Tôn
Giáo Và Tâm Lý Xã Hµi
Thích Tâm Thi®n
1.Phß½ng
pháp nghiên cÑu
M¯i quan h® giæa
tôn giáo và tâm lý xãhµi
là mµt ð« tài quan tr÷ng thuµc
v« xã hµi h÷c , bao g°m cä triªt
h÷c ,dân tµc h÷c và nhân chüng
h÷c...nói chung , phÕm vi liên h® cüa
nó r¤t bao quát . Do ðó, trong ngành
xã hµi h÷c -tôn giáo , khi nghiên
cÑu v« m¯i quan h® ða phß½ng và
phÑc tÕp này, ng߶i ta th߶ng
xây dßng lên nhæng mô hình lý
thuyªt trên c½ s· cüa nhæng sñ
ki®n thñc tª cüa tôn giáo ðang din
ra trong lòng xã hµi .— lînh vñc này,
thiên hß¾ng nghiên cÑu v« bi¬u
hi®n xã hµi cüa tôn giáo nhß nhæng
gì mà tôn giáo v¯n có t× truy«n
th¯ng xa xßa ðÑng vào hàng thÑ
yªu. Vì lë, cái mà ng߶i ta quan
tâm nh¤t v« m¯i quan h® giæa tôn
giáo và xã hµi hay tâm lý xã
hµi h÷c tôn giáo là· ch²:
tôn giáo xu¤t hi®n nhß thª nào
trong ð¶i s¯ng cüa con ng߶i? Vai trò
và v¸ trí cüa tôn giáo ð¯i
v¾i con ng߶i ? M¯i quan h® giæa tôn
giáo và ð¶i s¯ng tß duy ,ý chí,
tình cäm, luân lý ðÕo ðÑc,
ni«m tin và tâm thÑc cüa ng߶i
có tôn giáo và ng߶i không
có tôn giáo ? ...Do ðó,t¤t nhiên
con ng߶i mà chúng ta ðang nói ·
ðây là con ng߶i hi®n ðÕi. Và
tôn giáo mà chúng ta ðang bàn ðªn
cûng là tôn giáo hi®n ðÕi. Ngßþc
lÕi, nªu thoát ly hi®n thñc ð¬ ði
tìm các m¯i quan h® trong xã hµi h÷c
tôn giáo, thì hóa ra vi®c nghiên cÑu
cüa chúng ta s¨ tr· thành mµt phiên
bän cüa qúa khÑ, ði«u này tñ
nó ðã ðánh m¤t ý nghîa
xã hµi và tâm lý xã hµi .Trong
khi ðó, nghiên cÑu v« tôn giaó
h÷c, ng߶i ta có th¬ ði trñc tiªp
vào l¸ch sØ và nhæng lý thuyªt
có sÇn cüa tôn giáo mà không
c¥n phäi b§n tâm ðªn nhæng bi¬u
hi®n -hi®n hành cüa ð¶i s¯ng tôn
giáo nhß là nhæng gì nó ðang
din ra.Ðây là ði¬m khác bi®t khá
rõ ràng trong vi®c nghiên cÑu v« tôn
giáo h÷c và xã hµi h÷c tôn
giáo.
2.Tôn
giáo xu¤t hi®n nhß nhu c¥u cüa mµt
n«n luân lý tñ nhiên
Chúng ta biªt
r¢ng , ngay t× bu±i bình minh cüa nhân
loÕi ,tôn giáo ðã xu¤t hi®n nhß
nhu c¥u cüa mµt n«n luân lý tñ
nhiên ðßþc cô kªt t× nhæng
tß duy th¥n thoÕi, tß duy huy«n h÷c,
tß duy triªt h÷c ,và sau ðó duy tâm
lu§n-tôn giáo. Trong th¶i kÏ s½ khai
này, tôn giáo trß¾c khi ðßþc
th¬ chª hóa nó g¡n li«n v¾i ð¶i
s¯ng tình cäm cüa con ng߶i, mµt
thÑ tình cäm phi lý tính chìm khu¤t
trong ni«m tín phøc thø ðµng giao
di®n v¾i bao hy v÷ng và sþ hãi. —
ðây , con ng߶i hoàn toàn b¤t
lñc trß¾c sñ v§n hành qúa
kÏ bí và m¥u nhi®m cüa thª gi¾i
tñ nhiên.Do ðó, ni«m tin b¤y gi¶
không phäi là ni«m tin, mà theo trñc
nghiã- ðó là mµt thÑ ni«m tin
ðßþc bi¬u hi®n t× tình cäm u
huy«n ,ni«m tin b¤t khä tri. Có lë
ðây là lý do mà Vergote phát bi¬u
: " R¢ng bän ch¤t cüa tôn giáo không
phäi là mµt sñ hi¬u biªt hay mµt
hành ðµng , mà là mµt tình
cäm , mµt cách t°n tÕi cá nhân
không c¥n có bi¬u tßþng ".1 Và
Tôn giáo , theo Girgensohn ,chính là "trÕng
thái tình cäm chßa phân hóa", nó
ð°ng th¶i là trung tâm s¯ng cüa cái
Tôi ( Le Moi ) nh¢m m· ð¥u cho m÷i khä
nång phân bi®t.2
TÕi ðây,
t× trung tâm s¯ng cüa cái tôi ð¥y
cäm tính này,nó thúc ð¦y các
cá nhân sông pha vào các cuµc thám
hi¬m v×a trong chi«u sâu cüa tâm thÑc
,v×a ngoài b« rµng cüa thª gi¾i
vû trø bao la mênh mông.Và ð¤y
chính là mµt ðµng lñc giao thoa tß½ng
tác giæa kinh nghi®m nµi tâm và thª
gi¾i hi®n thñc mµt cách tñ nhiên
.
Nhß thª, hÆn
chúng ta th¤y r¢ng cµi ngu°n cüa yªu
tính tôn giáo mµt cách nào ðó
ch¸u sñ änh hß·ng cüa cái "
hi®n thñc thiêng liêng "- sñ v§n hành
cüathª gi¾i vû trø kÏ bí, nhi®m
m¥u và b¤t khä tri này, ðßþc
kinh nghi®m t× nhæng dæ ki®n v×a hi®n
thñc và v×a không hi®n thñc, v×a
tñ nhiên và v×a siêu nhiên. Bên
cÕnh ðó, nó ch¸u sñ änh hß·ng
cüa b¯i cänh vån hóa xã hµi ,
n½i mà nó sinh kh·i, bao g°m các
ð£c tính v« th± nhßÞng, nhân
chüng, dân tµc vv... Và cu¯i cùng,
nó ch¸u sñ änh hß·ng do các
nhu c¥u cüa con ng߶i, ðó là nhu
c¥u v« mµt cuµc s¯ng không sþ hãi,
lo âu; nhu c¥u v« cuµc s¯ng hÕnh phúc,
bình an ; nhu c¥u vßþt qua m÷i kh±
não , b¤t an trong ð¶i s¯ng tâm lý
,nhu c¥u vßþt qua m÷i gi¾i hÕn trong
cuµc s¯ng khách quan ,nhu c¥uxóa bö cái
tôi trong sñ hþp nh¤t cüa toàn th¬
vû trø rµng l¾n , nhu c¥u khÆng ð¸nh
sÑc s¯ng cüa cái tôi,nhu c¥u tñ
thñc hi®n, nhu c¥u tñ tr¤n an, nhu c¥u
khám phá và th¬ nghi®m các nång
lñc siêu nhiên,nhu c¥u ðem lÕi ý
nghiã cho các hành ðµng xã hµi,nhu
c¥u có th¬ giäi thích mµt ph¥n hay
toàn ph¥n ý nghiã cu¯i cùng cüa
cuµc ð¶i vân vân...; mà n±i b§c
h½n hªt là nhu c¥u không ð¯i di®n
v¾i cái chªt , ho£c là không có
m£t khi nó xäy ra . Ðây là mµt
thÑ nhu c¥u chÑa ð¥y sþ hãi và
th߶ng xuyên ð¯i di®n v¾i con ng߶i,
vì con ng߶i hoàn toàn b¤t lñc
trß¾c sñ t°n tÕi cüa cái chªt.
— ði¬m này, kinh nghi®m v« ð¶i s¯ng
tôn giáo tr· nên mµt nhu c¥u c¥n
yªu.
Vä lÕi,thñc
tª cho th¤y r¢ng, kinh nghi®m tôn giáo
chính là khä nång thång hoa ,ðem lÕi
cho ð¶i s¯ng cüa chúng ta ,cûng nhß
thª gi¾i chung quanh ta mµt ý nghiã cao
ð©p h½n, væng b«n h½n nhæng gì
mà chúng ta ðang có ,và nhæng gì
ðang xäy ra trß¾c m¡t chúng ta .Фy
chính là nhu c¥u v« mµt giá tr¸
th߶ng tÕi-vînh h¢ng, mµt giá
tr¸ khä dî biªn ð±i vàlàm
cho cuµc s¯ng không có cái chªt,cuµc
s¯ng không có b®nh t§t và kh±
ðau,cuµc s¯ng ð¥y phúc lÕc và
thánh thi®n.
Nhß thª, nhu
c¥u v« kinh nghi®m tôn giáo ,trong tß½ng
quan ,nó là mµt giá tr¸ ðánh
ð±i cüa cái thª gi¾i biªn ðµng
vô th߶ng , b¤t an nhß chiªc lá
ðang ðong ðßa theo gió. Và t× ðó,
kinh nghi®m tôn giáo tr· thành mµt
nhu c¥u nhß m÷i nhu c¥u không th¬ thiªu
cüa cuµc s¯ng. Và khi các nhu c¥u hình
thành các giá tr¸ , và các giá
tr¸ hµi nh§p vào ð¶i s¯ng vån
hóa ð¬ bäo ðäm sñ cô kªt
cüa xã hµi, thì tôn giáo tr·
thành c½ c¤u cüa mµt n«n luân
lý tñ nhiên, cho dù nó ðßþc
nhìn nh§n và ðánh giá qua b¤t
kÏ góc ðµ nào.
Trên c½ s·
này,v¤n ð« tâm lý xã hµi
h÷c tôn giáo c¥n phäi ðßþc
nghiên cÑu sâu s¡c h½n nhß là
mµt ngành h÷c ð£c bi®t, nh¤t làtôn
giáo trong ð¶i s¯ng hi®n ðÕi.
3.Sñ
thiên di cüa tôn giáo
Nhß ðã
ð« c§p, trß¾c lúc tôn giáo
ðßþc th¬ chª hoá,nó ðã
kh·i ð¥u b¢ng nhi«u hình thÑc tß
duy khác nhau ,t× mµt tôn giáo mang tính
dân gian - ða th¥n giáo mang nhi«u màu
s¡c tín ngßÞng th¥n bí sang Nh¤t
th¥n giáo , r°i ðªn tôn giáo có
th¬ chª v¾i ð¥y ðü các yªu
t¯ nhß : giáo chü, giáo lý , giáo
ði«u , giáo chª, giáo lu§t, nghi l
vv...
Trong thñc tª,
các tôn nhóm tôn giáo Ðông phß½ng
cûng nhß Tây phß½ng t× truy«n
th¯ng cho ðªn hi®n ðÕi ðã có
nhi«u sñ thay ð±i, nh¤t là vào
nhæng th§p niên sau næa thª kÖ 20 và
sau nhæng cuµc cách mÕng khoa h÷c và
kinh tª. Sñ biªn ð±i này b¡t ngu°n
t× nhæng tiªp c§n cüa tß duy khoa h÷c
chân chính trß¾c nhæng b¯i cänh
cüa xã hµi m¾i . Có th¬ dçn
theo ðây mµt phát thäo v« niên
ðÕi mà GS.Enzo Pace và Acquaviva ðã
trình bày3 theo th¶i gian t× :
A.Comte(1798-1857),H.Spencer(1820-1903),E.Durkheim(1858-1917),K.Marx
(1818-1883,S.Freud(1856-1939),F.Nietzsche(1864-1920),M.Webber(1864-1920),
C.Darwin(1809-1882)...
Trên ðây
là nhæng phát thäo niên ðÕi v«
sñ biªn ð±i cüa tôn giáo thông
qua các cuµc cách mÕng tß tß·ng.
Và cûng t× ðó dçn theo nhæng
quan ni®m m¾i v« tôn giáo qua l¯i s¯ng
thñc døng t× nhæng Ñng xØ trong
xã hµi, cách thÑc yêu ðß½ng...
cho ðªn sñ thay ð±i cüa toàn bµ
xã hµi ,ð£c bi®t là v« nhân
chüng h÷c và tâm lý -xã hµi
h÷c trên khuynh hß¾ng khu vñc hóa
và toàn c¥u hóa.
T× nhæng vi®n
dçn trên cho th¤y r¢ng, yªu t¯ cách
tân cüa n«n khoa h÷c hi®n ðÕi ðã
thñc thø làm thay ð±i nhæng quan
ni®m v« tôn giáo, nh¤t là ð¯i
v¾i các tôn giáo th¥n khäi ; nó
, mµt m£t nào ðó ðã làm
thång hoa cho sÑc mÕnh cüa tình yêu
cá th¬ và làm giäm b¾t quy«n
uy cüa Thßþng Ъ. T× ðó, con
ng߶i khi ð¯i di®n trß¾c tôn
giáo và khoa h÷c ðành phäi bß¾c
qua mµt sñ lña ch÷n, ho£c là ni«m
tin, ho£c là chân lý. Tuy nhiên trong thñc
tª , con ng߶i do b¤t lñc trß¾c
khát v÷ng vßþt qua con ng߶i cüa
chính mình cûng nhß nhu c¥u hi¬u biªt
v« thª gi¾i chung quanh mình ð¬ ðÕt
ðªn ho£c là ni«m tin, ho£c là
chân lý ,nên mµt thÑ tôn giáo
m¾i xu¤t hi®n ðó là tôn giáo
cüa tñ nhiên - không tin vào Thßþng
Ъ nhßng tin vaò sñ có m£t cüa
mµt cái gì ðó khác Thßþng
Ъ , nhßng cûng hao hao v¾i Thßþng
Ъ v« m£t siêu nhiên , vßþt
khöi t¥m nh§n thÑc và cuµc s¯ng
gi¾i hÕn khách quan cüa ð¶i ng߶i.Và
ð¤y chính là mµt ngh¸ch lý
cüa th¶i ðÕi mà tôn giáo và
khoa h÷c phäi liên tøc ð¯i thoÕi
v¾i nhau ,ð£c bi®t là cuµc ð¯i
thoÕi v¾i chü nghîa Marx , nhß tr߶ng
hþp cüa KiTô giáo , và nhæng tôn
giáo th¥n khäi khác ðã din ra su¯t
h½n næa thª kÖ cüa ngàn nåm thÑ
hai này.
Cûng trong giai ðoÕn
này, các th¬ chª tôn giáo càng
ð¦y mÕnh h½n næa công cuµc nghiên
cÑu mµt ð߶ng hß¾ng giäi
trình t¯i ßu v« kinh ði¬n sao cho phù
hþp v¾i th¶i ðÕi mà sñ thách
thÑc l¾n lao nh¤t là khoa h÷c.
Tuy nhiên , hß¾ng
phát tri¬n có qui mô l¾n nh¤t hi®n
nay chính là sñ bß¾c ra ngoài
các th¬ chª tôn giáo và tr·
lÕi v¾i con ð߶ng kinh nghi®m cá
nhân, mà mµt ng߶i ðàn ông
hay mµt ng߶i ðàn bà trong n«n
vån minh hi®n ðÕi có th¬ mµt cách
trñc tiªp tiªp xúc v¾i mµt hi®n
hæu thiêng liêng - mµt sÑc mÕnh có
th¬ làm siêu vi®t chính bän thân
h÷ ngay trong giòng tâm thÑc nµi tÕi
cüa h÷.
Mµt nhóm ð¯i
tßþng khác cûng c¥n ðßþc nói
ðªn ðó là, con ng߶i dù có
¦n n¤u dß¾i b¤t kÏ mµt l¾p
áo nào, tôn giáo hay không tôn giáo,
vô th¥n hay b¤t khä tri ... thì n±i
sþ hãi trß¾c cái chªt vçn
là hi®n thân cüa khát v÷ng b¤t
tØ và là m¥m m¯ng cho sñ ý
hß¾ng ðªn mµt hi®n hæu thiêng
liêng nào ðó chßa ðßþc ð£c
tên ; và ði«u ðó cûng là
mµt bí ¦n ðßþc chôn c¤t
kín ðáo trong ph¥n sâu thÆm nh¤t
cüa tâm lý con ng߶i. Nhßng nó
cûng luôn hi¬n hi®n k« c§n bên m÷i
khát v÷ng , yêu thß½ng ... C¯ nhiên
thành ph¥n này là nhæng ng߶i
thuµc quan ði¬m " hãy ð¬ cho tôn giáo
ngü yên ".
Tóm lÕi, trß¾c
nhæng thành tñu l¾n lao cüa khoa h÷c
, tâm lý xã hµi -tôn giáo có
nhæng chuy¬n biªn m¾i, và ngày càng
phÑc tÕp h½n. C¯ nhiên , nhæng v¤n
ð« còn lÕi cüa khoa h÷c và n¢m
ngoài vi¬n v÷ng kính, con ng߶i chï
có th¬ c¡t nghiã b¢ng ni«m tin tôn
giáo,dù ði«u ðó có bi¬u hi®n
hay không bi¬u hi®n.
4.Yªu
tính cüa tôn giáo
Nói ðªn
tôn giáo, trß¾c hªt, là nói
v« mµt hi®n hæu thiêng liêng ,xu¤t
hi®n nhß mµt thánh linh v¾i tr÷n v©n
m÷i khä tính siêu vi®t mà con ng߶i
không th¬ lînh hµi qua nh§n thÑc thông
th߶ng, nhß sñ hi®n hæu cüa Thßþng
Ъ, cüa Brahman, cüa Th¥n linh vv...— ðây
,con ng߶i chï có th¬ tin hay không tin
, phøc tùng hay không phøc tùng mà
thôi. Vì l¨, gi¾i tuyªn cüa tôn
giáo ðßþc bao quanh b·i các nh§n
thÑc ho£c v« ngu°n g¯c cüa con ng߶i,
ho£c v« ngu°n g¯c cüa vû trø, ho£c
v« ngu°n g¯c cuä cái thi®n và cái
ác, ho£c v« bên kia thª gi¾i.4 Trß¾c
nhæng gi¾i tuyªn vô biên nhß thª
,con ng߶i hoàn toàn b¤t lñc khi
còn tr¥m luân trong häi h° tøc løy.
B¤y gi¶ trß¾c m¡t cüa chúng
chï lànhæng änh tßþng cüa ni«m
hy v÷ng ðßþc cÑu r²i và n²i
sþ hãi b¸ ð÷a ð¥y; và con
ð߶ng cùng khä dî tránh xa hai
änh tßþng b¤t an này là chÕy
tr¯n chính mình trong sñ lãng quên
b¢ng nhæng phß½ng ti®n tr¥n thª .
Song dù sao, thi®n và ác vçn là
cái gì ðó , mà trong tr§t tñ
cüa luân lý , tác ðµng mÕnh nh¤t
vào tâm thÑc cüa con ng߶i và
ðÕi di®n cho mµt n«n luân lý cüa
loài ng߶i.Nó, mµt m£t nào
ðó ðßþc xem nhß là lý do
hi®n hæu cüa cuµc s¯ng con ng߶i.
Trên mµt bình
di®n cao h½n, cái Thiêng liêng, qua ngôn
ngæ, ðßþc din giäi nhß v×a
là cái bän th¬ nµi tÕi, v¯n có
trong m²i con ng߶i, là ph¥n thánh linh
vînh h¢ng mà mµt ngày nào ðó
, v¾i ni«m tin con ng߶i có th¬ lînh
hµi; và v×a là cái siêu vi®t
lên trên m÷i gi¾i hÕn cüa tr¥n
thª, là ði¬m n¯i kªt giæa cái
hi®n thñc và thiêng liêng.5 Do ðó
yªu tính cüa tôn giáo v×a là
cái gì ðó trong vû trø bao la mênh
mông, v×a là ph¥n nµi quan sâu thÆm
n¢m ngay trong ð¶i s¯ng cüa tâm thÑc
con ng߶i.Nó có khä nång giúp
con ng߶i vßþt qua cái ác , xây
dñng nhæng ph¦m tính thi®n ; và møc
ðích cu¯i cùng cüa nó, theo nhß
ng߶i ta quan ni®m , là xây dñng mµt
giá tr¸ b¤t tØ, vînh h¢ng ·
mµt n½i nào ðó không có trên
thª gian này.
Mµt ði«u
kÏ thú khác khi nghiên cÑu v« yªu
tính cüa tôn giáo ðó làð£c
tính giäi c¤u trúc( de' -strucrante ). Có
nghîa là, m÷i khuôn mçu áp ð£c
lên tôn giáo thì ð«u sai l¥m. Vì
t× bän ch¤t , cái thiêng liêng là
không biên gi¾i (sanc frontière ).M÷i
sñ lînh hµi ð«u mang tính sáng
tÕo cá th¬.— ðây không có b¤t
kÏ mµt qui ß¾c nào có th¬ ðúc
kªt thành nhæng khuôn mçu thiêng liêng,
và th¬ nghi®m,cûng nhß ng߶i ta không
th¬ nào ðo ðÕc ðßþc sÑc
mÕnh cüa tình yêu. T× nhæng trßng
dçn trên, con ð߶ng ðªn v¾i
tôn giáo là con ð߶ng , mà ng߶i
ta th߶ng nói là : ni«m tin, sñ th¬
nghi®m cá nhân, nghi l ( nhu c¥u l§p lÕi
cüa kinh nghi®m tôn giáo ban ð¥u ), và
sñ qui thuµc v« mµt ð¯i tßþng
trong tôn giáo,mµt th¬ chª tôn giáo
hay mµt t± chÑc giáo hµi.
Có th¬ kªt
thúc ph¥n này b¢ng mµt phát bi¬u
sau:" Theo nhæng cách tiªp c§n khác, cái
thiêng liêng là mµt dÕng thÑc cüa
chính bän thân xã hµi,là lòng
tin t§p th¬ vào mµt tr§t tñ siêu
xã hµi, là bi¬u hi®n thång hoa cüa
mµt nhu c¥u không v¸ lþi, cô kªt
và ð°ng cäm, không th¬ thñc hi®n
ðßþc trong hi®n thñc" ( Ferrrotti,1983,tr. 118
)
T× nhæng minh
h÷a trên, chúng ta th¤y r¢ng sñ
xu¤t hi®n cüa yªu tính thiêng liêng
trong tôn giáo nhß là mµt yªu t¯
t¤t yªu trong quá trình hình thành
phát tri¬n cüa các n«n vån minh nhân
loÕi.Nó là bi¬u hi®n cüa khát
v÷ng hß¾ng thßþng,vßþt lên
trên m÷i gi¾i hÕn thª gi¾i tr¥n
gian. D¥u là · hi®n thñc hay ti«m nång
,ni«m khát v÷ng hß¾ng thßþng
ðóvçn luôn luôn là møc tiêu
lý tß·ng cüa ð¶i s¯ng, nó
làm cho m÷i hành ðµng cüa chúng
ta tr· nên có ý nghiã và cao ð©p
h½n.
5.Ph§t
giáo ðóng vai cüa mµt tôn giáo
nhß thª nào?
Nhß tôi v×a
trình bày · trên , mµt s¯ quan ði¬m
tr÷ng yªu trong vi®c nghiên cÑu tâm
lý xã hµi h÷c tôn giáo,và
t¤t nhiên ðó là nhæng tôn giáo
nói chung. Bây gi¶ chúng ta nói ðªn
Ph§t giáo, mµt tôn giáo hoàn toàn
khác bi®t v¾i t¤t cä các tôn
giáo thª gi¾i ,ð£c bi®t là v«
m£t tß tß·ng triªt h÷c.
Trß¾c hªt
c¥n ghi nh§n r¢ng, Ph§t giáo là mµt
tôn giáo không có Thßþng Ъ,không
có mµt linh h°n b¤t tØ, không có
mµt nguyên ðµng lñc nào làm
chü dòng v§n hành cüa ð¶i s¯ng
, ngoài tr× nguyên lý Duyên kh·i.Ðó
là mµt trong nhæng giáo lý ð£c
thù và c½ bän nh¤t ; ð°ng th¶i
cûng là ði¬m khác bi®t cø th¬
v« m£t tß tß·ng triªt h÷c giæa
Ph§t giáo và các tôn giáo khác.
Trên c½ s·
này, cái mà g÷i là tôn giáo
ð¯i v¾i Ph§t giáo thñc ra chï là
mµt l¾p áo tín ngßÞng ðßþc
sáng tÕo do ng߶i ð¶i sau,dña
trên cån bän cüa ni«m tin v« luân
h°i nghi®p báo, nhân qüa mênh mông
vô t§n...; cûng nhß sñ b¤t khä
tri v« nhæng v¤n ð« vßþt ngoài
t¥m nh§n thÑc cüa con ng߶i trong khuôn
kh± cüa ð¶i s¯ng r¤t gi¾i hÕn
này. Song yªu tính tôn giáo cüa ÐÕoPh§t
ðßþc bi¬u hi®n chính là ·
ch² sñ tôn th¶ , lòng thành tín
và c¥u nguy®n cüa tín ð° ð¯i
v¾i ÐÑc Ph§t , nhæng l¶i dÕy cüa
Ngài và nhæng ð° ð® thánh thi®n
cüa Ngài ,nh¢m xây dñng ni«m phúc
lÕc væng b«n cho tñ thân và tha
nhân.T¤t nhiên sñ bi¬u hi®n ðó
còn tùy thuµc vào sñ änh hß·ng
cüa b¯i cänh vån hoá, n½i mà
Ph§t giáo ðßþc du nh§p vào và
sñ tín ngßÞng ðßþc thñc
hi®n.Фy là nói mµt cách khái
quát v« hi®n tßþng tâm lý xã
hµi trong n«n tín ngßÞng Ph§t giáo.
Ngßþc lÕi,
cái c¯t tüy cüa ðÕo Ph§t chính
là kinh nghi®m chÑng ngµ ,nó ðòi
höi mµt sñ th¬ nghi®m cá nhân ,
mµt sñ trñc nh§n t× nµi tâm
cüa m²i con ng߶i mà ÐÑc Ph§t
ðã t×ng nói : " Ngß½i hãy làm
công vi®c cüa chính ngß½i, Nhß
Lai chï chï dÕy con ð߶ng ". Nhß
thª, mµt cách nào ðó cho th¤y
r¢ng sñ van xin hay c¥u nguy®n theo th¬ thÑc
cüa tôn giáo , nhß ðßþc thñc
hi®n b·i tín ð° ,chï là bi¬u
hi®n cüa mµt cách tñ tr¤n an mang ð£c
tính ng߶i mà thôi.Ý nghiã
cüa nó chï t°n tÕi trong mµt n«n
luân lý hß¾ng thßþng tñ nhiên
chÑ không có m£t trong kinh nghi®m chÑng
ngµ . Song , ði«u ðó vçn ðßþc
ch¤p nh§n và duy trì trong hình thÑc
tôn giáo cüa ÐÕo Ph§t nhß là
cån tính ban ð¥u cüa ng߶i m¾i
bß¾c chân vào ðÕo trong lúc
m÷i kh± não và b¤t an ðang ðè
n£ng trên ðôi vai vuông v¡n cüa
h÷.Tuy nhiên ,nªu xem ði«u ðó nhß
là møc ðích cüa sñ quy hß¾ng
tôn giáo, thì quä thñc là mµt
sai l¥m ; và nhß thª , h÷ s¨ mãi
mãi ð¡m chìm trong kh± ðau.
B·i lë, trong
quan ði¬m cüa Ph§t giáo, bao lâu con ng߶i
chßa làm chü ðßþc dòng tâm
thÑc cüa chính mình , thì c½ hµi
cho mµt sñ chÑng ngµ vçn không xäy
ra.Do ðó , công vi®c chu¦n b¸ ð¥u
tiên chính là sñ tôi luy®n tâm
thÑc trß¾c nhæng cám d² cüa
døc v÷ng cá th¬ mà ð¯i v¾i
mµt ng߶i ðàn ông hay mµt ng߶i
ðàn bà, nó luôn luôn kh½i d§y
trong thª gi¾i cüa s¡c ð©p, cüa hß½ng
th½m, cüa âm thanh, cüa mùi v¸, cüa
sñ tiªp xúc và cüa m÷i tÕo
tác bên trong cûng nhß bên ngoài.
Cho ðªn khi nào døc v÷ng chßa ði«u
phøc ðßþc, thì sñ c¥u nguy®n,
ni«m tin, nghi thÑc l lÕy ... cûng chï
là khát v÷ng mong manh .
Nhßng ,kinh nghi®m
chúng ngµ là gì ?
Nªu có th¬
din ðÕt b¢ng ngôn ngæ, thì ð¤y
là mµt sñ b×ng tïnh,mµt sñ
trñc nh§n chân lý, mµt sñ loé
sáng t× mµt tâm thÑc ð¸nh tïnh,
không giao ðµng, kiên c¯,thanh t¸nh, thu¥n
khiªt, không ô nhim,tñ tÕi, toàn
bích...Và ð¤y không phäi là
mµt bài h÷c kiªn thÑc ðßþc
trao truy«n t× ng߶i này sang ng߶i
khác , mà là mµt sñ th¬ nghi®m
cá th¬. Уc tính cüa nó cûng
là giäi c¤u trúc nhß ðã nói
· trên. Nªu nhß ÐÕo ðßþc
ð¸nh nghiã là con ð߶ng tu t§p
thân tâm, thì Ph§t hay Ngµ, là ðoÕn
kªt cüa mµt cuµc hành trình ði
v« tâm, mµt bän th¬ chân nhß b¤t
biªn và b¤t khä thuyªt.
6. Kªt
lu§n
T× nhæng v¤n
ð« nêu trên , chúng ta th¤y r¢ng
tôn giáo ðóng mµt vài trò hªt
sÑc quan tr÷ng trong các lînh vñc thuµc
tâm lý xã hµi. Và trong cuµc ð¯i
thoÕi giæa tôn giáo và khoa h÷c,
có nhæng quan ði¬m tß·ng nhß loÕitr×
nhau mµt cách gay g¡t ,nhß tr߶ng hþp
Ki tô giáo và H°i giáo.Khuynh hß¾ng
cüa khoa h÷c tñ nhiên là ch¯i bö
m÷i giá tr¸ cüa tôn giáo, nhß
quan ði¬m cho r¢ng Thßþng Ъ không
có ch² ðÑng trong khoa h÷c. Song, dù
sao ði næa, trên thñc tª, khoa h÷c cûng
chï là nhæng din giäi v« vû trø
chÑ không phäi làduy nh¤t v« vû
trø. Và do ðó ,nhæng gì n¢m
sau lßng khoa h÷c th߶ng có khuynh hß¾ng
ðßþc ðßa vào nhæng lý giäi
cüa tôn giáo. Tuy nhiên, dß¾i góc
ðµ tâm lý xã hµi h÷c, cä
khoa h÷c và tôn giáo ði«u có
giá tr¸ nhß nhæng lînh vñc khác
nhau và ngang b¢ng nhau nhß khoa h÷c tß
nhiên , khoa h÷c nhân vån và xã
hµi6.Tóm lÕi , khi con ng߶i chßa
ðÕt ðªn mµt sñ toàn thi®n,toàn
tri,thì tôn giáo vçn còn lý do
ð¬ hi®n hæu.Do ðó , c¥n thiªt ði
vào nghiên cÑu các v¤n ð« tôn
và xã hµi mµt cách tï mï và
sâu s¡c h½n.
Chú Thích:
1 Sabino Acquaviva,Enzo
Pace, La Sociologie des Religion.Les 'Editions du Cerf, Paris,1994,tr.008(
xem bän d¸ch cuä Lê Diên ,nxb KHXH,HN,1998
2 Vorgote,1979,tr73
3.Ibid, Chapter,II
4.Ibid, tr 152
5. Theo nh§n thÑc
thông th߶ng, cái hi®n thñc thì
không thiêng liêng, cái thiêng liêng
thì không hi®n thñc.
6 Ten New Direction for
The 1990's Megatrends 2.000,John Naisbitt & Patricia Aburdene, William
Morrow and Company, Inc.,Newyork,1990