Yªu Tính Th¬ Nghi®m Trong Tôn Giáo Cüa ÐÕo Ph§t 
T× Ph§t Giáo nguyên Thüy Ъn Ph§t Giáo Phát Tri¬n 

Thích Tâm Thi®n

T× Suy Ni®m V« BÑc Thông Ði®p Cüa Th¶i ÐÕi M¾i... 

Tôi xin vào ð« t× câu kinh :" Hãy tr· v« nß½ng tña mình và nß½ng tña pháp; ngß½i là häi ðäo, là n½i nß½ng tña cüa chính ngß½i !" ð¬ làm ti«n ð« cho thäo lu§n này. 

Chúng ta biªt r¢ng,trong mµt b¯i cänh l¸ch sØ, khi mà ph¥n l¾n các tôn giaó ð«u chü trß½ng con ngß½ì và m÷i hi®n hæu trên thª gian này ho£c là tÕo v§t cüa Thßþng Ъ ,cuä Фng toàn nång vô hÕn , cüa mµt Bän Th¬ ÐÕi ngã..., ho£c là phäi ch¸u sñ chi ph¯i cüa mµt thª lñc siêu nhiên vô hình nào ðó , thì Ph§t giáo ngßþc lÕi, chü trß½ng con ng߶i là chü nhân cüa t¤t cä. M²i con ng߶i là mµt thª gi¾i, mµt vû trø , mµt hành tinh cüa các phÕm trù ð¯i l§p : kh± ðau và hÕnh phúc, thi®n và b¤t thi®n...; và quan tr÷ng h½n hªt, m²i ng߶i là häi ðäo cüa chính mình, là n½i nß½ng tña cüa chính mình.L¶i tuyên b¯ cüa bÑc thông ði®p ¤y qüa th§t là phi th߶ng. Vì ð¯i di®n trß¾c nó, con ng߶i chï có th¬ ho£c là s¯ng buông trôi theo dòng sinh tØ b¤t t§n ,s¯ng nhß ki¬u : " Ph§n bèo ðâu quän nß¾c xa, lênh ðênh ðâu næa cûng là lênh ðênh " ( Nguy­n Du ) ; ho£c là - chü ðµng tái thiªt cuµc ð¶i dâu b¬ này thành mµt hành tinh cuä hÕnh phúc thñc thø- Niªt bàn tr¥n thª hay "T¸nh ðµ nhân gian ".

Thª nhßng trß¾c hªt, theo quan ni®m thông th߶ng , chúng ta biªt r¢ng , ð£c tính cüa con ng߶i là b¤t toàn. Do b¤t toàn mà con ng߶i luôn hß¾ng v« mµt Фng toàn thi®n ,hòng mong ðßþc cÑu r²i, ðßþc ðµ trì ch· che . Và lúc b¤y gi¶ ,v¾i mµt tâm thÑc nhß thª ,hÇn nhiên, chï có kë trên cao m¾i có th¬ cÑu ng߶i dß¾i th¤p. Cûng nhß mµt ng߶i , khi ðÑng dß¾i ð¤t thì không th¬ tñ mình n¡m tóc mình và nh¤c mình lên khöi m£t ð¤t , nªu mu¯n ðßþc nhß thª, phäi có mµt ng߶i khác · trên cao làm nhi®m vø cÑu ðµ...Phäi chång xu¤t phát t× ý ni®m ðó mà con ng߶i luôn luôn ði tìm kiªm mµt ð¯i tßþng siêu nhân ? Và cûng t× ðó, thay vì t× cÑu ðµ theo trñc nghîa, ðßþc hi¬u nhß là sñ giúp ðÞ lÕi biªn thành h÷c thuyªt cÑu ðµ ,nhß cÑu ðµ cho nhæng linh h°n ( Soul's salvation ) và cßu mang trong nó mµt thª gi¾i cüa huy«n h÷c th¥n bí ? T× ðó, khi con ng߶i càng tr¥m kha trong døc v÷ng kh± ðau thì tâm thÑc cüa h÷ càng b¸ cu¯n hút vào thª gi¾i cüa các thª lñc vô hình, · ðó khát v÷ng ðßþc cßú ðµ xu¤t hi®n nhß là mµt trú xÑ bình yên duy nh¤t mà con ng߶i khä dî nß½ng tña. B·i l¨, nhß ðã nói, ð£c tính cüa con ng߶i là tµi l²i và kh± ðau; mà tµi l²i và kh± ðau, bän ch¤t cüa nó không gì khác h½n là sñ b¤t lñc, sñ không vßþt qua n²i con ng߶i cüa chính mình- con ng߶i cüa khát v÷ng. Do ðó, càng khát v÷ng thì càng kh± ðau. T¤t nhiên, khát v÷ng ðßþc ð« c§p · ðây là khát v÷ng ðßþc phát sinh t× tñ ngã- cái tôi,cái cüa tôi, cái tñ ngã cüa tôi. Và, ph¥n l¾n nhân loÕi ð«u / ho£c ra ði, ho£c tr· v« v¾i cái tñ ngã ðó. Ðây là lý do tÕi sao ÐÑc Ph§t kêu g÷i sinh linh cüa Ngài " hãy tr· v« nß½ng tña mình và nß½ng tña pháp".

HÇn bÕn ð÷c cûng hi¬u rõ khái ni®m tr· v« - tiªng g÷i ð¥u tiên trong bÑc thông ði®p cüa th¶i ðÕi m¾i . Ðó là sñ quay ð¥u tr· lÕi , trß¾c hªt là v¾i con ng߶i cüa chính mình và tâm thÑc cüa chính mình ; và sau ðó là tr· lÕi v¾i con ð߶ng Chánh pháp ( nß½ng tña pháp ). 

— ðây, con ng߶i xu¤t hi®n nhß mµt thª gi¾i ph± quát v¾i ð¥y ðü các hi®n tßþng sai bi®t ða thù ,các ðÑc lý thi®n ác phân minh,và cho ðªn cä nhæng ph¦m tính siêu vi®t ( nhß nhæng con ng߶i ðã chÑng ngµ ). Và Pháp xu¤t hi®n nhß nhæng chân lý , v×a mang tính hi®n thñc khách quan - chân lý công ß¾c , lâm th¶i; lÕi v×a mang tính tuy®t ð¯i- chân lý b¤t khä thuyªt.

T× ðây chúng ta th¤y rõ r¢ng ,ÐÕo theo Ph§t giáo là con ð߶ng qui ngßÞng v« mµt nªp s¯ng mà · ðó vai trò cüa Thßþng Ъ không có m£t. M÷i trách nhi®m v« kh± ðau và hÕnh phúc cüa ð¶i ng߶i ð«u do con ng߶i phán quyªt ; và ð«u ðáng chú ý nh¤t · ðây là ð¸nh lu§t nhân qüa, mµt ð¸nh lu§t mà ð¯i v¾i con ng߶i thì qüa thñc là vô cùng kh¡c khe.Nhân quä · ðây chính là ð¸nh m®nh hi®n ti«n cüa m²i con ng߶i. Vì ðó là n½i tích tø cüa t¤t cä thi®n nghi®p cûng nhß ác nghi®p cüa con ng߶i chính nó t× vô lßþng kiªp qúa khÑ.Và tß½ng lai cüa ð¸nh m®nh ðó nhß thª nào cûng tuÏ thuµc vào sñ tÕo tác cüa chính con ng߶i - ð¸nh m®nh hi®n ti«n này. Nhß thª, sñ tr· v« · ðây ,trß¾c hªt là tr· v« v¾i m÷i trách nhi®m luân lý ðÕo ðÑc, mo¸ trách nhi®m trong cuµc s¯ng tß duy và hành ðµng , trong th¬ cách Ñng xØ giæa tñ thân và tha nhân, giæa cá nhân và xã hµi cüa m²i con ng߶i. Thª gi¾i này là bao la, ð¶i s¯ng tâm thÑc này là vô t§n, do ðó, s¨ không có b¤t kÏ mµt ðµng lñc tñ nhiên hay siêu nhiên nào có th¬ ngñ tr¸ trong dòng sinh tØ luân lßu, ngoài tr× ð¸nh lu§t nhân qüa. Nhân qüa nhß mµt thÑ trái khoán, mà mµt ngày nào ðó nó phäi ðßþc trä v« cho trái chü.

Trên mµt bình di®n cao h½n, ÐÑc Ph§t dÕy t¤t cä chúng sinh ð«u có khä nång thành Ph§t. Nghîa là cái hÕt gi¯ng giác ngµ hay cái nång lñc giác ngµ là nång lñc ti«m ¦n , v¯n có trong tâm thÑc cüa m÷i chúng sinh. Do ðó, tr· v« nß½ng tña mình chính là tr· v« v¾i khä nång giác ngµ mà bao lâu con ng߶i ðã lãng quên. Trên con ð߶ng tìm kiªm hÕnh phúc và chân lý, con ng߶i luôn luôn ðóng vai trò trung tâm.Nghîa là, kh± ðau hay hÕnh phúc là tùy thuµc · cái nhìn cüa m²i con ng߶i khác nhau. Nhßng quan tr÷ng h½n hªt , cµi ngu°n cüa hÕnh phúc phäi ðßþc khai phóng t× ngu°n lñc ca ùth¬,tÑc là t× trong chi«u sâu tâm thÑc cüa m²i ng߶i, ðó là mµt bän th¬ tâm thÑc bình yên nµi tÕi,nó v§n hành nhß mµt ngu°n sinh lñc uyên nguyên,nhß thác ð±, nhß su¯i ngu°n,nhß ðÕi dß½ng mênh mông bao la không gi¾i tuyªn.Và cµi ngu°n hÕnh phúc ðó , ng߶i ta không th¬ cho nhau,và không th¬ vay mßþn cüa nhau.— ðây c¥n ghi nh§n r¢ng,dù là hi®n thñc hay ti«m nång,thì cµi ngu°n hÕnh phúc vçn là yªu t¯ th߶ng trñc v¯n có trong m²i con ng߶i.Thñc tª cho th¤y r¢ng, ð¶i s¯ng cüa con ng߶i do không làm chü ðßþc dòng v§n hành cüa tâm thÑc , thân th¬, môi tr߶ng vv... nên th߶ng xuyên ð¯i di®n v¾i hai änh tßþng b¤t an ðó là hy v÷ng và sþ hãi.Cho ðªn khi nào con ng߶i còn tìm kiªm hay nß½ng tña vào mµt n½i trú ¦n nào khác ngoài con ng߶i cüa chính mình thì khi ðó ð¯i tßþng cüa sñ b¤t an vçn luôn luôn hi®n hæu trong dòng sông tâm thÑc. Càng không làm chü thì càng b¸ dao ðµng.Càng b¸ dao ðµng thì càng thao thÑc trong / ho£c hy v÷ng ho£c sþ hãi. 

Cu¯i cùng nhßng không kém ph¥n quan tr÷ng ðó là yªu t¯ chánh pháp. Vì nhß ðã ð« c§p,m£c d¥u con ng߶i cûng nhß t¤t cä chúng sinh ð«u có khä nång thÑc tïnh- giác ngµ.Song, do tính ch¤t l¥m l²i( vô minh ) và b¤t toàn nên c¥n phäi ðßþc soi sáng b·i chánh pháp trong m÷i thª cách cüa tß duy và hành ðµng. B¤y gi¶, Pháp ðóng vai trò là con ð߶ng dçn vào ÐÕo.Và Pháp · ðây ðßþc cø th¬ hóa nhß là cuµc s¯ng gi¾i ð¸nh tu® ...hay nói khác h½n là chân lý nhß th§t( Dharma ) ð¯i v¾i con ng߶i , mµt thÑ chân lý mà con ng߶i dù mu¯n hay không nó vçn là nhß thª. Ðó chính là dòng nhân qüa hai chi«u cuä thª gian( con ng߶i còn vô minh ) và b§c xu¤t thª ( con ng߶i giác ngµ ) nhß ðßþc cø th¬ hoá trong pháp thoÕi v« B¯n Chân lý.

Nói tóm lÕi, trên cån bän cüa ð¶i s¯ng, con ng߶i c¥n phäi làm chü ðßþc hay ít ra là ði«u hành ðßþc cuµc s¯ng tâm lý và v§t lý cüa chính mình.Và xa h½n , trên con ð߶ng ði ðªn giác ngµ, m²i ng߶i phäi tñ th¡p ðu¯c lên mà ði , nhß l¶i ÐÑc Ph§t dÕy :"Ngß½i phäi làm công vi®c cüa ngß½i,vì Nhß Lai chï chï dÕy con ð߶ng ".(Dhp.XX ).Ho£c là :" Ngß½i là n½i nß½ng tña cüa chính ngß½i, không ai khác có th¬ là n½i nß½ng tña ".(Dhp.XII. 4) Ðây chính là bÑc thông ði®p cüa th¶i ðÕi m¾i, mµt bÑc thông ði®p không ti«n khoáng h§u trong l¸ch sØ tôn giáo và triªt h÷c Ðông phß½ng mà cách ðây trên 26 thª kÖ ,ÐÑc Ph§t ðã truy«n trao cho loài ng߶i. 

...Ъn жi S¯ng Th¬ Nghi®m Tôn Giáo Trong Kinh Lång Già 

Tôi xin vào ð« t× câu chuy®n cüa chúa loài Ràkshasa ( La sát) nhß ðßþc gi¾i thi®u trong kinh Lång già. Chuy®n k¬ r¢ng, sau khi thuyªt giäng trong cung ði®n Long vß½ng, Thª Tôn ra khöi th¤t nh§t ð¸nh trong lúc chß thiên ðang tán hoa tôn tøng Ngài. Lúc ¤y, Thª Tôn mîm c߶i, nhìn thành Lång già, r°i Ngài dÕy r¢ng:

" Các Nhß lai trong qúa khÑ ðã dùng chân lý này làm ð« tài thuyªt giäng tÕi thành Lång già trên ðïnh Malaya, ð¤y là chân lý ðßþc chÑng ð¡c t× trong chi«u sâu cüa tâm thÑc, vßþt ra ngòai tri thÑc lý lu§n cüa các triªt gia , cûng nhß các trÕng thái tâm thÑc cüa hàng Thanh vån , Duyên giác. Nay ta cûng thª, s¨ vì lþi ích cüa chúa loài La sát mà thuyªt giäng chân lý này".

Lúc b¤y gi¶, do th¥n lñc cüa Nhß Lai mà Ràvana ,chúa loài La sát nghe ðßþc nhæng l¶i ¤y.Trong khi ðó, Thª Tôn v×a ra khöi cung ði®n Long vß½ng, Ngài nhìn sóng bi¬n và nhìn cä nhæng giao ðµng trong tâm thÑc cüa chúng hµi vây quanh Ngài , r°i Ngài bèn nghî ðªn tâm thÑc alaya trong ðó các thÑc ðang sinh kh·i và b¸ kh¤y ðµng b½ï ng÷n gió ð¯i ðãi -phân bi®t. Trong khi ðang l£ng yên trong ð¸nh nhß thª, thì Ràvana trông th¤y Ngài, li«n vui sß¾ng th¯t lên r¢ng :

" Ta s¨ ðªn xin Thª Tôn vào thành Lång già,vì su¯t ðêm nay Ngài có th¬ làm lþi ích , hoan hÖ cho chß thiên và loài ng߶i."

Ngay sau ðó, Ràvana cùng v¾i ðoàn tùy tùng cÞi xe tr¶i ðªn ch² Thª Tôn, nhi­u quanh Thª Tôn ba vòng , r°i gãy ðàn ng÷c tôn tøng tán dß½ng Thª Tôn b¢ng nhi«u giai ði®u khác nhau... Sau ðó xin Thª Tôn tuyên thuyªt thánh nghîa cüa kinh Lång già...

Thª Tôn nh§n l¶i m¶i thïnh cüa Ràvana, Ngài im l£ng bß¾c lên xe kªt hoa , r°i các chàng nam tØ ca múa nghinh tøng Ngài vào thành Lång già. TÕi ðây, vì lòng t× vô lßþng, Thª Tôn ðã tuyên giäng thánh nghîa v« chân lý ðßa ðªn chÑng ngµ thâm sâu nh¤t b¢ng mµt loÕi âm thanh tuy®t häo,làm rung ðµng cä ð¤t tr¶i. Thª r°i b²ng dßng, Thª Tôn và các nam tØ cüa Ngài biªn m¤t trong hß không, chï còn lÕi chính Ràvana ðang ðÑng n½i lâu ðài cüa mình.

Ràvana tñ höi : " Cái gì thª này? Sao lÕi thª này? Thª này nghiã làgì? Ai ðã nghe nhï? Ai ðã th¤y nhï? Thành quách ðâu r°i ? Nhæng gì ðã chþt th¤y nhï ? Và Thª Tôn ðâu r°i? Ta b¸ bøi trong m¡t ß ? Hay do khói höa luân mà ta th¤y ra thª này ?..."

R°i Ràvana suy nghî : Ðây là bän ch¤t nhß nhß ( pháp tính) di®u døng cüa tâm mà kë ngu si lçn lµn b·i các hình tß¾ng huy­n äo nên không hi¬u ðßþc . Kë nào th¤y sñ v§t nhß ðã t×ng th¤y trß¾c ðây thì không th¬ th¤y Ph§t; ÐÑc Ph§t tòan giác chï có th¬ ðßþc nhìn th¤y n½i mà tñ nó không h« biªn ð±i. Suy nghî nhß thª , chúa thành b²ng ðÕt ðªn mµt sñ chÑng ngµ sâu thÆm t× nµi tâm ( Paràvriti), ông ðã trú vào cänh gi¾i thông tu® vô phân bi®t.

B¤y gi¶ giæa hß không b²ng có tiªng nói r¢ng : " Hãy tñ mình biªt l¤y ! T¯t l¡m , hÞi chúa thành Lång già! T¯t l¡m , hÞi chúa thành Lång già! Kë tu hành phäi tu hành nhß ông v§y ." 

Có th¬ nói r¢ng, câu chuy®n trên , nhß ðßþc ghi chép cø th¬ trong chß½ng thÑ nh¤t cüa kinh Lång già, là mµt c¤u trúc ði¬n hình cüa ð¶i s¯ng tß tß·ng tôn giáo cüa ðÕo Ph§t. M£c dù Lång già ðßþc xem là mµt bµ kinh thuµc v« tß tß·ng ÐÕi th×a Ph§t giáo chính th¯ng.Song, nhß ðã th¤y, nhæng gì ðßþc nói ra · ðây ð«u ðßþc t§p chú vào cái c½ c¤u v§n hành trong tâm thÑc cüa con ng߶i và cái tâm thÑc ðó ðßþc xem nhß làði¬m trung tâm hay là cái trøc chính yªu cho m÷i sñ cô kªt cüa ð¶i s¯ng ,bi¬u hi®n hay không bi¬u hi®n, ða thù hay nh¤t th¬ vv...

Trong cái bän th¬ tñ nµi cüa tâm thÑc , nhß kinh trình bày, chúng ta th¤y rõ khía cÕnh cüa hai sñ bi¬u hi®n giæa mµt tâm thÑc ðã ðÕt ðªn mµt sñ an t¸nh tuy®t ð¯i- nhß tâm thÑc cüa Ph§t và mµt tâm thÑc lao xao b·i nhæng làn sóng nh¤p nhô phân bi®t cüa chúng sinh. Cái bän th¬ cüa tâm thÑc nh¤t nhß thì không thay ð±i -nhß là th¬ tính cüa nß¾c,ngßþc lÕi, cái khác v¾i nh¤t nhß thì luôn luôn bi¬u hi®n nhß sóng gió ba ðào, mµt thÑ sóng gió bi¬u trßng cho nhæng t§p quán cüa tß duy cüa con ng߶i g¡n li«n v¾i m÷i sñ ð¯i ðãi phân bi®t nhß có và không, sinh và di®t, sai bi®t và ða thù vv... — ðây , có mµt ði«u quan tr÷ng c¥n nói ðªn là sñ phân bi®t . Phân bi®t tñ thân nó không phäi là mµt t§p quán x¤u cüa tß duy ,mà chính sñ bäo thü và bám viú vào các khái ni®m phân bi®t ðã hình thành nên nhæng chß¾ng ngÕi l¾n lao trong sñ thång hoa cüa ð¶i s¯ng tâm thÑc. Con ng߶i s¨ ðánh m¤t t¤t cä sñ thành kính , lòng thß½ng yêu và cho ðªn cä cái hÕnh phúc thñc thø cüa chính mình khi mà m÷i thÑ ð«u b¸ buµc ch£t trong phân bi®t không th¬ tñ giäi phóng ra khöi các tr§t tñ cüa khái ni®m . cûng nhß trong yêu thß½ng có khái ni®m tình yêu, nhßng trái lÕi không ai có th¬ yêu thß½ng b¢ng khái ni®m hay trên khái ni®m . Tình yêu thñc thø thì không có khái ni®m .Khái ni®m v« tình yêu và tình yêu chính nó thì hoàn tòan khác nhau.Фy là lý do tÕi sao Ràvana tñ nói r¢ng v¾i chính mình r¢ng :" Kë nào th¤y sñ v§t nhß ðã t×ng th¤y trß¾c ðây thì không th¬ th¤y Ph§t; ÐÑc Ph§t toàn giác chï có th¬ ðßþc nhìn th¤y n½i mà tñ nó không h« biªn ð±i."

Mµt ði«u khác næa cûng c¥n ðßþc bàn ðªn ðó là tÕi sao trong ð¶i s¯ng th¬ nghi®m tôn giáo cüa ðÕo Ph§t luôn ðòi höi mµt sñ siêu vi®t lên trên m÷i khái ni®m phân bi®t nhß l¶i ¤n chÑng t× trên không trung cüa Ph§t cho chúa loài La sát : " Hãy tñ mình biªt l¤y ! T¯t l¡m , hÞi chúa thành Lång già! T¯t l¡m , hÞi chúa thành Lång già! Kë tu hành phäi tu hành nhß ông v§y ." 

— ðây có hai con ð߶ng nh§n thÑc mµt là nh§n thÑc thông th߶ng, hai là nh§n thÑc trong th¬ nghi®m tâm linh. Nh§n thÑc thông th߶ng ðßþc xây dñng trên c½ s· phân bi®t cüa các khái ni®m,trái lÕi nh§n thÑc theo xu hß¾ng th¬ nghi®m tâm linh ðßþc b¡t ngu°n t× sñ gµi rØa m÷i khái ni®m phân bi®t trong cách thª cüa nh¸ nguyên. Фy là mµt hß¾ng ði ngßþc lÕi hoàn toàn . Trong vi­n kiªn cüa tñ nhiên, con ng߶i tr¥n thª luôn luôn khát khao ðÕt ðªn mµt kiªn thÑc rµng l¾n v« các v¤n ð« liên quan ðªn cuµc s¯ng cüa con ng߶i cûng nhß thª gi½í thñc tÕi chung quanh con ng߶i b¢ng mµt tr§t tñ l¡p ghép cüa các khái ni®m. Và th߶ng nhæng kiªn thÑc ðó g¡n li«n v¾i mµt cái khung ngã tính, nhß ðây là kiªn thÑc cüa tôi, ðây là sñ hi¬u biªt cüa tôi vv... Cái kiªn thÑc thì ðß½ng nhiên là không có v¤n ð« gì ð¬ nói ,dù l¾n hay nhö, uyên bác hay nông cÕn. Nhßng cái tôi trong kiªn thÑc , trái lÕi, luôn luôn là mµt chß¾ng ngÕi l¾n lao trong ð¶i s¯ng th¬ nghi®m tâm linh. Vì nhß ðã nói, khái ni®m tñ thân nó thì không gì khác h½n là nhæng mçu s½ ð° ðßþc phát h÷a b·i tâm thÑc trong tß½ng quan . Bao lâu con ng߶i còn b¸ buµc ch£t trong nhæng mçu s½ ð° nhß thª , nghîa là tâm thÑc còn b¸ l® thuµc vào tr§t tñ cüa các khái ni®m-ngôn t× , thì hÆn nhiên không làm sao mà lînh hµi ðßþc nhæng cái vßþt lên trên m÷i khái ni®m ,nhß Ph§t tính, cái Nhß thñc hay tình yêu bao la không v¸ kÖ vv...Ði«u này ðã ðßþc ÐÑc Ph§t nói rõ trong kinh Lång Già nhß sau:

" Này Mahàmati, các ngôn t× không phäi là thñc tính t¯i cao, cûng không phäi ði«u ðßþc di­n tä trong ngôn t× là thñc tính t¯i cao. Vì sao? Vì thñc tính t¯i cao là mµt trÕng thái cao v¶i cüa hÕnh phúc, vì trÕng thái ¤y không th¬ ðßþc thông hi¬u b¢ng nhæng bi¬u t× suông v« nó, nên các ngôn t× không phäi là thñc tính t¯i cao. Và , này Mahàmati, cái thñc tính t¯i cao phäi ðßþc ðÕt ðªn b¢ng sñ chÑng ngµ tñ nµi cüa Thánh trí." ( Kinh Lång Già, ch.XXXIII, tr.208, bän d¸ch cüa Thích Ch½n Thi®n & Tr¥n Tu¤n Mçn, Nxb.Tp HCM, 1998)

Vä lÕi, nhß tôi ðã nói ngay trong ph¥n suy ni®m v« bÑc thông ði®p cüa th¶i ðÕi m¾i, sñ th¬ nghi®m chân lý không phäi là mµt bài h÷c nhß kiªn thÑc ðßþc trao truy«n t× th¥y qua trò, t× ng߶i này sang ng߶i khác; mà trái lÕi, h® qui chiªu cüa nó luôn luôn hß¾ng v« vai trò cüa trách nhi®m cá th¬, sñ th¬ nghi®m cá th¬, sñ chÑng ngµ cá th¬ . — ðây hoàn toàn không h« có cái g÷i là khuôn mçu cüa sñ chÑng ngµ hay khuôn mçu cüa sñ th¬ nghi®m chân lý ,m²i ng߶i ðÕt ðªn sñ th¬ nghi®m chân lý theo cái c½ hµi và khä nång riêng bi®t khác nhau. Ði«u này ðã ðßþc chÑng minh rõ ràng trong l¸ch sØ chÑng ngµ cüa ðÕo Ph§t. Фy là lý do tÕi sao ÐÑc Ph§t bäo Ràvana r¢ng : " Hãy tñ mình biªt l¤y " và " kë tu hành phäi tu hành nhß ông v§y."

Nói tóm lÕi, con ð߶ng th¬ nghi®m chân lý trong tôn giáo cüa ðÕo Ph§t t× truy«n th¯ng cüa Ph§t giáo Nguyên Thüy ðªn Ph§t giáo Phát tri¬n luôn luôn ði theo mµt chi«u hß¾ng nh¤t quán , b¤t di b¤t d¸ch . Tuy nhiên , phß½ng ti®n thñc hành cüa ð¶i s¯ng tôn giáo thì có muôn ngàn sñ khác nhau , ði«u ðó cûng nhß nß¾c tråm sông ð«u ð± v« bi¬n cä, v§y thôi. Trên thñc tª, bây gi¶ cûng là lúc chúng ta c¥n xác l§p lÕi giá tr¸ cüa sñ th¬ nghi®m này trong m÷i lînh vñc cüa ð¶i s¯ng sinh hoÕt tôn giáo, nªu không nhß thª , thì giá tr¸ cüa tôn giáo s¨ b¸ xóa nhòa giæa bao tr§n chiªn cüa quy«n lñc kinh tª , quy«n lñc xã hµi cüa nhæng kë ðµi l¯t tôn giáo, bên cÕnh nhæng ni«m tin ðang còn ðßþc ¤p ü trong mong manh hß½ng khói.