B¯n ÐÕi,
Sáu ÐÕi, M߶i Hai XÑ
Và
M߶i Tám Gi¾i
Thích Tâm Thi®n
A. Dçn
nh§p
Các v¤n ð« liên
quan ðªn con ng߶i và sñ hình
thành con ng߶i ,theo quan ði¬m cüa Ph§t
giáo , th߶ng ðßþc bàn ðªn
g°m : b¯n ÐÕi, sáu ÐÕi, m߶i
hai XÑ và m߶i tám Gi¾i.Trong quá
trình tu t§p, các v¤n ð« trên
ðßþc ÐÑc Ph§t phân tích cø
th¬, nh¢m xây dñng cho ng߶i tu t§p
mµt cái nhìn chính xác v« bän
ch¤t cuä thân nåm U¦n và thª
gi¾i sñ v§t hi®n tßþng chung quanh con
ng߶i. Do ðó , phân tích v« các
U¦n (Skanda) ,XÑ (Àyatana). Và Gi¾i
(Dhàtu) chính là phân tích v« sñ
hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i.
Фy cûng chính là thª gi¾i quan,
nhân sinh quan Ph§t giáo. Møc ðích
cüa sñ phân tích nµi quán này
là cái nhìn giúp ng߶i h÷c
ðÕo th¤y rõ sñ th§t vô ngã
cüa các pháp.
B.Nµi
dung
I. иnh
nghîa : B¯n ÐÕi, sáu ÐÕi, m߶i
hai XÑ và m߶i tám Gi¾i.
1/ B¯n ÐÕi:
B¯n ðÕi ( Caturmahàdhàtu) là b¯n
yªu t¯ c½ bän hình thành nên
th¬ ch¤t ( thân v§t lý) cüa con ng߶i,
bao g°m : ch¤t khoáng (Pathavì-ð¤t
), ch¤t löng (Àpo- nß¾c ) , nhi®t ðµ
( Tejo- sÑc nóng ) và h½i khí ( Vàyo-
gió). Chúng ta th߶ng g÷i mµt cách
hình tßþng v« thân tÑ ðÕi
là ð¤t , nß¾c ,gió ,lØa.
2/ Sáu ÐÕi:
Sáu ðÕi là sáu yªu t¯ c½
bän hình thành nên con ng߶i toàn
di®n v¾i ba thành t¯ ð£c thù là
: th¬ ch¤t v§t lý( g°m b¯n ðÕi
) cµng v¾i ý thÑc (thuµc tâm lý)
và không gian .
3/M߶i hai XÑ
: M߶i hai xÑ là c½ s· giao tiªp
giæa con ng߶i v¾i thª gi¾i thñc
tÕi khách quan , bao g°m sáu nµi xÑ
( thuµc v« tñ thân) và sáu ngoÕi
xÑ ( thuµc v« ngoÕi cänh). Sáu nµi
xÑ là: m¡t ,tai ,mûi, lßÞi , thân
, và ý thÑc. Sáu ngoÕi xÑ là:hình
th¬, âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸,
sñ tiªp xúc, và các sñ v§t
hi®n tßþng( s¡c ,thanh ,hß½ng ,v¸,xúc
,pháp).
4/M߶i tám
Gi¾i: M߶i tám gi¾i là c½
s· giao tiªp toàn di®n cüa con ng߶i
v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan,
bao g°m : sáu nµi xÑ, sáu ngoÕi xß
và sáu tình thÑc cüa m¡t, tai ,mûi
,lßÞi ,thân và ý ( nhãn thÑc,nhî
thÑc, tÛ thÑc,thi®t thÑc,thân thÑc,và
ý thÑc).
II. Phân
tích b¯n ðÕi qua th¬ ch¤t v§t lý
cüa con ng߶i
Nhß ðßþc trình bày
· ph¥n ð¸nh nghiã,b¯n ðÕi là
nói tóm t¡t v« c½ th¬ con ng߶i.
B¯n ðÕi này do nhân duyên hþp
thành,chúng không có gì là b«n
ch¡c. Con ng߶i t× khi sinh ra ðßþc
nuôi dßÞng b·i các loÕi thÑc
ån (thñc t¯ ) và dßÞng khí
, và tiªp tøc sinh trß·ng theo th¶i
gian. Trong su¯t qúa trình s¯ng cüa mµt
ð¶i ng߶i, thân th¬ v§t lý này
không ng×ng thay ð±i qua các chu kÏ,
sinh thành, t°n tÕi, biªn ð±i và
phân hüy (chªt). Cái mà chúng ta g÷i
là sñ chªt( sñ ngßng hoÕt ðµng
và phân hüy hay th÷ mÕng ch¤m dÑt
), thñc ch¤t chï là sñ tan rã cüa
b¯n ðÕi.
C½ th¬ cüa con ng߶i
hình thành là do sñ hµi tø cüa
b¯n ðÕi, trong b¯n ðÕi,nªu tiªp
tøc phân tích , chúng ta s¨ có b¯n
nhóm v§t ch¤t nhß sau:
1/Yªu t¯ ð¤t
:
g°m có : tóc, lông. móng ,rång, da
,th¸t, gân, xß½ng, th§n, tim, gan, hoành
cách mô, lá lách, ph±i, ruµt, phân,
mÞ, não, ghèn.
2/Yªu t¯ nß¾c
: g°m có: m§t, ðàm, niêm d¸ch ,mü,
máu, m° hôi, nß¾c m¡t, nß¾c
miªng, nß¾c mûi, nß¾c kh¾p
xß½ng, nß¾c ti¬u.
3/Yªu t¯ gió
: g°m có : h½i th· ( sñ hô h¤p
) và khí.
4/Yªu t¯ lØa
: g°m có : nhi®t ðµ hay sÑc nóng
do sñ v§n hành cüa c½ th¬ phát
ra.
Theo kinh ÐÕi Bát Niªt
Bàn, c½ th¬ con ng߶i g°m có 36
thÑ b¤t t¸nh và ðßþc chia thành
ba nhóm.
1/ Nhóm mµt : g°m có 12
thÑ ngoài thân: tóc, lông, móng
,rång, ghèn, nß¾c m¡t, nß¾c
mûi, nß¾c miªng, phân, nß¾c
ti¬u, và m° hôi.
2/ Nhóm hai : g°m có 12 thÑ
trong thân : da, da non, máu, th¸t, gân, mÕch,
xß½ng , tüy ,l¾p mÞ da, mÞ óc,
màng b÷c gân th¸t.
3/Nhóm ba : g°m có 12 thÑ
n¢m sâu trong thân: gan ,m§t, ruµt, dÕ
dày, lá lách, th§n , tim, ph±i , bàng
quang, m« phân, ðàm ðö và ðàm
tr¡ng.
Møc ðích cüa sñ
phân tích cø th¬ nhß trên là
nh¢m giúp chúng ta nhìn th¤y rõ
ràng ,chính xác v« thân tß¾ng
b¤t t¸nh cüa con ng߶i ð¬ hß¾ng
tâm ðªn trÕng thái xä ly, không
ch¤p thü. 1
II. Sáu
ÐÕi và con ng߶i toàn di®n
Nhß ðã trình bày,
sáu ðÕi g°m có b¯n ðÕi ( nhß
trên ) cµng v¾i không gian và ý
thÑc. Do ðó, con ng߶i ( theo sáu ðÕi
) là con ng߶i hoàn chïnh ,bao g°m cä
tâm lý và v§t lý. Riêng v«
ph¥n tâm lý hay tâm thÑc nói chung,
ðã ðßþc nói ðªn trong Nåm
U¦n. Theo ðó, tâm thÑc cüa con ng߶i
bao g°m các ph¥n chính là : cäm th÷,ni®m
tß·ng,tß duy, và ý thÑc( th÷,tß·ng
,hành ,thÑc), nói chung là c¤u trúc
và sñ v§n hành cüa tâm lý.
Do ðó Sáu ÐÕi thñc
ra chï là cách nói tóm t¡t cüa
nåm U¦n ( S¡c ,th÷, tß·ng , hành
, thÑc) . Vì lë, ð¯i v¾i con ng߶i,
c½ c¤u tâm lý chï có th¬ v§n
hành khi nó dña vào sinh thân, tÑc
là thân th¬ v§t lý.Nªu chï có
tâm thÑc hi®n hæu mà không có
thân hi®n hæu, ho£c ngßþc lÕi
chï có thân hi®n hæu mà không
có tâm thÑc hi®n hæu, thì không
th¬ g÷i là con ng߶i.
Tß½ng tñ nhß thª
ð¯i v¾i khái ni®m tâm thÑc. — ðây,
nên hi¬u r¢ng, tâm không ð½n giän
chï là tâm, mà trong tâm luôn luôn
hàm chÑa hoÕt ðµng cüa các cäm
th÷, các änh tßþng cüa tri giác,
các hình thÑc tß duy, và các hoÕt
ðµng cüa tâm thÑc nói chung.
Nên nh¾ù r¢ng, m÷i
khái ni®m phân bi®t trong tâm thÑc cüa
chúng ta nhß :tài sän, nhà cØa,
sông su¯i , nuí ð°i, vv... ; cho ðªn
các khái ni®m nhß : tß duy, ý thÑc,
tình cäm, lý trí, tß·ng tßþng
vv..., t¤t cä ð«u là bi¬u hi®n cüa
tâm. Và ðây là lý do tÕi sao
ÐÑc Ph§t dÕy " Nh¤t thiªt Duy Tâm
" ( t¤t cä ð«u là sñ tÕo tác
cüa tâm) .
Nhß thª, sáu ÐÕi
và nåm U¦n dù khác nhau trên m£t
ngôn ngæ, nhßng chúng gi¯ng nhau v«
m£t ý nghiã. Tuy nhiên s¨ r¤t gi¾i
hÕn nªu chúng ta d×ng lÕi · ðây.
Do ðó nhæng gì c¥n ðßþc khäo
sát tiªp theo , chính là m߶i hai
XÑ và m߶i tám Gi¾i.
III. M߶i
hai xÑ và m߶i tám gi¾i:
Ь hi¬u rõ c½ c¤u
cüa tâm thÑc,cûng nhß sñ v§n
hành cüa nó, chúng ta c¥n thiªt tìm
hi¬u v« 12 xÑ và 18 gi¾i.
M߶i hai xÑ, nhß ðã
trình bày, là c½ s· giao tiªp c½
bän ð¬ hình thành nhæng nh§n thÑc
, phân bi®t cüa con ng߶i.Ðó là
sñ giao thoa ,tß½ng tác giæa sáu
nµi xÑ (hay còn g÷i là sáu cån
-Ajjhattika-àyatana) v¾i sáu ngoÕi xÑ
( còn g÷i là sáu tr¥n -Bàhyu-àyatana).
Cån là thân th¬, mÕng cån ,tÑc
là th¬ ch¤t v§t lý cüa con ng߶i.
Tr¥n là tr¥n cänh, hay còn g÷i là
thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng.Sáu
cån thuµc v« chü th¬,sáu tr¥n thuµc
v« ð¯i tßþng.Do chü th¬ giao tiªp
v¾i ð¯i tßþng mà hình thành
nên nhæng nh§n thÑc , phân bi®t, nhß
sông,su¯i,núi, ð°i, ðàn ông,
ðàn bà, con chim, hòn ðá,gi÷t
sß½ng...
Chúng ta có sáu cån
và sáu tr¥n . Sáu cån là: m¡t
, tai, mûi, lßÞi, thân, và ý; sáu
tr¥n là: s¡c ,thanh ,hß½ng, v¸ ,xúc
,pháp.
S¡c: g°m có màu s¡c,
hình th¬, v§t th¬,hi®n tßþng,sñ
v§t. S¡c còn ðßþc chia thành hai
ph¥n ðó là:
Bi¬u s¡c ( hình tßþng
,sñ v§t ...)
Vô bi¬u s¡c ( nång lßþng
vô hình...,nång lßþng tâm thÑc
{mental energy} cûng ðßþc xem là mµt
loÕi s¡c .)
Thanh : g°m tiªng nói, tiªng
ðµng, âm thanh, âm nhÕc...
Hß½ng : hß½ng khí,
hß½ng th½m...
V¸ : mùi v¸ nhß chua,
chát, cay, ng÷t,m£n, ð¡ng, the, l¶ lþ...
Xúc : sñ giao thoa giæa cån
và tr¥n, giæa v§t này v¾i v§t
khác....
Pháp : t¤t cä thª gi¾i
sñ v§t hi®n tßþng tâm lý và
v§t lý nói chung.
Khi sáu cån tiªp xúc
v¾i sáu tr¥n, thì li«n phát sinh
nhæng nh§n thÑc, phân bi®t. Do ðó,
có sáu loÕi phân bi®t cüa thÑc
( sñ nh§n biªt ) g°m : sñ th¤y biªt
cüa m¡t, sñ nghe biªt cüa tai, sñ ngæi
biªt cüa mûi, sñ nªm biªt cüa lßÞi,
sñ tri giác cüa toàn thân, và sñ
hi¬u biªt cüa ý thÑc.
Nhß thª t× sáu cån
tiªp xúc v¾i sáu tr¥n ð¬ hình
thành sáu thÑc( Vijnàna) và cµng
chung lÕi là m߶i tám gi¾i.Ðây
là tiªn trình nh§n thÑc lu§n v«
thª gi¾i quan và nhân sinh quan Ph§t giáo.2
IV.M¯i
quan h® giæa 12 Nhân Duyên,
5 U¦n,4
ÐÕi & 6 ÐÕi,12 XÑ và 18 Gi¾i
Trong giáo lý v« 12 Nhân
Duyên có ð« c§p ðªn chi ph¥n Løc
Nh§p ,vàtrong giáo lý 5 U¦n , có
ð« c§p ðªn hai chi ph¥n :v§t lý
( s¡c ) và tâm lý ( th÷, tß·ng,
hành , thÑc ); trong 4 ÐÕi và 6 ÐÕi
cûng ð« c§p ðªn hai chi ph¥n : v§t
lý và tâm lý ; ð£c bi®t trong
12 XÑ và 18 Gi¾i lÕi nh¤n mÕnh
ðªn sñ giao thoa, tiªp xúc giæa 6 cån
và 6 tr¥n. Sñ giao thoa và tiªp xúc
này chính là chi ph¥n Xúc (Phassa) - ðÑng
hàng thÑ sáu , trong giáo lý12 Nhân
Duyên .Nhß thª chúng ta có mµt bäng
tß½ng ðß½ng nhß sau:
[ Løc nh§p = 5 U¦n + Xúc
] #[ 6 ÐÕi + (4 ÐÕi ) = Xúc + 12 XÑ
+ (18 Gi¾i ) ]
[ 5 U¦n = Xúc + 12 XÑ ] #
[ 6 ÐÕi = Xúc + 18 Gi¾i ]
T× nhæng chi tiªt này
cho th¤y r¢ng , cái thª gi¾i sñ v§t
hi®n tßþng v¾i muôn ngàn khác
bi®t mà chúng ta nh§n biªt thì không
gì khác / ngoài sñ phân bi®t cüa
tri giác .Và yªu t¯ hình thành nên
tri giác cüa con ng߶i chính là sñ
tiªp xúc giæa các cån thân và
tr¥n cänh, hay nói khác h½n là giæa
chü th¬ nh§n thÑc ( ví dø- con m¡t)
và ð¯i tßþng ðßþc nh§n
thÑc(ví dø- ðám mây ).
M£c dù trên n«n tr¶i
xanh bao la không gi¾i tuyªn chï có mµt
ðám mây, nhßng ðÑng · góc
ðµ này thì th¤y ðám mây
trông gi¯ng cô gái; ðÑng · góc
ðµ khác thì ðám mây trông
gi¯ng con c÷p vv... cÑ nhß thª mà
ðám mây ðßþc xu¤t hi®n v¾i
nhi«u hình thÑc khác nhau, tuÏ theo ði¬m
nhìn và chü th¬ nhìn. Nên lßu
ý r¢ng, trß¾c m¡t chúng ta chï
có mµt ð¯i tßþng, nhßng do m²i
ng߶i có mµt duyên ph§n khác
nhau và trình ðµ nh§n thÑc khác
nhau, và do ðó ,ð¯i tßþng b¸
nhìn cûng ðßþc tri nh§n và ðánh
giá khác nhau. Фy chính là thª
gi¾i sai bi®t ða thù cüa nh§n thÑc.
Và sñ sai bi®t ðó hoàn toàn
tuÏ thuµc vào yªu t¯ Xúc ( tiªp
xúc
) · m²i con ng߶i khác nhau.
Có mµt ði«u t¯i quan
tr÷ng c¥n lßu ý r¢ng, ð¬ có
mµt nh§n thÑc, bao gi¶ cûng phäi có
mµt chü th¬ nh§n thÑc và mµt ð¯i
tßþng ðßþc nh§n thÑc xu¤t
hi®n trong tß½ng quan.Và nhß thª, suy
cho cùng cái mà chúng ta g÷i là
thª gi¾i quan, hay nhân sinh quan, hay vû trø
quan ðó, thñc ra không gì khác h½n
là sñ sinh kh·i ý ni®m cüa thÑc
trong tiªn trình giao tiªp giæa cån và
tr¥n. Và ði«u này ,trong kinh Lång Già,
ÐÑc Ph§t dÕy:
" Cái ða tính cüa ð¯i
tßþng sinh kh·i t× sñ n¯i kªt
giæa t§p khí và phân bi®t; nó
sinh ra t× tâm , nhßng ng߶i ta lÕi
th¤y nó hi®n hæu bên ngoài ; cái
ða tính ¤y { Ta g÷i } 3là Duy Tâm
".
"{Và} thª gi¾i bên ngoài
là không có,nên cái ða tính
cüa các ð¯i tßþnglà cái
ðßþc th¤y t× Tâm;thân th¬,
tài sän, nhà cØa..., nhæng thÑ ¤y
ta g÷i là Duy Tâm".4
T× nhæng trßng dçn trên
chúng ta biªt r¢ng, tri giác cüa con ng߶i
r¤t gi¾i hÕn, và m÷i sñ ðo
l߶ng phân bi®t , nh§n thÑc cüa con
ng߶i ð¯i v¾i thª gi¾i cûng
r¤t gi¾i hÕn .Gi¾i hÕn · ch²
sñ hi¬u biªt cüa chúng ta là do cái
th¤y t× mµt tâm thÑc còn vô
minh, th¤y b¢ng tri giác phân bi®t cüa
tñ ngã chÑ không phäi là th¤y
t× mµt tâm thÑc toàn tri ( giác
Ngµ ). Do ðó,cái mà chúng ta cho
là th߶ng thì bän ch¤t cüa nó
là vô th߶ng , nhß giòng sông
không ng×ng trôi chäy. Bän ch¤t cüa
ý thÑc phân bi®t và vô minh là
nhß thª. Nó luôn luôn biªn ðµng
, vô th߶ng.
Con ng߶i kh± ðau chï
vì l¥m ch¤p vào ý thÑc phân
bi®t cüa mình,cho r¢ng cái này là
tôi,cái này là cüa tôi, cái
này là tñ ngã cüa tôi, r°i c¯
gßþng s¯ng và bám víu vào
nhæng suy nghî nhß thª nên chìm ð¡m
trong sinh tØ tr¥m luân, v§y thôi.
C. Kªt
lu§n :
Nói tóm lÕi, giáo
lý v« các ÐÕi, U¦n , XÑ, Gi¾i
là nhæng ph¥n giáo lý r¤t c½
bän và quan tr÷ng, giúp chúng ta có
mµt cái nhìn chính xác v« cuµc
s¯ng vô th߶ng , kh± ,và Vô ngã.
Bao lâu con ng߶i chßa biªt U¦n ,XÑ
,Gi¾i là gì, thì vçn không th¬
biªt ðßþc thª nào làcon ð߶ng
thoát ly sinh tØ . Các U¦n ,XÑ ,Gi¾i
là ð« møc cüa pháp hi®n quán-
thi«n ð¸nh, do v§y , con ð߶ng tu t§p
bao gi¶ cûng ðßþc kh·i ð¥u t×
các U¦n ,XÑ, Gi¾i; ð¤y chính
là tu t§p Chánh tri kiªn.
Câu
höi ôn t§p:
1. B¯n ðÕi là gì
?
2. Trình bày m¯i quan h®
giæa 6 ÐÕi và 18 Gi¾i.
3. U¦n, XÑ và Gi¾i
khác nhau nhß thª nào ?
Sách
Tham Khäo
Ы ngh¸
h÷c viên tìm ð÷c cu¯n " Tâm Lý
H÷c Ph§t Giáo " cüa Tác giä Thích
Tâm Thi®n, do Nhà xu¤t bän TP. H° Chí
Minh ¤n hành ,1998.
Ph¥n ð÷c
: Ph¥n II , chß½ng I , ph¥n III , chß½ng
hai , và ph¥n IV , chß½ng I & II.
1 H÷c viên
xem thêm các kinh có ð« c§p ðªn
b¯n ðÕi và sáu ðÕi nhß:
Kinh Phân Bi®t Sáu Gi¾i ( M.140) == Kinh Phân
Bi®t Løc gí¾i ( Trung A Hàm .42 + 7 -Kinh
ÐÕi Câu Hy La).
2 Xem " Tìm Hi¬u
Nhân Sinh Quan Ph§t Giáo ", Thích Tâm Thi®n,NXB.
Tp HCM, 1998
3 {} D¤u trong ngo£c
là phø chú cüa tác gïa.
4 Lång Già
ÐÕi Th×a Kinh,bän d¸ch cüa Thích
Ch½n Thi®n & Tr¥n Tu¤n Mçn, NXB Tp HCM,
1998,tr.305