Tôn Giáo Và Giá Tr¸ Thñc TÕi 

Thích Tâm Thi®n

Ph§t Giáo Và Khái Ni®m Tôn Giáo 

Ði vào quy ngßÞng mµt ð¶i s¯ng tôn giáo, trß¾c hªt, con ng߶i c¥n phäi biªt tôn giáo là gì và tôn giáo ¤y nhß thª nào. Nªu không th¤y ðßþc ði«u ðó, thì sñ quy ngßÞng s¨ tr· nên mµt lßu lµ cüa sß½ng mù äo änh. C¯ nhiên, · ðây s¨ không có b¤t kÏ mµt giá tr¸ tâm chÑng nào ðßþc bàn ðªn

T× xßa ðªn nay, các nhà tß tß·ng triªt h÷c tôn giáo th߶ng n² lñc tÕo ra mµt ð¸nh nghîa v« tôn giáo ; song, ð¯i v¾i Ph§t giáo, các ð¸nh nghîa ¤y chßa h« tÕo nên mµt chân dung hoàn thi®n nào. — ðây, xin trßng dçn mµt vài ð¸nh nghîa nhß sau :

- T× ði¬n Oxford ghi r¢ng : "Tôn giáo là h® th¯ng cüa ni«m tin và sñ tôn th¶, là sñ trñc nh§n cüa con ng߶i v« nång lñc chª ngñ siêu nhiên, ð£c bi®t là, v« mµt ngôi v¸ Thßþng ðª có quy«n uy ðßþc tuân phøc, là kªt quä cüa sñ trñc nh§n nhß thª trong cách Ñng xØ ... (... System of faith and worship; human recognition of super human controlling powger and especially of a personal God entitled to obedience, effect of such recognition on conduct ete...)

- Carlyle thì cho r¢ng : "Tôn giáo là ði«u mà con ng߶i thñc sñ tin tß·ng, thñc sñ ghi kh¡c trong lòng và hi¬u biªt ch¡c ch¡n, có liên quan ðªn các m¯i tß½ng h® s¯ng còn cüa con ng߶i và vû trø u huy«n này, cûng nhß b±n ph§n và ð¸nh m®nh cüa con ng߶i trong vû trø". (The thing a man does practically to heart and knows for certain, concerning his vital relations to this mysterious universe and his duty and destiny therein).

- J.S Mill thì bäo r¢ng : "Yªu tính cüa tôn giáo là sñ hß¾ng dçn mµt cách mÕnh m¨ và nhi®t thành nhæng cäm xúc và ß¾c v÷ng hß¾ng ðªn mµt ð¯i tßþng lý tß·ng ðßþc xem là tuy®t häo, là ðïnh cao tµt cùng ð¬ vßþt qua m÷i ð¯i tßþng ích kÖ cüa døc v÷ng". (The essence of religion is the strong and earnest direction of the condition and desires towards an ideal object recognized as of the highest excellence, and as rightly paramount over all selfish objects of desire".

- Aldous Huxley thì cho r¢ng : "Tôn giáo là mµt h® th¯ng giáo døc mà qua ðó con ng߶i có th¬ tñ rèn luy®n, trß¾c hªt là ð¬ tÕo ra nhæng thay ð±i c¥n thiªt trong bän thân con ng߶i và xã hµi; r°i sau ðó, ð¬ nâng cao ý thÑc nh¢m kiªn tÕo nhæng quan h® thích ðáng h½n giæa h÷ và vû trø mà h÷ là mµt thành ph¥n". (Religion is, among many other things, a system of education, by means of which human beings may train themselves, first to make desirable changes in their own personalities and, at one remove, in society, and the second place, to heighten consciousness and so establish more adequate relations between themselves and the universe of which they are parts).

Nói chung, t× nhæng ð¸nh nghîa trên, tôn giáo có th¬ ðßþc phân làm hai khuynh hß¾ng : thÑ nh¤t, xu hß¾ng ð¸nh nghîa tôn giáo nhß là mµt h® th¯ng luân lý ðÕo ðÑc mà qua ðó, b¢ng lý trí con ng߶i có th¬ trñc nh§n ðßþc. ThÑ hai, xu hß¾ng quan ni®m tôn giáo theo mµt th¬ cách nhi®m m¥u, mà · ðây ðòi höi mµt sñ cäm nh§n và suy tß·ng. Bên cÕnh ðó, còn có nhæng quan ni®m thu¥n lý v« tôn giáo nhß phát bi¬u cüa Thomas Paine, ông ðã th¯t lên trong giây phút cu¯i cùng cüa cuµc ð¶i r¢ng : "Thª gi¾i là quê hß½ng tôi, nhân loÕi là anh em cüa tôi, và làm lành là tôn giáo cüa tôi" (The world is my country, mankind are my brotherhood, and to do good is my religion). Hay trong mµt s¯ tr߶ng hþp, khi bàn v« tôn giáo và giá tr¸ cüa nó , các triªt gia „n hi®n ðÕi th߶ng quan ni®m r¢ng, tôn giáo không phäi là mµt chu²i các h÷c thuyªt uyên áo, mà là kinh nghi®m nµi tÕi (iner experience), kinh nghi®m này luôn luôn ðßþc ð£t trên cån bän cüa sñ trñc nh§n cái hi®n hæu thánh thi®n (presence of the divine) trong con ng߶i.

T× ðây, có mµt giao ði¬m giæa các tôn giáo Ðông phß½ng và Tây phß½ng hay tôn giáo nhân loÕi nói chung, là ð£c tính Thi®n (Loving-kindness) mà trên ðây, Thomas Paine, mµt triªt gia nhân bän ng߶i Anh, mµt cách hùng h°n bäo r¢ng : "...Làm lành là tôn giáo cüa tôi".

Tuy nhiên, cûng r¤t phÑc tÕp nªu cho r¢ng tôn giáo là làm lành, vì nhß thª nhæng ai làm lành ð«u có tôn giáo ß ? Vä lÕi, quan ni®m v« làm lành cûng không gi¯ng nhau giæa các qu¯c gia, dân tµc, s¡c tµc, bµ tµc. — ðây, chï xin ð½n cØ mµt vi®c là v¤n ð« kª ho£c hóa gia ðình theo phß½ng pháp y h÷c hi®n ðÕi là thi®n hay b¤t thi®n, ði«u ðó ngày nay thª gi¾i vçn còn ðang bàn cãi !

T× nhæng ti«n ð« trên, chúng tôi xin ði vào trình bày mµt khái ni®m tôn giáo theo tinh th¥n Ph§t giáo, nh¢m góp ph¥n soi sáng giá tr¸ ðích thñc cüa tôn giáo trong ð¶i s¯ng hi®n ðÕi.

Ph§t giáo, theo cách ngôn cüa Thi«n sß D.T. Suzuki, là mµt tôn giáo khß¾c t× m÷i ð¸nh nghîa khách quan, vì ð¸nh nghîa là ð£t gi¾i hÕn cho sñ thång hoa cüa ngu°n mÕch tâm th¥n". (Religion refuses to be objectively difined, for this will be setting a limit to the growth of its spirit). — ðây, ð¸nh nghîa này hß¾ng vào hai møc tiêu : mµt là lý trí thu¥n lý, hai là kinh nghi®m nµi tÕi.

V« m£t lý trí thu¥n lý, theo Ph§t giáo, ngôn ngæ và tß duy chï có khä nång phân tích, quan sát trên b« m£t sinh thái cüa con ng߶i và vû trø, nó là th¬ cách hoÕt ðµng thuµc hình nhi hÕ (physique). trong khi ðó, kinh nghi®m tâm linh là mµt c½ c¤u thuyên thích nµi tÕi (implicit hermeneutical structure), tñ nó v¯n ðã thoát ly nh¤t nguyên (monisme), nh¸ nguyên (dualisme) và ða nguyên (pluralisme), nó thoát ly ngôn ngæ hình thái vì nó vô tß¾ng, nó thuµc hình nhi thßþng (métaphysique), tÕm g÷i là nhß v§y. Nói nhß thª không có nghîa là Ph§t giáo chü trß½ng d¡t dçn con ng߶i ði vào mµt thª gi¾i mông lung hß½ng khói, mà chính là giúp con ng߶i xé toang bÑc màn mông lung hß½ng khói cüa logic tß duy hæu ngã, ðßa con ng߶i tr· v« cái bän th¬ thánh thi®n ngay trong cáo c½ c¤u nµi tÕi (inner necessity) cüa chính con ng߶i. T× ðây, nªu c¥n ð¸nh nghîa v« Ph§t giáo thì s¨ ð¸nh nghîa nhß v§y.

Suzuki tiªp : "иnh nghîa cüa Ph§t giáo phäi là ngu°n sinh lñc uyên nguyên cüa chính nó thúc ð¦y t¾i trß¾c mµt dòng ðµng mÕch tâm linh, mang tên là Ph§t giáo". (The definition of Buddhism must be that of the life-force which carries forward a spiritual movement called Buddhism). TÕi ðây, tôn giáo theo Ph§t giáo s¨ không ðßþc bàn ðªn · b¤t lu§n n½i nào thiªu v¡ng sinh thái tâm linh, hay là mµt sñ nµi chÑng tñ th¬ (inner individual experience). C¯ nhiên · ðây ta không th¬ tìm ðßþc mµt phê bác nào cho r¢ng sñ quay tr· v« v¾i bän th¬ uyên nguyên cüa m²i ng߶i là quan ði¬m qui kÖ (egocentric). Vì ngay t× ð¥u, khi c¤t bß¾c quay tr· v«, tñ thân cüa m²i cá th¬, trß¾c hªt, phäi rû sÕch m÷i ch¤p trß¾c v« cái tôi (I), cái cüa tôi (mine) và cái tñ ngã cüa tôi (myself). Nhßng cûng không vì v§y mà con ð߶ng ¤y b¸ g÷i là vô qui kÖ (non-egocentric), vì ngay tÕi ðó Ph§t giáo thiªt l§p mµt cÑu cánh thñc tÕi (ultimate reality) v¯n bän nguyên, tñ hæu và vînh h¢ng : nó là Tathata - Nhß nhß, mµt thñc tÕi hi®n sinh (existential), mµt ngu°n s¯ng tß½ng tøc cüa tri giác và thñc tÕi. Do v§y, Ph§t giáo không phäi là tín ngßÞng suông hay qui t¡c th¥n khäi do quy«n lñc thiêng liêng khai sáng và chï bäo, ho£c lòng kinh sþ mµt cái gì u huy«n mình không biªt; mà Ph§t giáo là giáo hu¤n ðßa con ng߶i ði ðªn giác ngµ b¢ng con ð߶ng thñc nghi®m, nµi chÑng tñ thân. Kinh Pháp Cú ÐÑc Ph§t dÕy : "Nhß ð¤t, ng߶i giæ tâm quân bình, có nªp s¯ng kÖ cß½ng, không còn nghe xúc ðµng. Ng߶i ¤y nhß trø ð°ng, nhß ao h° phÆng l£ng, không b¸ bùn ð¤t làm nh½. V¾i ng߶i có tâm quân bình nhß thª, cuµc ði lang thang b¤t ð¸nh cüa ð¶i s¯ng không còn l§p lÕi næa" (Like earth, a balanced and well disciplined person recents not. He is comparable to an indakhila. Like a pool unsullied by mud, is he, to such a balanced one life's wanderings do not arise) Dhp. 95.

II- Ph§t Giáo-Tôn Giáo Th¶i ÐÕi 

Nhà bác h÷c A.Einstein phát bi¬u r¢ng : "Tôn giáo cüa tß½ng lai s¨ là mµt tôn giáo toàn c¥u, vßþt lên m÷i th¥n linh, giáo ði«u và th¥n h÷c. Tôn giáo ¤y phäi bao quát cä phß½ng di®n tñ nhiên lçn siêu nhiên, ð£t trên cån bän cüa ý thÑc ðÕo lý, phát xu¤t t× kinh nghi®m t±ng th¬ g°m m÷i phß½ng di®n trên trong cái nh¤t th¬ ð¥y ý nghîa và Ph§t giáo ðáp Ñng ðü các ði«u ki®n ¤y". (The religion of the future will be a cosmic religion. It should transcend a person God and avoid dogmas and theology. Covering both the natural and the spiritual, it should be based on a religious sense, arising from the experience of all things, natural and spiritual, as a meaningful unity. Buddhism answers this description) (Einstein's Testament)

Trên c½ s· cüa l¶i phát bi¬u này, chúng ta t§p chú vào Ph§t giáo v¾i nhæng tính cách nhß sau :

1- Ph§t giáo - mµt tôn giáo vßþt lên m÷i th¥n linh, giáo ði«u và th¥n h÷c

Suy cho cùng, Ph§t giáo là mµt l¯i s¯ng phän b±n hoàn nguyên, mµt l¯i s¯ng quay tr· v« v¾i chính mình, r°i t× n½i tñ thân nh§n chân cái giá tr¸ hi®n hæu cüa con ng߶i, cûng nhß hàng loÕt h® th¯ng giá tr¸ có liên quan v¾i con ng߶i, v¾i thiên nhiên, nhß con chim, hòn ðá, cành me... Ðó chính là m¯i tß½ng quan Duyên sinh (paticcasamuppàda) cüa hi®n hæu. Thông qua ðó, con ng߶i th¤y ðßþc mình, th¤y ðßþc giá tr¸ hi®n hæu cüa mình cûng nhß ð°ng loÕi và d¸ loÕi, mà trong ðó ý thÑc và hành ðµng cüa con ng߶i cá th¬ tñ nó qui ð¸nh cho nó mµt ð¸nh m®nh. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng : "Con ng߶i là chü nhân cüa nghi®p, là kë th×a tñ cüa nghi®p, nghi®p là quyªn thuµc, là n½i nß½ng tña, nghi®p là thai tÕng mà t× ðó con ng߶i sinh ra". (Owner of their karma are the beings, heirs of their karma, the karma is their womb from which they are born, their karma is their friend, their refure...)

Kinh Pháp Cú, ÐÑc Ph§t cûng dÕy r¢ng : "Không ai có th¬ làm cho ta tr· nên trong sÕch, cûng không ai làm cho ta ô nhi­m, trong sÕch hay ô nhi­m là tñ n½i ta, chính ta làm cho ta ô nhi­m, và cûng chính ta làm cho ta trong sÕch".

— ðây, ÐÑc Ph§t không h« th×a nh§n vô lu§n mµt nång lñc quy«n uy t¯i cao có th¬ ngñ tr¸ cuµc s¯ng cüa con ng߶i; chï có con ng߶i là kë duy nh¤t tÕo tác, g£t hái, và ði«u hành ð¸nh m®nh cüa chính y.

Giáo thuyªt tß½ng quan nhân - quä cûng nh¤n mÕnh r¢ng, thi®n nghi®p hay ác nghi®p ð«u là nhân quä chín mu°i cüa tâm lý và hành ðµng. Trong m¯i tß½ng quan nhân - quä, thông qua thi®n ác con ng߶i kiªn l§p cho mình mµt ð¸nh m®nh. аng th¶i con ng߶i cûng có khä nång giäi phóng y ra khöi cái ð¸nh m®nh thñc hæu hi®n ti«n, mà trong mµt quá khÑ liên tiªp y ðã gieo tr°ng thông qua m÷i hành vi, cØ chï, tâm lý, thái ðµ.. cüa chính y. Nhß v§y, nhân quä · ðây, theo Ph§t giáo không phäi là m¯i tß½ng quan c½ gi¾i, mà là mµt h® th¯ng tß½ng quan nhân - quä sinh v§t ð¸nh hß¾ng (orientated biological causation).Do v§y, giáo thuyªt nhân quä, trên góc ðµ triªt h÷c, là mµt sÑc mÕnh nµi tÕi nh¢m ðánh thÑc con ng߶i và trä con ng߶i v« v¾i chính nó, v« v¾i trách nhi®m và b±n ph§n cüa chính chü th¬ tÕo tác. Nhß thª vô hình chung, giáo thuyªt nhân quä ðã dìu d¡t con ng߶i ði ra khöi vòng cß½ng töa cüa th¥n linh, giáo ði«u và th¥n h÷c. Con ng߶i ý thÑc r¢ng, y buµc phäi gánh ch¸u m÷i h§u quä do tâm lý và hành ðµng tÕo tác cüa chính mình mà không c¥n trông ðþi b¤t kÏ mµt sñ cÑu r²i nào. Thánh Phao L° nói r¢ng : "Nªu Chúa Kitô không thÑc d§y trong ông thì lòng tin cüa ông hóa ra hß giä, và ông vçn ð¡m chìm trong tµi l²i" (If Christ be not raised, your faith is vain, you are yet in your sins).

2- Ph§t giáo - mµt tôn giáo bao quát cä phß½ng di®n tñ nhiên lçn siêu nhiên

V¾i thª gi¾i tñ nhiên, Ph§t giáo nhìn chúng qua ðôi m¡t Duyên sinh; v¾i thª gi¾i siêu nhiên, Ph§t giáo ði vào bän th¬ - thoát ly hình tß¾ng, âm thanh, thoát ly các phÕm trù ð¯i l§p (non - dualism).

Nhß v×a trình bày, trß¾c hªt, Ph§t giáo nhìn nh§n sñ t°n tÕi và hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i nhß là sñ hi®n hành cüa tß½ng duyên (interconnecting conditions). Trong ðó không h« có b¤t kÏ mµt sinh th¬ nào t°n tÕi mµt cách ðµc l§p mà không cùng tß½ng h®, hòa ði®u v¾i các ði«u ki®n c¤u thành. T× m¯i tß½ng quan duyên sinh này, ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng, không th¬ tìm ra mµt nguyên ðµng lñc nào làm chü vòng luân chuy¬n cüa tiªn trình sinh thái (ecosystem) hay c¤u trúc sinh thái (ecological structure) trong sñ hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i. Ðây là nµi dung cüa ðÕo lý Duyên sinh - Vô ngã (paticcasamuppà-anatta); bao g°m cä nhân vô ngã (pudgalanairatmya) và pháp vô ngã (dharmanairatmya); hay cûng g÷i là Không (Sunyata). Trên bình di®n triªt h÷c, Tính Không là cái cÑu kính cüa thñc tÕi bän nguyên; tri giác v« tính không nghîa là th¬ nh§p thñc tÕi t¯i h§u. Nhßng c¥n ghi nh§n r¢ng Không · ðây không mang tính ð¯i l§p giæa các phÕm trù cüa Hæu và Vô, nó cûng không phäi là sñ r²ng tuªch.

Ь rõ ràng h½n, chúng tôi xin trình bày khái lßþc mµt s¯ "ý ni®m" v« Tính Không nhß sau :

Trß¾c vi­n cänh cüa thñc tÕi (ontological), con ng߶i h¢ng tß·ng r¢ng có mµt "trú xÑ vînh h¢ng" · mµt thª gi¾i xa xåm nào ðó mà y luôn ß¾c v÷ng r¢ng sau khi hoàn t¤t cuµc ð¶i tr¥n thª, v¾i mµt ân süng nào ðó y s¨ ðßþc tr· v« v¾i nó. Ðây quä tình là mµt ý tß·ng mông lung, hão huy«n ! Nhßng khi Ph§t giáo nói : "Nh¤t thiªt không", con ng߶i lÕi th߶ng r½i vào logic tß duy, mong soi sáng nó trong tß½ng quan cüa nhæng phÕm trù (category) ho£c bán phÕm trù (sub-category) trong dòng ð¯i l§p hæu ngã, ho£c hæu (abhava) ho£c vô (bhava) theo mµt khuôn mçu triªt lý (philosophical pattern), ho£c theo nhæng c¡t nghîa (interpretine concepts) thông tøc. Vì thª, y cÑ lu¦n qu¦n trong hæu - vô, sinh- di®t, th߶ng ðoÕn, khÑ - lai, mà không th¬ trñc nh§n cái thñc tÕi bän nguyên (original reality) v¯n mang mµt giá tr¸ b¤t biªn và vînh h¢ng trong ð¶i s¯ng thñc tÕi này. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng : "T¤t cä hi®n tßþng (dharma) tñ nó không có tñ tính (svabhava), không sinh kh·i, không t§n di®t, v¯n thanh t¸nh và nhß nhß (tathata)".

— ðây, trên c½ s· thñc tÕi lu§n (ontological analysis) và giäi thoát lu§n (soteriological attainment), chúng ta s¨ khäo sát s½ lßþc v« Tính Không theo quan ði¬m cüa triªt h÷c Duy thÑc hay tß tß·ng ÐÕi th×a nói chung.

Trß¾c hªt, Tính Không ðßþc xem là Chân tính (true nature) cüa t¤t cä hi®n hæu (dharma). Do tri nh§n v« Tính Không mà con ng߶i ðÕt ðªn sñ toàn tri (hay giác ngµ). Nói vÕn hæu là Không, không phäi là cách ngôn phü ð¸nh thª gi¾i thñc hæu cüa sñ v§t, hi®n tßþng (the world of phenonmera) mà nh¢m giäi minh r¢ng các chü th¬ nh§n thÑc và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc ð«u ðßþc sinh kh·i, t°n tÕi và hi®n hæu (becoming) trên c½ s· cüa hàng loÕt giá tr¸ nhân - duyên, vì thª, chúng ðßþc g÷i là không có thñc th¬ (non-entity), không tñ hæu và ðµc l§p. Theo tiªn trình duy thÑc, b¤t kÏ mµt hi®n hæu nào cûng ðßþc nh§n di®n qua ba tñ tính, ðó là :

1- Tñ tính giä l§p (Parikalpita - svabhava)

2- Tñ tính tùy thuµc (Paratantra - svabhava)

3- Tñ tính tuy®t ð¯i (Parinispanna - svabhava)

a- Tñ tính giä l§p : R¢ng theo quan ni®m tñ nhiên, chúng ta th߶ng xu hß¾ng s· hæu hóa tñ tính cüa sñ v§t, xem nó nhß mµt sinh th¬ cá bi®t (visera). Nhßng tñ nó thñc sñ không có thuµc tính c¯ hæu mà thuµc tính cüa nó là vô tñ tính (nihsvabhava), vô ngã tính (anatta). Cho nên, cái tñ tính mà con ng߶i áp ð£t lên sñ v§t hi®n hành ðó, g÷i là tñ tính giä l§p. Nó là sñ hình thành qua sñ tiªp xúc giæa các giác quan (mang tâm lý cüa chü th¬) và thª gi¾i khách quan - thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng (thuµc khách th¬ - ð¯i tßþng), thu§t ngæ g÷i là các u¦n (skandhas), xÑ (ayatanas) và gi¾i (dhatus).

b- Tñ tính tùy thuµc : R¢ng các sñ v§t không thñc có cái tñ tính giä l§p, nhß thª không có nghîa là sñ v§t không hi®n hæu. — ðây, v¤n ð« nh¢m giäi minh cái tiªn trình hi®n hæu (process of becoming) cüa sñ v§t, thñc ch¤t nó là h® quä cüa tß½ng duyên, nên ð£c tính cüa nó là vô th߶ng, ðoÕn di®t. Quan ði¬m này v×a phê bác các h÷c thuyªt qui nÕp (reduction) thª gi¾i hi®n sinh vào mµt thñc th¬ ð½n nh¤t và v×a không ch¤p nh§n nhæng lu§n thuyªt "ngçu nhiên", theo ðó, sñ v§t hình thành theo mµt thÑ chü nghîa v§t ch¤t ð½n thu¥n. Vì v§y, nªu khß¾c t× tñ tính tùy thuµc này, t¤t yªu s¨ r½i vào hß vô chü nghîa, nªu không mu¯n nói là phän bác chân lý thñc tÕi - ðang là.

c- Tñ tính tuy®t ð¯i : R¢ng hi®n hæu là Nhß nhß (Tathata) vì trong tñ th¬ cüa sñ v§t v¯n không mang tñ tính giä l§p, và ngay cä cái Tñ tính tùy thuµc thñc ch¤t nó là Tñ Tính Không, hay là Thñc tính Vô Tính. Nhß thª, rõ ràng trên bình di®n ngôn ngæ và tß duy, cái mà g÷i là tñ tính thì không bao gi¶ hi®n hæu và thñc hæu, nó là vô ngã (anatta).

Nhß v§y, bi®n bi®t v« ba tñ tính nh¢m giäi minh r¢ng tñ tính giä l§p soi sáng sñ v§t v¯n "Không"; r¢ng tñ tính tùy thuµc soi sáng thª gi¾i và con ng߶i là "Duyên kh·i"; r¢ng tñ tính tuy®t ð¯i minh ð¸nh bän th¬ "Nhß nhß" (mang ð£c tính Niªt bàn) v¯n hi®n hæu ngay trong thª gi¾i này, con ng߶i này, mà không phäi là mµt cõi mênh mang, vô ð¸nh nào khác. Do ðó, th¤u tri®t và bi®n minh v« Tính Không qua ba tñ tính c¯t là ð¬ th¬ nh§p ba vô tính cüa hi®n hæu; ðây là toàn th¬ tiªn trình th¬ nh§p thñc tÕi và thành tñu giäi thoát cüa triªt h÷c Duy thÑc.

III- Ph§t Giáo-Mµt Tôn Giáo Cüa ÐÕo Lý Tri ThÑc 
Và Kinh Nghi®m T±ng Th¬ 

Nói ðªn Ph§t giáo là nói ðªn mµt ð¶i s¯ng ðÕo v¾i phß½ng châm : "Không làm các vi®c ác, chï làm các vi®c lành, làm cho tâm ý trong sÕch" (Not to do evil, to do good, to purify one's mind). Sñ giác ngµ cüa ÐÑc Ph§t là ðoÕn kªt cüa mµt cuµc hành trình v« tâm linh, mµt cuµc hành trình ð¥y gian truân, v¤t vä. Nhßng chính cái ý chí siêu phàm và ngh¸ lñc phi th߶ng ðã biªn Thái tØ Siddhartha t× mµt con ng߶i (v¾i ý thÑc ðÕo lý sâu s¡c và kinh nghi®m t±ng th¬ v« con ng߶i và cuµc ð¶i) tr· thành mµt v¸ Ph§t. Nhß thª Ph§t là mµt con ng߶i ðã giác ngµ, mµt chúng sinh ðã ðÕt ðßþc tu® giác bình ðÆng vî ðÕi. T× ðây, c¥n xác ð¸nh r¢ng chính cái kinh nghi®m nµi tÕi (inner experience) là các yªu t¯ làm thång hoa vô thßþng chánh giác tâm, và ngµ là giây phút n· nø trßng bày vô thßþng chánh giác tâm giæa lòng hi®n hæu cüa muôn loài. ÐÑc Ph§t dÕy : "T¤t cä chúng sinh ð«u có khä nång thành Ph§t, trên lµ trình giác ngµ, các con hãy tñ th¡p ðu¯c lên mà ði; trong ðÕi dß½ng luân h°i, các con là häi ðäo cüa chính mình, Nhß Lai chï là b§c ÐÕo sß trên nguyên t¡c".

Trong con ð߶ng tu t§p, Ph§t giáo ð£c bi®t coi tr÷ng ý thÑc ðÕo lý và cái kinh nghi®m nµi tÕi cüa tñ thân con ng߶i. Vì r¢ng trong các quan nång giao tiªp, ý thÑc ðßþc xem nhß là chü nhân ði«u ðµng tß duy và tÕo tác cüa con ng߶i, cho nên lµ trình tu t§p bao gi¶ cûng l¤y ý thÑc làm c½ s·. ÐÑc Ph§t, trong kinh Pháp Cú, dÕy r¢ng : "Ý dçn ð¥u các pháp, ý làm chü tÕo tác, ð¯i v¾i ý nhi­m ô, nói lên hay hành ðµng, kh± não bß¾c theo sau, nhß xe chân v§t kéo... Яi v¾i ý thanh t¸nh, an lÕc bß¾c theo sau, nhß bóng không r¶i hình". T× ðây, trong l¯i s¯ng Ph§t giáo, t× ni«m tin cho ðªn sñ qui ngßÞng ba ngôi Tam bäo, bao gi¶ cûng ðòi höi mµt sñ ý thÑc ðúng ð¡n hay là cái tâm thanh t¸nh, mà thu§t ngæ th߶ng g÷i là Ehi-pasiko, tÑc là "hãy ðªn và tri nh§n". Ph§t giáo không dÕy con ng߶i tin và quy ngßÞng nhæng gì mình không biªt... M£t khác, cái kinh nghi®m cá th¬ hay sñ tâm chÑng nµi tÕi cûng ðßþc hàm chÑa trong thu§t ngæ Ehi-pasiko.

V« ð¶i s¯ng ðÕo, yªu t¯ con ng߶i là chính chÑ không phäi là ð¯i tßþng tôn th¶. Vì ðÕo v¯n có · con ng߶i thñc tÕi và ð¶i s¯ng thñc tÕi. Tuy nhiên, Ph§t giáo không phü nh§n các phß½ng ti®n ð¬ ðßa con ng߶i vào ðÕo chính là nµi dung cüa câu nói :

"Mßþn chï ðßa di«u lên khöi gió,

Buông thuy«n lúc khách ðã sang sông"

Nhß v§y, ng߶i Ph§t tØ ðúng nghîa phäi xây dñng cho mình mµt ð¶i s¯ng ý thÑc ðÕo lý và mµt kinh nghi®m nµi chÑng. Kªt hþp hai yªu t¯ này nghîa là g£t hái ðßþc mµt giá tr¸ chân lý vînh h¢ng - hay giá tr¸ tâm linh. T¤t nhiên · ðây ðòi höi mµt sñ toàn tri vßþt lên m÷i huy­n ho£c và rû sÕch m÷i cäm nhi­m cüa cuµc ð¶i tr¥n thª này. — ðó, b¤y gi¶ là mµt dòng ðµng mÕch tâm linh tuôn trào b¤t t§n vào cuµc ð¶i v¾i hào quang sáng chói mà không h« ch¯i t× b¤t kÏ mµt sñ phü dçm nào, cûng nhß không b¸ ngån che b·i b¤t lu§n mµt chß¾ng ngÕi nào. Trên bß¾c ð߶ng vß½n ðªn sñ hoàn thi®n cao nh¤t trong ð¶i s¯ng ðÕo, m²i bß¾c thång hoa là mµt l¥n ý thÑc tñ ngã ðßþc buông thä, cho ðªn khi nào con ng߶i thñc sñ s¯ng tr÷n v¾i trÕng thái không bän ngã, lúc ¤y Niªt bàn chân thñc hi¬n lµ ngay tÕi con ng߶i này và ngay tÕi cuµc ð¶i này.

Ь kªt thúc, chúng tôi xin dçn l¶i cüa Hòa thßþng Thích Thi®n Siêu nhß sau : "Niªt bàn là mµt cái gì tuy®t ð¯i không dung ngã. Niªt bàn không có hÕn lßþng, không có n½i ch¯n, vì Niªt bàn vô tß¾ng - vô tß¾ng nên khó vào. Mu¯n vào Niªt bàn ta cûng phäi vô tß¾ng nhß Niªt bàn. CØa Niªt bàn r¤t h©p, chï b¢ng t½ tóc, nên ta không th¬ mang thêm mµt hành lý nào mà hy v÷ng vào Niªt bàn ðßþc cä. Cái thân ðã không mang theo ðßþc, mà cä ý ni®m v« tôi, v« ta cûng không th¬ mang theo ðßþc. Cái ta càng to thì càng xa Niªt bàn. Nên biªt r¢ng : h­ hæu ngã là luân h°i mà vô ngã là Niªt bàn". 
 

(1) OXFORD Advanced Learner's Dictionary, Jonathan Crowther, Oxford University Press, New York, 1992, p. 762.
(2) Why Religion ?, K. Sri. Dhammananda, The Buddhist Missionary Society, Kuala Lumpur, 1966, p. 06.
(3) Ibid, p. 06.
(4) Ibid, p. 06.
(5) Ibid, p. 07.
(6) Ibid, p. 07.
(7) Ibid, p. 07.
(8) Ibid, p. 08.
(9) One should be cautions about the do-goodlism that Thomas paine advocated here. Not all the people who do good are religious. Further more, doing good does not mean the same thing to different nations, peoples and races. Taking the issue of family planing by modern medical devices for instance. It may mean loving kindness to some but unkindness to others.
(10) Essay in Zen Buddhism, D. T. Suzuki, Vol I, p. 53.
(12) Extracted from, ÐÕi Cß½ng Triªt H÷c Phß½ng Ðông, Hà Thúc Minh - Minh Chi, Tr߶ng ÐÕi H÷c T±ng Hþp, TP. H° Chí Minh, HCMC, 1994, p. 10.
(13) Majjhima Nikaya. 135, from Buddhist Dictionary Manual of Buddhist Terms and Doctrines, Nyanatikola, Frewin & Co. Ltd. Colombo, Ceylon, 1972, p. 77.
(14) Dhammapada, Thích Minh Chau, Buddhist Institute of Hochiminh City, 1990, p. 97.
(15) Essay in Zen Buddhism, D. T. Suzuki, Vol I, p. 57.
(16) The Path of Purification, Bhadantacariya Buddha-Gkosa, translated from the Pali, Comlombo, Ceylon, 1956.
(17) In Nikaya and Mahayana Sutras.
(18) Dhammapada, Nàrada, Vajiràràma, Colombo, 1962.
(19) Nirvana is Non-self, Thich Thien Sieu, Buddhist Institute of Vietnam, Hochiminh City, 1990, Statement quoted on the back cover. (Ven, Thich Thien Sieu is the Head of the Buddhist Central Educational Committee in Vietnam).