t× cüa nó
theo th¬ cách cüa lu§n lý h÷c .
V« thu§t
ngæ
Tánh Không
tiªng PhÕn g÷i là Sùnyatà. Ðây
là mµt t× hþp biªn cüa hai âm
: sùnya và tà. Sùnya có
nghîa là không, là r²ng; tà
là tiªp vî ngæ ( tiªng hþp âm
ð¬ biªn thành danh t× ) . Theo ngæ cån,
thì t× sùnya ðßþc phát
sinh t× ðµng t× svi, có nghîa
là ph°ng lên, sßng lên. — ðây,
h cái gì ph°ng lên bên ngoài-nhß
bong bóng chÆng hÕn- thì bên trong nó
bao gi¶ cûng r²ng không. Do ðó, sùnyata`
ðßþc hi¬u nhß là tính cách
cüa trß½ng ðoä (sñ ph°ng lên)
nó luôn luôn bao g°m hai m£t : bên trong
và bên ngoài; h bên ngoài ph°ng
lên thì bên trong r²ng.
Tuy nhiên, có
l¨ do mµt lý do nào ðó, ho£c không
có sñ tß½ng ðß½ng trong ngôn
ngæ phß½ng Tây, nên sùnyatà
th߶ng ðßþc d¸ch chï có mµt
chi«u- ðó là sñ r²ng không.
Nhß trong tiªng Anh, sùnya ðßþc
d¸ch là empty hay void, và taø
ðßþc d¸ch là ness, kªt hþp
giæa hai t× này( sùnya + tà= sùnyatà)
sùnyata
ðßþc d¸ch là
emptiness, voidness,
hay nothingness Và t¤t cä nhæng t×
trên ð«u có nghîa là sñ tr¯ng
không, sñ r²ng tuªch, sñ không
có gì cä
Mâu thuçn
cho sñ nh§n thÑc
T× nhæng cách
din d¸ch nhß trên, mµt s¯ mâu thuçn
th߶ng xu¤t hi®n trong nh§n thÑc cüa
chúng ta khi nói ðªn sñ r²ng không.
Có th¬ ð« c§p ðªn mµt vài
mâu thuçn c½ bän nhß sau:
Trß¾c hªt,
khi sùnyatà, qua ngôn ngæ phß½ng
Tây nhß v×a trình bày, ðßþc
hi¬u nhß mµt loÕi hß vô lu§n, ðÕi
khái nhß thª, ði«u ðó khiªn
ta luôn b¸ ám änh mµt cách trñc
di®n r¢ng thª gi¾i này thñc tÕi
này là r²ng không, nó mang ð£c
tính Không; và nhæng gì xu¤t hi®n
l° lµ trß¾c m¡t chúng ta ð«u
ðßþc xem là không. Mµt sñ phán
quyªt nhß thª quä là r¤t cßÞng
ép và r¤t có th¬ b¸ phê phán
b·i nh§n thÑc thông th߶ng. Vì
l¨, ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc nhß
sông, su¯i, núi, ð°i, cái bàn,
cái ghª, ðàn ông, ðàn bà
trß¾c m¡t chúng ta là nhæng gì
ðßþc xem nhß là hi®n thñc không
th¬ ch¯i bö. Фy chính là sñ
hi®n di®n cüa thª gi¾i thñc tÕi
khách quan, mµt thª gi¾i xu¤t hi®n
giæa muôn ngàn sai bi®t, mà dù mu¯n
hay không, thª gi¾i ðó ( thª gi¾i
mà chúng ta ðang sinh s¯ng ) vçn luôn
luôn ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc.
Thª r°i, khi sùnyatà
ðßþc hi¬u nhß là bän ch¤t
cüa thª gi¾i thñc tÕi hay còn
g÷i là thñc tÕi r²ng Không;
và cänh gi¾i thñc tÕi r²ng Không
ðó nªu ðßþc xem là ð°ng
nghîa v¾i Niªt bàn thì l§p tÑc
mâu thuçn s¨ xu¤t hi®n .Vì h¥u hªt
các giáo thuyªt v« Niªt bàn th߶ng
gþi lên mµt sñ tß½ng ð°ng
v¾i cänh gi¾i Không thông qua các
khái ni®m nhß : t¸ch di®t, vô tß¾ng,
b¤t sinh. Tuy nhiên trên thñc tª, Niªt
bàn, theo nhß quan ni®m thông th߶ng,
là cänh gi¾i t¯i thßþng cüa b§c
Thánh trí, do ðó hÆn không th¬
nói Niªt bàn là ð°ng nh¤t v¾i
sñ r²ng không. Vì nªu Niªt bàn
ð°ng nh¤t là v¾i r²ng không thì
Niªt bàn chÆng khác gì mµt loÕi
hß vô, nhß hß không, không có
b¤t kÏ mµt giá tr¸ tâm chÑng
nào và cûng không c¥n thiªt phäi
bàn ðªn.
T× ðó,
nªu sùnyatà chï ðßþc hi¬u
là sñ r²ng không, mµt sñ r²ng
không t× ngôn t× cho ðªn ý nghîa,
t× lý tß·ng cho ðªn thñc tÕi,
thì quä thñc sùnyataø là
mµt giáo thuyªt vô nghîa, và t¤t
nhiên nó có th¬ ðßþc xem nhß
là mµt thÑ hß vô lu§n, mµt thÑ
phü ð¸nh lu§n cñc ðoan. Nhßng không
! Sùnyatà không phäi là nhß thª.
V§y phäi hi¬u nó theo ý nghîa nào
?
Tính cách
hai m£t cüa bi¬u t×
— ðây, trß¾c
hªt nhß cách g÷i cüa mµt s¯ nhà
Ph§t h÷c (Trung Hoa và Vi®t Nam), sùnyatà
là Tánh Không. Và tánh Không,
nhß ðã trình bày · ph¥n thu§t
ngæ, là mµt danh t× dùng ð¬ c¡t
nghîa thuµc tính cüa thª gi¾i sñ
v§t hi®n tßþng dña trên hai tính
ch¤t : nµi hàm và ngoÕi diên. Tï
dø, nhß b÷t nß¾c, bên ngoài
(ngoÕi diên) cüa nó thì ph°ng lên,
bên trong ( nµi hàm) cüa nó thì r²ng
không . T× mµt cách din ðÕt mang
tính bi¬u tßþng nhß thª, chúng
ta b¡t ð¥u quan sát chính c½ th¬
cüa mình cûng nhß thª gi¾i thñc
tÕi chung quanh mình.
Tâm kinh nói
r¢ng " yah rùpam sa sùyatà"- h cái
gì là s¡c thì cái ðó là
không. — ðây, s¡c ( g°m s¡c bi¬u hi®n
và s¡c không bi¬u hi®n 1) v«
c½ bän là sñ th¬ mang tính v§t
ch¤t ðßþc c¤u thành t× các
hþp ch¤t, nhß hydro cµng oxy ð¬ tÕo
thành nß¾c ( H2O) . Ho£c, nhß c½
th¬ con ng߶i, nhìn bên ngoài thì
nó là mµt kh¯i c¤u thành b¢ng
xß½ng b¢ng th¸t, nhßng bên trong t§n
cùng c¯t tüy thì nó vçn là
r²ng không. Cho ðªn t¤t cä hi®n hæu
trong thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng
này, nªu ðßþc nhìn t× ði¬m
cñc nhö -nhß sñ v§t ðßþc
nhìn xuyên qua kính hi¬n vi - thì chúng
ð«u là r²ng không. Tuy nhiên, cái
gì r²ng không · ðây? Фy
chính là cái tñ tính ( svabhàva)
r²ng không. Nghîa là m÷i sñ th¬
ð«u ðßþc hình thành qua duyên
hµi ( kªt hþp b·i nhi«u yªu t¯
), và nhæng gì ðßþc hình thành
t× duyên hµi2, thì chúng
ð«u r²ng không, không có b¤t kÏ
mµt tñ tính nào mang tính cách
ðµc l§p, vînh h¢ng.
Do ðó, Tánh
Không không có nghîa là không
có gì hay là hß vô không t§n,
mà trên ý nghîa c½ bän nh¤t,
nó là sñ phü ð¸nh cái tñ
tính cá bi®t v¯n ðßþc xem là
mµt thñc th¬ b¤t biªn, là nguyên
ðµng lñc c¤u thành nên tñ ngã.
Hay nói khác h½n, nó khÆng ð¸nh
cái tñ tính cüa pháp là Không,
là tñ tính Không, làVô tñ
tính (nihsvabhàva) hay không có tñ tính.
Ðây là nhæng gì c¥n thiªt ðßþc
chu¦n hóa cho bi¬u t× sùnyata.
Giáo thuyªt
v« tánh Không
T× mµt vài
trßng dçn trên, ta có th¬ th¤y r¢ng,
nhæng gì ðßþc Ph§t nói ra ð«u
mang tính cách hai m£t, bän ch¤t và
hi®n tßþng, công ß¾c và tuy®t
ð¯i. Ðây là th¬ cách thuyªt giáo
cüa Ph§t trong su¯t cuµc ð¶i truy«n
giáo cüa Ngài. Vì l¨, ð¬ giúp
chúng sinh nh§n di®n ðßþc chân lý,
Ph§t phäi dùng ðªn phß½ng ti®n.
Chân lý tñ thân nó là b¤t
khä thuyªt, nhæng gì chúng ta nói
v« chân lý ð«u không phäi là
chân lý chính nó. Cûng nhß yêu
thß½ng, chúng ta có th¬ nói v«
nó, nhßng nhæng gì chúng ta nói
v« yêu thß½ng thì không phäi
là sñ yêu thß½ng chính nó.
Yêu thß½ng là gì? Thñc ch¤t
nó không phäi · trong l¶i nói , mà
trái lÕi, nó chï có th¬ ðßþc
bi¬u hi®n trong im l£ng và trong hành ðµng
mà thôi. Nhßng · ðây, nªu chân
lý không ðßþc nói ra thì chân
lý s¨ không ðßþc nh§n biªt;
v§y làm sao ð¬ hóa ðµ chúng
sinh ? Vì l¨ ðó, các nhà Ph§t
h÷c ðã dùng ðªn thành ngæ
ngón
tay chï m£t trång 3ð¬ din
ðÕt phß½ng ti®n thuyªt giáo cüa
Ph§t. Ðây cûng là lý do tÕi sao
Tång Du®, trong bài tña viªt cho trung Lu§n,
bäo r¢ng :" Thñc phi danh b¤t ngµ, ngôn
phi thích b¤t t§n".
Trên c½ s·
này, chúng ta th¤y tÕi sao sùnyatà
c¥n phäi ðßþc hi¬u thông qua bi¬u
t× trß½ng ðµ = sñ ph°ng
lên. Và nói v« thñc tÕi tính
Không, Ngài Long Th÷ ( nagarjuna) trong Trung Lu§n
bäo r¢ng: " Chúng nhân duyên sinh pháp,
ngã thuyªt tÑc th¸ không, di®c vi th¸
giä danh, di®c th¸ trung ðÕo nghîa " -
các pháp do nhân duyên mà sinh ra, nên
bäo
r¢ng nó là không, là giä
danh, và cûng là Trung ðÕo. Do
ðó, khi thª gi¾i thñc tÕi tánh
Không này phäi ðßþc nhìn t×
hai m£t : Giä danh và Trung ðÕo.
— ðây c¥n ghi nh§n r¢ng, giä danh là
mµt tên g÷i lâm th¶i cho mµt sñ
th¬ mà không phäi là tên g÷i
cho bän ch¤t cüa mµt sñ th¬. Tï
dø, mây, mßa, h½i nß¾c, nß¾c,
nhæng sñ th¬ này, nhæng tên g÷i
này ð«u mang tính cách lâm th¶i
nên chúng ðßþc g÷i là giä
danh. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i
con ng߶i và thª gi¾i. Và trung ðÕo
là chân lý cüa hai bình di®n : tß½ng
ð¯i(samvriti) và tuy®t ð¯i( paramàtha).
Фy là mµt loÕi chân lý, theo
quan ði¬m cüa các nhà ÐÕi th×a,
là b¤t khä phân ly, mµt loÕi chân
lý" hãy tìm Niªt bàn trong sinh tØ
".
Nhß thª Không
không có nghîa là r²ng không, mà
Không · ðây là do duyên kh·i
nên các pháp hình thành và không
mang theo mµt bän tính cá bi®t nào;
pháp hình thành trong tß½ng quan cüa
nh§n thÑc nên chúng ðßþc g÷i
tên, tên ðó là giä danh, vì
tên g÷i chï có trong nh¤t th¶i, khi
sñ v§t thay ð±i ( nhß t× mây sang
nß¾c) thì tên g÷i không còn
ý nghîa næa. Và, pháp xu¤t hi®n
trong Duyên kh·i và giä danh nên chúng
ðßþc g÷i là Không và cûng
làTrung ðÕo. Ðây là nhæng gì
c¥n ghi nh§n v« bi¬u t× sùnyatà
trên góc ðµ nh§n thÑc lu§n 4.
Kªt Lu§n
Tóm lÕi, chúng
ta th¤y r¢ng, ð¬ hi¬u rõ thu§t ngæ
tánh Không, luôn luôn ðòi höi
· ðây mµt b¯i cänh nh§n thÑc
bao g°m nh§n thÑc v« Không, Duyên kh·i
v« Giä danh và v« Trung ðÕo. Nªu
thiªu mµt trong b¯n yªu t¯ này thì
tánh Không khó ðßþc giäi minh
mµt cách toàn di®n. Tuy nhiên , qua phân
tích là nhß thª, song cä Không, Duyên
kh·i, Giä danh và Trung ðÕo luôn luôn
th¯ng nh¤t v¾i nhau ho£c trong bän ch¤t
ho£c trong hi®n tßþng . Nghîa là, khi
nói ðªn tánh Không, chúng ta ð°ng
th¶i phäi nói ðªn Duyên kh·i, Giä
danh và Trung ðÕo. Ðay chính là hai
bình di®n chân lý cüa công ß¾c
và tuy®t ð¯i.
Duyên kh·i
+ Giä danh = Không
Không = Giä
danh + Duyên kh·i