V« Bài K® M· Ð¥u Trung Lu§n 
( MÙLAMADHYAMAKAKÀRIKÀ )

Thích Tâm Thi®n 

L¶i Dçn

Chúng ta biªt r¢ng Trung Lu§n là mµt tác ph¦m triªt h÷c -bi®n chÑng n±i tiªng cüa Ngài Nàgàrjuna ( Long Th÷ ) . Th¬ cách phê bình lý lu§n cüa nó ðßþc ðánh giá là có mµt không hai trong l¸ch sØ triªt h÷c Aán е th¶i c± ðÕi. Ng߶i ta ðam mê phong cách lý lu§n triªt h÷c cüa Ngài phân l¾n là vì ð¤y là mµt loÕi triªt h÷c Xà LY , mµt loÕi triªt h÷c hß¾ng tâm thÑc cüa con ng߶i vào thª gi¾i thñc tÕi, xa r¶i m÷i cu°ng si v÷ng tß·ng. Và bài k® m· ð¥u cüa Trung Lu§n ðã ðßþc nh¡c ðªn nhß là tên tu±i cüa triªt h÷c Tánh Không ( sunyàtà), cûng nhß ng߶i ta thuµc n¢m lòng nó nhß mµt công án thi«n. Tuy nhiên, mµt vài ði¬m trong bài k® m· ð¥u cüa Trung Lu§n th߶ng r¤t d­b¸ hi¬u nh¥m khi d¸ch t× Hán sang Vi®t, trong ðó k¬ cä bän d¸ch cüa tôi. 

Mùa thu nåm nay(1999), tôi hân hÕnh nh§n ðßþc mµt bÑc thß cüa HT. Thích Thi®n Siêu, mµt v¸ trß·ng lão uyên thâm v« Hán h÷c. Trong thß, Ngài ðã chï rõ mµt s¯ ði¬m l¥m lçn khi chuy¬n ngæ t× Hán sang Vi®t · bài k® m· ð¥u cüa Trung Lu§n , và Ngãi cûng ðã ðích thân hi®u chïnh lÕi bäy chß½ng ð¥u trong bän d¸ch Trung Lu§n cüa tôi . Hy v÷ng tác ph¦m này s¨ ðßþc tái bän trong mµt ngày g¥n ðây. 

Bên cÕnh ðó, chúng tôi cûng nh§n ðßþc mµt tác ph¦m Trung Lu§n hoàn chïnh b¢ng tiªng PhÕn và bän d¸ch, chú tiªng Anh cüa David J. Kalupahana do Ven .Tu® HÕnh gØi cho. Do ðó, tôi kh·i sñ làm mµt ð¯i chiªu nhö v« bài k® m· ð¥u cüa Trung Lu§n , ð°ng th¶i, góp nh£t ý kiªn cüa chß tôn ðÑc · ðây và xin trân tr÷ng gi¾i thi®u cùng bÕn ð÷c.

Bài K® M· Ð¥u Trung Lu§n
Bän Devanagari( nguyên bän )

Anirodham anutpàdam anucchedam asàsvatam,
anekàrtham anànàrtham anàganam anirganam,
yah pratìtyasamutpàdam prapancopasamam sivam,
desàyamàsà sambuddhah tam vande vandatam varam.

Bän d¸ch tiªng Anh (cüa David J. Kalupahana)

I salute him, the fully enlightened, the best of speaker, who preached the non- ceasing and the non-arising, the non-annihilation and the non-permanence, the non-identity and the non-difference, the non-appearance and the non-disappearance, the dependent arising, the appeasement of obsessions and the auspicious.

Bän d¸ch chæ Hán ( cüa Cßu Ma La th§p )

B¤t sinh di®c b¤t di®t, b¤t th߶ng di®t b¤t ð÷an, b¤t nh¤t di®c b¤t d¸,
b¤t lai di®c b¤t xu¤t, nång thuyªt th¸ nhân duyên, thi®n di®t chß hý lu§n,
ngã kh¬ thü l­ Ph§t, chß thuyªt trung ð® nh¤t.

Bän d¸ch tiªng Vi®t ( theo bän Hán )

Không sinh cûng không di®t, không th߶ng cûng không ðoÕn, không gi¯ng cûng không khác, không ðªn cûng không ði; khéo nói pháp nhân duyên, di®t tr× m÷i hí lu§n, con nay kính l­ Ph§t, b§c thuyªt pháp ð® nh¤t.

Bän d¸ch tiªng Anh ( cüa Stcherbatsky )

"The perfect Buddha,
The foremost of all teachers I salute,
He has proclaimed
The principle of (universal) relativity.
Is like Blissful (Nirvana),
Quiescence of plurality
There nothing appears,
Nothing has an end,
Nor is there anything eternal
Nothing is identical (with itself)
Nor is there anything differentiated,
Nothing moves,
Neither hither no thither".

TÕm d¸ch ( theo bän tiªng Anh )

Kính l­ Фng toàn giác vô thßþng,
Ngài ðã tuyên thuyªt 
Nguyên lý tß½ng ð¯i cüa vû trø
Nhß Niªt bàn 
V¡ng l£ng m÷i sai bi®t,
Không có gì biªn m¤t
Cûng không có gì xu¤t hi®n
Không có gì ð÷an di®t
Cûng không có gì th߶ng h¢ng
Không có gì ð°ng nh¤t( v¾i chính nó)
Cûng không có gì sai bi®t
Không có gì di chuy¬n ðªn ch² này hay ch² kia.
 
 

Ph¥n chú thích

Bän d¸ch ð¯i chiªu ( Sanskrit - Anh ) này v« phân ðoÕn có nhi«u sai khác so v¾i bän Hán d¸ch cüa Ngài Cßu Ma La Th§p trong ÐÕi chính tân tu ðÕi tÕng kinh, ví dø : bài k® s¯ mµt m· ð¥u Trung Lu§n ðßþc tách ra thành mµt k® ðµc l§p; bài k® thÑ ba ( nªu tính b¯n câu mµt bài ) ðßþc s¡p xªp thành bài k® thÑ nh¤t cüa chß½ng mµt; bài k® thÑ nåm tr· thành bà thÑ hai.....

I. Cån cÑ theo chæ Hán 

B¯n câu ð¥u cüa bài k® này r¤t rõ ràng, không có gì ð¬ bàn thêm. V¤n ð« n¢m · b¯n câu sau . C¯ nhiên là do bän Hán d¸ch quá cô ð÷ng , lÕi khá m½ h°, nên ph¥n l¾n các bän d¸ch Vi®t ngæ trß¾c ðây, ð«u d¸ch nh¥m câu: " Nång thuyªt th¸ nhân duyên, thi®n di®t chß hý lu§n, ngã kh¬ thü l­ Ph§t, chß thuyªt trung ð® nh¤t ". ( theo bän Hán ) . Câu này, nªu d¸ch là : " Nªu nêu ðßþc nhân duyên này, s¨ di®t tr× m÷i hý lu§n, con nay ðänh l­ Ph§t, xi¬n dß½ng Trung ðÕo ðª"( ph¥n l¾n các bän d¸ch cû ð«u theo cách này ), d¸ch nhß thª là không ðúng v¾i bän PhÕn lçn bän Hán. — ði¬m này, HT. Thích Thi®n Siêu có hi®u chïnh lÕi nhß sau:

Hòa Thßþng khÆng ð¸nh , ð¬ d¸ch ðúng bài k® trên, c¥n phäi n¡m rõ ba ði¬m c½ bän sau: 

a/ V« m£t ð¯i t× và ngæ ( cøm t× ) trong th¬ k® chæ Hán, thì nång thuyªt ( nói mµt cách khéo léo ) ð¯i v¾i thi®n di®t ( di®t tr× mµt cách thi®n xåo ), do ðó, câu này phäi d¸ch là: "Khéo nói pháp nhân duyên (pratìtyasamutpàda) , di®t tr× m÷i hý lu§n ( prapancopasáma). 

b/ Trong chæ Chß thuyªt, thì chæ Chß là mµt ðÕi t× chï cho ÐÑc Ph§t mà không phäi là mµt trÕng t× hay danh t×. 

c/ Chæ Trung ð® nh¤t · ðây không h« liên quan gì ðªn ý nghîa cüa Trung ÐÕo ðª hay Trung ðÕo là ð® nh¤t nghîa ðª. Do ðó, câu Chß thuyªt trung ð® nh¤t phäi d¸ch là ÐÑc Ph§t là b§c thuyªt pháp ð® nh¤t ( trong hàng thuyªt giáo ). Vì thª , bài k® này nªu d¸ch ðúng, phäi d¸ch là:" ... khéo nói pháp nhân duyên, di®t tr× m÷i hí lu§n, con nay kính l­ Ph§t, b§c thuyªt pháp ð® nh¤t ".

II. Mµt cách lu§n giäi khác

Mµt cách lý giäi khác, v×a dña trên bän Hán d¸ch lÕi v×a dña trên bän PhÕn, cho r¢ng các ngæ trong vån bän không mang tính ð¯i xÑng , hay ð¯i t× gì hªt, trái lÕi m²i t× và ngæ ð«u xác l§p mµt giá tr¸ riêng. ´ ðây, b¯n câu k® này, có ba ý chính:

a/ Nång thuyªt th¸ nhân duyên có th¬ hi¬u là [Nêu ðßþc] nhân duyên này (yah pratìtyasamutpàdam) , dî nhiên, duyên là giáo lý Duyên kh·i, nhß trong câu: " Yo, bhiksavah, pratityasamutpàdam pasyati, sa buddham pasyati; yo buddham pasyati, sa dharma pasyati " ( Ai th¤y ðßþc Duyên kh·i thì ng߶i ðó th¤y Ph§t, ai th¤y ðßþc Ph§t thì ng߶i ðó th¤y pháp ) ( xem BCAP,tr.368, ho£c trong MKV,tr. 6,116 ) .

b/ Thi®n di®t chß hý lu§n , · ðây prapancopasama có th¬ hi¬u là phi«n não tß·ng do lu§n lý hay các hình th¬ cüa ngôn t× ðem lÕi. Do ðó, th¤y ðßþc Duyên kh·i cûng có nghîa là di®t tr× phi«n não tß·ng , sñ di®t tr× phi«n não tß·ng mang tính cách t¯t ð©p ( thi®n , siva = prapancopasamam sivam) ðó là Niªt bàn, nên chæ Thi®n trong bän Hán d¸ch có th¬ hi¬u là Niªt bàn.

c/ Vì, hý lu§n , theo vån h÷c A- tÏ- ðàm, là phi«n não. Cho nên, phi«n não di®t là Niªt bàn. Ho£c Niªt bàn là ðã di®t tr× phi«n não. 

T× ba c½ s· qui chiªu trên, cách giäy thích này d߶ng nhß hß¾ng ðªn xây dñng mµt ý nghîa Niªt bàn n¢m phäng ph¤t ðâu ðó ngay n½i b¯n câu k® này.

III Cån cÑ theo chæ PhÕn

Nªu cån cÑ trên bän PhÕn ( bän g¯c ) thì nµi dung cüa b¯n câu k® trên ðßþc viªt r¤t rõ ràng:" yah pratìtyasamutpàdam prapancopasamam sivam,

desàyamàsà sambuddhah tam vande vandatam varam //"

- r¢ng (...Фng toàn giác vô thßþng[ ÐÑc Ph§t] ðã thuyªt giäng nguyên lý Duyên kh·i này di®t tr× m÷i hý lu§n mµt cách t¯t ð©p ...). — ðây, siva ðßþc hi¬u nhß mµt trÕng t×, có nghîa là mµt cách tØ tª ( kindly ), mµt cách ðµ lßþng, mµt cách thß½ng xót...Trong ðoÕn k® trên , hoàn toàn không có t× hay ý nào ð« c§p ðªn Niªt bàn. Tuy nhiên, qua lu§n giäi nhß v×a ð« c§p, thì t× Niªt bàn th߶ng ðßþc nh¡c ðªn nhß mµt yªu t¯ quan tr÷ng và nghe có v¨ r¤t hþp lý. Ngay nhß trong bän d¸ch cüa Stcherbatsky, vçn xu¤t hi®n chæ Niªt bàn ( ...Is like Blissful [ Nirvana ]...) .Có l¨, ðây là mµt sñ änh hß·ng chung cho nhæng ai khi d¸ch dña trên sñ giäi minh theo dòng triªt h÷c Trung quán cüa Nguy®t XÑng ( Candrakìti ) ?

T× ðó, chúng ta th¤y r¢ng, do tính ch¤t cô ð÷ng cüa bän Hán d¸ch, nên r¤t d­ nh¥m lçn nªu d¸ch thoát ý, nh¤t là khi suy lu§n xen vào. Còn v¤n ð« lu§n giäi quä thñc là b¤t khä thuyªt .

Trên ðây là mµt s¯ ði¬m quan tr÷ng và c¥n thiªt th߶ng tÕo nên sñ ngµ nh§n khi ði vào nghiên cÑu Trung Lu§n mà chúng tôi ðã ðßþc chß tôn ðÑc chï dÕy , xin chia së cùng bÕn ð÷c .