Kë h÷c này chÆng tñ l߶ng sÑc, th¶i tu±i trë t×ng phát tâm ð÷c hªt Bµ Kinh ÐÕi TÕng và Tøc TÕng. B¡t ð¥u t× Kinh Tøc TÕng chæ , bình quân m²i ngày ð÷c 10 tiªng ð°ng h°, nhß thª träi qua mµt nåm m¾i ð÷c ðªn t§p 7 (Kinh Tøc TÕng g°m 150 t§p), phäi t¯n 20 nåm m¾i có th¬ ð÷c hªt nguyên bµ, trong ðó chßa k¬ ðªn Kinh ÐÕi TÕng!

T× ðó m¾i biªt sai l¥m và d©p bö cu°ng tâm, chuyên ð÷c Ngæ Løc cüa Thi«n Tông, tìm th¥y h÷c T± Sß Thi«n, tham thoÕi ð¥u và khán thoÕi ð¥u ð°ng th¶i tiªn hành, ðªn nay ðã träi qua 30 nåm v§y.

Nhi«u nåm nay nhân g£p nhi«u ng߶i h÷c Ph§t ð°ng tu, ð«u nói bi¬n Ph§t mênh mông, th߶ng khiªn h÷ chÆng biªt hÕ thü t× ch² nào, chï có th¬ d×ng bß¾c nhìn bi¬n mà ta thán, th§m chí có ng߶i vì th¤y khó quá mà th¯i lui. Vì thª nên kë h÷c này ðã chÆng ngÕi h÷c kém, mÕo muµi trích løc yªu chï cüa kinh ÐÕi Th×a li­u nghîa, ngæ løc cüa Chß T± và hi«n triªt, soÕn thành t§p yªu chï này, mong góp ph¥n trþ lñc cho ng߶i h÷c Ph§t tiªt ki®m ðßþc th¶i gian và tâm sÑc. Kë h÷c này cä gan phô trình sñ kém cöi, khó b« tránh khöi sai sót, kính mong ðµc giä t× bi chï giáo.

Höi: — n½i thª gian, thánh phàm khác bi®t; phàm phu ngoài tâm ch¤p pháp, v÷ng l§p kiªn vån, b§c Thánh ðã ngµ nh¤t tâm, tÕi sao còn có tri kiªn nhß phàm phu?

Ðáp: B§c Thánh dù có tri kiªn nhßng th¤u rõ v§t hß nhß huy­n, chÆng sanh ch¤p trß¾c. Nhß Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn nói:

"B° Tát Ca Diªp bÕch Ph§t: Thª Tôn, nªu nhß phi«n não sanh b·i ðiên ðäo tß·ng thì tÕi sao t¤t cä b§c thánh ð«u th§t có ðiên ðäo tß·ng mà chÆng có phi«n não?

Ph§t bäo: Sao nói b§c thánh có ðiên ðäo tß·ng?

B° Tát Ca Diªp r¢ng: BÕch Thª Tôn, t¤t cä b§c thánh cûng g÷i con trâu là trâu, g÷i con ngña là ngña, và g÷i nam næ, l¾n nhö, nhà cØa, xe cµ v.v... ¤y tÑc là ðiên ðäo tß·ng.

Ph§t bäo: Thi®n nam tØ, t¤t cä phàm phu có 2 thÑ tß·ng ; Thª lßu b¯ tß·ng (thª lßu b¯ nghîa là thª gian ðã ph± biªn lßu hành) và trß¾c tß·ng, b§c thánh chï có thª lßu b¯ tß·ng mà chÆng có trß¾c tß·ng. Phàm phu ch¤p trß¾c nên · n½i thª lßu b¯ tß·ng sanh kh·i trß¾c tß·ng; b§c thánh khéo giác quán nên · n½i thª lßu b¯ tß·ng chÆng sanh trß¾c tß·ng. Cho nên phàm phu g÷i là ðiên ðäo tß·ng; b§c thánh dù tri mà chÆng g÷i là ðiên ðäo tß·ng. LÕi, do cänh v¯n tñ không, ðâu c¥n hoÕi tß¾ng! Do linh tâm tñ chiªu, ðâu nh¶ cänh sanh! Nên chÆng nhß phàm phu ch¤p trß¾c nång s· tri kiªn v§y.

Tri®u Lu§n nói: "H­ có s· tri thì có s· b¤t tri. Do thánh tâm vô tri nên vô s· b¤t tri". Cái tri cüa b¤t tri g÷i là Nh¤t Thiªt Tri, nên Kinh nói "Thánh tâm vô tri mà vô s· b¤t tri" th§t ðáng tin v§y. Cho nên b§c thánh tr¯ng r²ng n½i tâm mà th§t tª chiªu soi, su¯t ngày tri mà chßa t×ng (cho là) tri, nhß nß¾c l¡ng soi bóng, há có l§p tâm nång s·; cänh trí ð«u không, ðâu có cái tß tß·ng giác tri ß!

Theo sñ trình bày trên ðây (Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn) thì biªt: — n½i pháp thª gian chÆng sanh kh·i trß¾c tß·ng tÑc là pháp xu¤t thª gian, cûng là Ph§t pháp. ChÑ không phäi ngoài pháp thª gian mà có pháp xu¤t thª gian ð£c bi®t g÷i là Ph§t pháp v§y.

Nói tóm lÕi, ð¯i v¾i cuµc s¯ng h¢ng ngày, ðói thì ån, khát thì u¯ng, lÕnh thì m£c thêm áo, nóng thì c·i b¾t ra, cho ðªn nói nång tiªp xúc, làm vi®c v.v... ðü thÑ pháp thª gian ð«u chÆng sanh kh·i trß¾c tß·ng, tÑc là Ph§t pháp v§y. (ChÆng ðem chü quan cüa mình xen vào sñ v§t cüa thª gian tÑc là chÆng sanh trß¾c tß·ng, cûng là chÆng có "cho là" ð¬ l÷t vào nh¸ biên ð¯i ðãi v§y.)

1/ еc Ð¥u Ý ThÑc biªn hi®n Nh¡m M¡t Chiêm Bao

Ban ðêm, thân th¬ cüa chúng ta n¢m trên gi߶ng, nh¡m m¡t ngü say, ti«n ngû thÑc (nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân) ð«u ngßng nghï, duy chï có mµt mình thÑc thÑ sáu hoÕt ðµng, biªn hi®n thân th¬ và thª gi¾i trong chiêm bao.

Ng߶i trong chiêm bao tiªp xúc m÷i v§t trong chiêm bao ð«u có cäm giác là th§t; tiªp xúc nóng biªt là nóng, lÕnh biªt là lÕnh, ðü thÑ cäm giác bu°n vui, cûng cäm th¤y ðau khi b¸ ng߶i ðánh v.v... Giä sØ lúc ¤y có mµt v¸ thi®n tri thÑc bäo ng߶i trong chiêm bao r¢ng "T¤t cä nhæng gì mà ông tiªp xúc ð«u chÆng có th§t, k¬ cä thân th¬ cüa ông cûng chÆng phäi th§t" thì ðß½ng nhiên ng߶i trong chiêm bao chÆng ch¸u tin mà còn nói: Ông nói chÆng th§t, nhßng tÕi sao khi tôi tiªp xúc lÕi có cäm giác là có thñc ch¤t? Nªu ông nói c½ th¬ cüa tôi cûng chÆng th§t thì tÕi sao khi b¸ ðánh lÕi cäm th¤y ðau? Giäi thuyªt cüa ông dù có lý nhßng tôi chÆng th¬ tin n±i."

Khi ng߶i trong chiêm bao ngü ðã r°i tñ mình thÑc gi¤c (Duy ThÑc H÷c g÷i là "Tñ chÑng ph¥n"), lúc ¤y l§p tÑc tñ mình chÑng tö thª gi¾i và ng߶i trong chiêm bao hóa ra ð«u không phäi th§t, vì thª gi¾i và ng߶i trong chiêm bao ð«u biªn m¤t, chï còn thân th¬ n¢m trên gi߶ng mà thôi. „y là nh¡m m¡t chiêm bao.

2/ аng Th¶i Ý ThÑc biªn hi®n M· M¡t Chiêm Bao

Bây gi¶, ti«n ngû thÑc và ý thÑc (thÑc thÑ sáu) ð«u ðang hoÕt ðµng, ví nhß nhî thÑc nghe th¤y tiªng nhßng không biªt là tiªng gì, là tiªng ng߶i hay tiªng chim kêu chó süa. Không biªt ðßþc, phäi nh¶ thÑc thÑ sáu ð°ng th¶i kh·i lên m¾i có th¬ phân bi®t là tiªng ng߶i và ðó là tiªng cüa ng߶i già, trë, nam næ v.v... Nªu riêng chï có nhî thÑc thì chï nghe ðßþc âm thanh nhßng không th¬ phân bi®t? Nªu chï có thÑc thÑ sáu thì lÕi chÆng th¬ nghe ðßþc âm thanh, cho nên hai thÑc phäi ð°ng th¶i kh·i lên m¾i biªn hi®n m· m¡t chiêm bao.

M÷i ng߶i chï cho nh¡m m¡t chiêm bao m¾i là chiêm bao, còn m· m¡t chiêm bao thì chÆng phäi chiêm bao. B·i do nh¡m m¡t chiêm bao có th¬ tñ thÑc tïnh và tñ chÑng minh ðßþc, còn m· m¡t chiêm bao thì chÆng th¬ tñ thÑc tïnh, phäi träi qua tu hành ðªn giác ngµ r°i m¾i thÑc tïnh ðßþc. Ví nhß tham thi«n kiªn tánh thành Ph§t tÑc là t× m· m¡t chiêm bao thÑc tïnh; nªu chßa giác ngµ thì vçn còn n¢m trong chiêm bao. M£c dù Ph§t Thích Ca ðã giäi thích r¤t kÛ càng trong kinh ði¬n nhß Kinh Lång Nghiêm, Kinh Lång Già v.v... nói hai thÑ chiêm bao ð«u là tâm tÕo, tÑc là "nh¤t thiªt duy tâm tÕo". Nhßng ð¯i v¾i ng߶i chßa thÑc tïnh thì h÷ vçn không tin vì còn n¢m trong chiêm bao, cûng nhß ng߶i · trong nh¡m m¡t chiêm bao v§y, phäi ðþi khi tïnh gi¤c r°i m¾i có th¬ tñ chÑng minh ðßþc. Duy ThÑc H÷c g÷i là "ðßþc tñ chÑng ph¥n", cûng g÷i là kiªn tánh.

Mµt cái thÑc biªn hi®n là do tâm tÕo, hai cái thÑc ð°ng th¶i biªn hi®n cûng là do tâm tÕo. Do tâm tÕo thì chÆng phäi th§t, chÆng th§t nên m¾i g÷i là chiêm bao, ¤y là "hai thÑ chiêm bao do Duy ThÑc biªn hi®n" v§y.

B·i do tâm thÑc cüa chúng ta ngày ðêm hoÕt ðµng chÆng ng×ng, dî nhiên phäi biªn hi®n hai thÑ chiêm bao k¬ trên, cûng nhß c½ th¬ cüa chúng ta chÆng ng×ng xoay chuy¬n ¡t s¨ th¤y nhæng cänh v§t xung quanh cûng xoay chuy¬n theo. Cänh v§t xoay chuy¬n ví nhß sanh tØ luân h°i, c½ th¬ xoay chuy¬n ví nhß tâm thÑc hoÕt ðµng, h­ tâm thÑc ngßng hoÕt ðµng thì sanh tØ luân h°i cûng ngßng hoÕt ðµng, ¤y g÷i là Niªt bàn, cûng là t× m· m¡t chiêm bao thÑc tïnh, Ph§t pháp g÷i là Giác ngµ (chÑng ngµ), cûng g÷i là kiªn tánh thành Ph§t.

Nªu chúng ta hi¬u ðßþc hai thÑ chiêm bao ð«u duy thÑc biªn hi®n thì ð¯i v¾i câu "Vô vô minh, di®c vô vô minh t§n, Nãi chí vô lão tØ, di®c vô lão tØ t§n" cüa Bát Nhã Tâm Kinh tñ nhiên tin ch¡c chÆng còn nghi ng¶ v§y.

Phß½ng ti®n cüa Ph§t pháp có th¬ chia thành b¯n giai ðoÕn nhß sau:
 

(ÐÕi th×a g°m T¯i Thßþng Th×a, Ti¬u Th×a g°m Trung Th×a)

1/ Ði¬m xu¤t phát chÆng ð°ng:

a/ Ti¬u th×a: B¡t ngu°n t× nhân sinh quan ð¡m kh±, nghi®p cäm duyên kh·i, nhàm chán phi«n não mà c¥u n½i thanh t¸nh.
b/ ÐÕi th×a: T× nhân sinh quan t× bi, chân nhß töa ra, l¤y hóa tha tñ tÕi làm chí nghi®p.

a/ Ti¬u th×a: Tñ lþi tñ ðµ, chï ðßþc giäi thoát theo tiêu cñc, tÑc là l¤y ðoÕn dÑt phi«n não làm Niªt Bàn và møc tiêu cu¯i cùng.
b/ ÐÕi th×a: Tñ ðµ ðµ tha, l¤y hoÕt ðµng tích cñc làm hành vi, ð¡c ðÕi tñ tÕi làm tß tß·ng chung cuµc.

a/ Ti¬u th×a: Ng×ng n½i hi®n tßþng gi¾i.
b/ ÐÕi th×a: Vào n½i th§t tÕi gi¾i.

a/ Ti¬u th×a: DÑt løc cån, ðoÕn nh¤t ni®m vô minh, vào n½i ðoÕn di®t, chü nghîa c¤m døc.
b/ ÐÕi th×a: Phá vô thüy vô minh, kiªn Ph§t tánh, chü nghîa tñ tÕi, chü nghîa th§t tÕi (tÑc Ch½n Nhß), S¡c tâm và pháp th¬ ð«u t°n tÕi vînh vi­n.

a/ Ti¬u th×a: T¥m khäo sát ngßng n½i hi®n tßþng và cho r¢ng chü khách thñc tª t°n tÕi, là nh¸ nguyên lu§n, ngoài ra dùng chü nghîa cäm giác phü ð¸nh nhæng th§t tÕi ngoài cäm giác.
b/ ÐÕi th×a: Siêu vi®t phÕm vi nh§n thÑc cüa bµ não, sñ cùng tµt cüa th§t tÕi v¾i hi®n tßþng gi¾i chÆng khác, chü khách nhß mµt, ch½n v÷ng hi®p nh¤t, là nh¤t nguyên lu§n, là th§t tÕi lu§n siêu vi®t Hình nhi Thßþng.

TÑ Tß¾ng trong Kinh Lång Nghiêm, Kinh Kim Cang và Kinh Lång Già (Là b¯n thÑ cänh gi¾i mà chúng ta l¥m nh§n n½i tñ tâm) có hai thÑ:

1/ Mê thÑc tÑ tß¾ng cüa phàm phu:

- Ch¤p thân ngû u¦n là ta, g÷i là ngã tß¾ng.
- Bö ngã tß¾ng ch¤p vào toàn nhân loÕi, g÷i là nhân tß¾ng.
- Bö nhân loÕi ch¤p toàn chúng sanh, g÷i là chúng sanh tß¾ng.
- Ch¤p có th¶i gian th§t, g÷i là th÷ giä tß¾ng.

- B§c thánh biªt có s· chÑng, dù chÑng ðªn b§c cao nhßng ð«u thuµc ngã tß¾ng.
- Tiªn thêm mµt bß¾c, ngµ biªt chÆng do ta chÑng, siêu vi®t t¤t cä chÑng nhßng có nång ngµ, g÷i là nhân tß¾ng.
- Tiªn thêm mµt bß¾c, rõ biªt nång chÑng nång ngµ là ngã tß¾ng nhân tß¾ng, nªu ðªn ðßþc ch² ngã tß¾ng nhân tß¾ng chÆng th¬ ðªn, chï có tâm li­u tri, g÷i là chúng sanh tß¾ng.
- LÕi tiªn thêm mµt bß¾c, chiªu soi tâm li­u tri cûng b¤t khä ð¡c, chï có mµt giác th¬ trong sÕch, g÷i là cÑu cánh giác, t¤t cä t¸ch di®t, cûng g÷i là Niªt bàn. H­ còn trø n½i Niªt bàn tÑc mÕng cån chßa dÑt, g÷i là th÷ giä tß¾ng.

Nªu chßa kiªn tánh tri®t ð¬ thì chÆng nhæng phí sÑc døng công, mà g¯c r­ (tánh ch¤p trß¾c) vçn còn; cho dù không ng×ng Ñc chª cûng là pháp ch¤p, Kinh Lång Nghiêm nói: "Dù trong tâm giæ u nhàn, vçn là bóng phân bi®t cüa pháp tr¥n" v§y. B®nh tÕi mµt chæ "Thü" (giæ), h­ có thü thì có ch¤p. TÕi sao? Do sñ th¤y chßa tri®t ð¬ v§y.

Nªu th¤u tri®t b¯n tß¾ng ngã, nhân... ð«u là phi tß¾ng thì rõ biªt t¤t cä tß¾ng Có tÑc là phi hæu; có tÑc phi hæu nên th¤y nhß chßa th¤y, dù vÕn tßþng sum la mà trong lòng khoan thái, nên chÆng ðþi Ñc chª mà tÑ tß¾ng ¤y tñ nhiên tr¯ng r²ng, ðâu c¥n giæ ß! Vô s· thü thì vô s· ch¤p, nên chÆng b¸ tr® ngÕi b·i danh tß¾ng các pháp v§y.
 

"Nay ta dÕy các ngß½i thuyªt pháp chÆng ðánh m¤t bän tông: Trß¾c tiên phäi y theo pháp môn Tam Khoa, dùng 36 pháp ð¯i, ra vào (khai th¸ b¢ng l¶i nói hay cØ chï) th߶ng lìa nh¸ biên, t¤t cä pháp chÆng lìa tñ tánh. Ví nhß có ng߶i höi pháp, ý nghîa l¶i nói song song, ðªn và ði làm nhân v¾i nhau, ð«u dùng pháp ð¯i. Nªu không có ð¯i ðãi thì hai pháp "Nh¸ biên và trung ðÕo" ð«u dÑt, chÆng còn ch² ð¬ nß½ng tña.

Pháp môn Tam Khoa là: „m, Gi¾i, Nh§p. „m là ngû ¤m, g°m s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc; Nh§p có m߶i hai: Bên ngoài løc tr¥n g°m s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp, bên trong løc cån g°m nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân, ý.

Gi¾i có m߶i tám, g°m løc cån, løc tr¥n, løc thÑc.

Tñ tánh bao g°m vÕn pháp, g÷i là Hàm tÕng ThÑc. Nªu kh·i ni®m suy l߶ng tÑc là chuy¬n thÑc, khiªn sanh løc thÑc, ra cØa løc cån, tiªp xúc løc tr¥n. Nhß v§y m߶i tám gi¾i ð«u t× tñ tánh kh·i døng, tñ tánh nªu tà thì kh·i m߶i tám tà, tñ tánh nªu chánh thì kh·i m߶i tám chánh, ni®m ác døng tÑc chúng sanh døng, ni®m thi®n døng tÑc Ph§t døng. Døng b¢ng cách nào? Là do tñ tánh l§p ra pháp ð¯i:

- NgoÕi cänh vô tình có nåm ð¯i: Tr¶i ð¯i ð¤t, nhñt ð¯i nguy®t, sáng ð¯i t¯i, âm ð¯i dß½ng, thüy ð¯i höa, ¤y là nåm ð¯i.

- Pháp tß¾ng ngôn ngæ có m߶i hai ð¯i: Ngæ ð¯i pháp, hæu ð¯i vô, hæu s¡c ð¯i vô s¡c, hæu tß¾ng ð¯i vô tß¾ng, hæu l§u ð¯i vô l§u, s¡c ð¯i không, ðµng ð¯i t¸nh, thanh ð¯i trßþc, phàm ð¯i thánh, tång ð¯i tøc, già ð¯i trë, l¾n ð¯i nhö, ¤y là m߶i hai ð¯i.

- Tñ tánh kh·i døng m߶i chín ð¯i: Dài ð¯i ng¡n, tà ð¯i chánh, si ð¯i hu®, ngu ð¯i trí, loÕn ð¯i ð¸nh, t× ð¯i ðµc, gi¾i ð¯i qu¤y, trñc ð¯i khúc, th§t ð¯i hß, chông gai ð¯i b¢ng phÆng, phi«n não ð¯i b° ð«, th߶ng ð¯i vô th߶ng, bi ð¯i hÕi, hÖ ð¯i sân, b¯ thí ð¯i bön xën, tiªn ð¯i lui, sanh ð¯i di®t, pháp thân ð¯i s¡c thân, hóa thân ð¯i báo thân, ¤y là m߶i chín ð¯i v§y.

Sß bäo: "Ba mß½i sáu pháp ð¯i này nªu biªt v§n døng thì th¤u ðÕo và t¤t cä kinh pháp, ra vào th߶ng lìa nh¸ biên. Døng cüa tñ tánh chÆng c¥n tác ý, nói nång v¾i ng߶i, ngoài thì · n½i tß¾ng lìa tß¾ng, trong thì n½i không lìa không. Nªu tr÷n ch¤p tß¾ng thì sanh trß·ng tà kiªn, nªu tr÷n ch¤p không thì sanh trß·ng vô minh.

Nªu ch¤p tß¾ng bên ngoài mà v÷ng l§p phß½ng pháp ð¬ c¥u ch½n, ho£c rµng l§p ðÕo tràng, nói các l²i l¥m cüa Có và Không, nhæng ng߶i nhß v§y nhi«u kiªp chÆng th¬ kiªn tánh. Các ngß½i phäi dÕy ng߶i theo pháp tu hành, lÕi ch¾ nên tråm ði«u chÆng nghî, làm cho ðÕo tánh b¸ ngån ngÕi. Nªu thuyªt pháp dÕy ng߶i, ch¾ nên nói "Tñ tánh v¯n chÆng c¥n tu chÑng", nói nhß v§y e r¢ng kë mê chÆng hi¬u, lÕi sanh tà kiªn. Chï nên dÕy ng߶i theo pháp tu hành, hành pháp thí mà chÆng trø n½i pháp tß¾ng. Các ngß½i nªu ngµ thì thuyªt nhß v§y, døng nhß v§y, hành nhß v§y, tác nhß v§y tÑc không ðánh m¤t bän tông.

Nªu có ng߶i höi nghîa Có thì ðáp Không, höi "không" thì ðáp "có" höi thánh thì ðáp phàm, höi phàm thì ðáp thánh, nh¸ biên làm nhân v¾i nhau, sanh nghîa trung ðÕo. Höi nào ðáp n¤y, t¤t cä các câu höi khác ð«u ðáp nhß thª thì chÆng m¤t cái chánh lý v§y. Nhß có ng߶i höi "thª nào là t¯i?" thì ðáp "sáng", höi "thª nào là sáng?" thì ðáp "t¯i". Vì sáng m¤t thì t¯i, t¯i m¤t thì sáng, dùng sáng ð¬ tö sñ t¯i, dùng t¯i ð¬ tö sñ sáng, tr· ði tr· lÕi làm nhân v¾i nhau thành nghîa trung ðÕo, t¤t cä câu höi ð«u phäi nhß thª. V« sau các ngß½i truy«n pháp, phäi y ðây mà dÕy bäo, ch¾ ðánh m¤t tông chï."

Nªu có ng߶i höi pháp, ý nghîa l¶i nói song song, ð«u dùng pháp ð¯i; dùng Vô phá Hæu, dùng hæu phá vô, dùng sáng phá t¯i, dùng t¯i phá sáng, ðªn và ði làm nhân v¾i nhau, nªu không có ð¯i ðãi thì hai pháp "Nh¸ biên và trung ðÕo" ð«u dÑt, chÆng còn ch² ð¬ nß½ng tña (vô s½ trø). Dù nói ðªn và ði làm nhân v¾i nhau, thành nghîa trung ðÕo, cûng chÆng trø n½i trung ðÕo, do hai ð¥u ðã dÑt thì không còn chính giæa v§y. Nên ngài Løc T± nói "L¤y Vô Trø làm g¯c" (Th¬); Duy Ma C§t nói "T× g¯c vô trø l§p t¤t cä pháp" (døng), th¬ døng b¤t nh¸ v§y.

Vô Trø là th¬ døng cüa tñ tánh, thuyªt pháp chÆng lìa tñ tánh cûng nhß nghîa ba câu cüa Kinh Kim Cang, nghîa s¡c không cüa Tâm Kinh cûng là chÆng lìa vô trø cüa tñ tánh v§y.

LÕi, nhß Thi«n sß T¥n BÕt Ðà nghe nói ngài ÐÕo Sanh thuyªt pháp khiªn täng ðá còn phäi g§t ð¥u, bèn ðªn thåm höi r¢ng:

- ChÆng biªt Pháp sß thuyªt nghîa s¡c không nhß thª nào?

Sanh nói: "Chúng vi (nhi«u hÕt bøi) tø lÕi g÷i là s¡c, chúng vi chÆng tñ tánh g÷i là không"

T¥n höi: "Lúc chúng vi chßa tø g÷i là cái gì?"

Sanh không trä l¶i ðßþc. T¥n c¥m cây quÕt höi: "Th¤y chång?"

Sanh ðáp: "Th¤y."

Höi: Th¤y cái gì?

Ðáp: Th¤y Thi«n sß tay c¥m cây quÕt.

T¥n buông tay, cây quÕt r½i xu¯ng ð¤t, höi: Th¤y chång?

Ðáp: Th¤y.

Höi: Th¤y cái gì?

Ðáp: Th¤y cây quÕt cüa Thi«n sß r½i xu¯ng ð¤t.

T¥n nói: "Thª là kiªn giäi cüa ông chßa ra ngoài l¨ th߶ng, làm sao có th¬ danh tiªng kh¡p thiên hÕ!" Bèn bö ði.

Môn ð° cüa Sanh ðu±i theo höi: Th¥y con thuyªt nghîa s¡c không có gì sai ß?

T¥n ðáp: ChÆng phäi nói th¥y cüa ngß½i sai, nhßng th¥y ngß½i chï biªt quä cüa s¡c không mà chÆng biªt nhân cüa s¡c không.

Höi: Thª nào là nhân cüa s¡c không?

Ðáp: Nh¤t vi (mµt hÕt bøi) không, nên chúng vi (nhi«u hÕt bøi) không, chúng vi không, nên nh¤t vi không; trong chúng vi không chÆng có nh¤t vi, trong nh¤t vi không chÆng có chúng vi.

L¶i cüa Ngài T¥n BÕt Ðà cûng nhß ngài Løc T± nói "Ъn và ði làm nhân v¾i nhau, nh¤t v¾i nhi«u phá nhau, cÑu kính nh¸ biên ð«u tuy®t, chÆng còn ch² ð¬ nß½ng tña v§y.

T¤t cä tôn giáo trên thª gi¾i ð«u gom tø sáu yªu t¯ nhß sau:

1/ Quy«n uy.
2/ Nghi thÑc.
3/ Tri giäi suy l߶ng.
4/ Truy«n th¯ng.
5/ Th¥n tr¸ và ân ði¬n.
6/ Huy«n bí.

Ph§t Thích Ca quyªt tâm rØa sÕch khoäng ð¤t hoang tàn này và Ph§t giáo ð¯i v¾i sáu yªu t¯ trên chÆng h« có sñ liên quan nên khiªn ng߶i ð¶i kinh sþ. B·i vì theo thói quan sát cüa ng߶i ð¶i thì h­ tôn giáo nào thiªu m¤t sáu yªu t¯ trên ð«u chÆng th¬ t°n tÕi. Nhßng sñ th§t lÕi ðßþc chÑng minh cø th¬ nhß sau:

1/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo chÆng có quy«n uy:

Уc quy«n cüa Bà La Môn „n е ðÑng hàng ð¥u b¯n giai c¤p xã hµi ð«u b¸ Ph§t quét sÕch. Ngài nói v¾i m÷i ng߶i r¢ng "ChÆng nên Ö lÕi và tin bám vào thói quen theo thª tøc, chÆng nên th¤y có mµt h÷c thuyªt nào ghi trong kinh ði¬n thì cho ðó là phù hþp v¾i tín ngßÞng cüa mình; ho£c nghe thuyªt khai th¸ cüa ðÕo sß th¤y tin tß·ng và ham mê, cho ðó là ng÷n ðu¯c chiªu sáng cüa mình. T× s¯ng ðªn chªt, chúng ta chï có th¬ tin vào chính mình, chÆng nên Ö lÕi ng߶i khác, phäi nh¶ vào khä nång cüa chính mình m¾i có th¬ ðªn ðßþc cänh gi¾i tµt ðïnh."

2/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo chÆng nghi thÑc:

Ngài cho t¤t cä nghi thÑc chï có hi®u quä ràng buµc tinh th¥n cüa con ng߶i. Vì v§y nên nhi«u ng߶i cho r¢ng Ph§t giáo chÆng thuµc v« lý tính ðÕo ðÑc cüa b¤t cÑ tôn giáo nào cä.

3/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo chÆng th¬ dùng tß tß·ng suy l߶ng tri giäi:

Lý do r¤t ð½n giän, Ngài cho r¢ng sñ tham c¥u tri giäi chÆng giúp ích gì ð¯i v¾i khai m· trí hu®. Ví nhß có ng߶i b¸ trúng mûi tên ðµc chÆng ch¸u ðßa ði b®nh vi®n cÑu chæa ngay mà mu¯n ði tìm xem ai là kë b¡n mûi tên! Thª thì ng߶i b¸ thß½ng s¨ chªt trß¾c khi tìm ðßþc kë b¡n v§y.

4/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo vô truy«n th¯ng:

Ngài dÕy tín ð° phäi giäi thoát chính mình dß¾i sñ ràng buµc và áp lñc, ch¾ nên tôn sùng Ö lÕi vào nhæng l¶i dÕy d² theo truy«n th¯ng xßa. Nªu mµt mñc tin tß·ng và thñc hành theo nhæng giáo ði«u c¯ ð¸nh, s¨ khiªn mình b¸ mê ho£c và ðau kh±, ðªn khi nào m¾i tñ chÑng giác ðßþc? Ngài cho là t¯t nh¤t hãy c¡t dÑt nhæng truy«n th¯ng cüa ð¶i trß¾c v§y.

5/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo nh¤n mÕnh v« tñ lñc chÑ không c¥u ân ði¬n:

V§n m®nh cüa chính mình không do ng߶i khác quyªt ð¸nh, cho dù là th¥n tiên hay Ph§t cûng chÆng th¬ giäi thoát dùm ðßþc, mà phäi nh¶ sÑc mÕnh cüa chính bän thân m¾i có th¬ ðÕt ðªn giäi thoát cu¯i cùng.

6/ ÐÑc Ph§t ho¢ng dß½ng mµt tôn giáo chÆng có huy«n bí:

Ngài nói "T¤t cä vi®c chiêm tinh, bói toán ð«u là nhæng môn h÷c th¤p kém, không cho môn ð° trong Ph§t giáo làm m÷i phép thu§t huy«n bí, b¤t cÑ ng߶i nào h­ sØ døng tà thu§t ð¬ ð£t ði«u kÏ lÕ ð«u chÆng phäi Ph§t tØ cüa ta, nhæng ng߶i làm phép huy«n äo ¤y ð«u là vi®c nguy hi¬m nh¤t".

Lúc Ph§t còn tÕi thª ðã lo ngÕi và luôn phòng ng×a sáu yªu t¯ có hÕi này không cho xâm nh§p Ph§t giáo. Nhßng sau khi Ngài nh§p di®t thì sáu thÑ t® ðoan này chÆng nhæng xâm chiªm d¥n toàn bµ Ph§t giáo mà còn ngày mµt lµng hành h½n, nhßng tác hÕi cüa nó r¯t cuµc chÆng th¬ làm t±n thß½ng hªt bän ch¤t ch½n th§t cüa Ph§t giáo. Chúng ta phäi nh§n thÑc nhß sau:

1/ R¤t chú tr÷ng kinh nghi®m trñc tiªp:

Xßa nay · các tôn giáo khác chßa t×ng có tr߶ng hþp nào là hoàn toàn sØ døng kinh nghi®m trñc tiªp cüa cá nhân tö bày l§p tr߶ng cüa h÷ ð¬ phán ðoán chân lý cu¯i cùng cüa t×ng sñ vi®c mà chÆng cån cÑ lý lu§n suy lý ho£c sñ bi®n lu§n. Ng߶i Ph§t tØ ch½n chánh phäi chÑng ngµ b¢ng chính bän thân mình.

2/ R¤t khoa h÷c và là sñ t°n tÕi duy nh¤t:

Kinh nghi®m trñc tiªp chÆng nhæng là sñ phán ðoán sau cùng, ð°ng th¶i cûng nêu rõ quan h® nhân quä cüa bän th¬ sinh t°n, cûng là sñ t°n tÕi duy nh¤t; nhân quä ð«u cùng t°n tÕi.

Ví nhß bän th¬ cüa trái táo trß¾c m¡t (hi®n tÕi) là cái quä cüa trái táo ð¶i trß¾c (quá khÑ), ð°ng th¶i cûng là nhân cüa trái táo ð¶i sau (tß½ng lai). Nhân và quä ð°ng th¶i qui tø trong mµt trái táo, ¤y tÑc là quan h® nhân quä cüa t¤t cä bän th¬ sinh t°n, cûng là sñ t°n tÕi duy nh¤t. Tß½ng ð¯i cüa sñ t°n tÕi là "chÆng t°n tÕi", cái "chÆng t°n tÕi" kia không th¬ sinh ra cái "t°n tÕi" này, ngßþc lÕi, cái "t°n tÕi" này chÆng th¬ sinh ra cái "chÆng t°n tÕi" kia. Nhßng h­ có bï (kia) thØ (này) ¡t phäi cùng thuµc v« t°n tÕi; tÑc là bï và thØ ð«u cùng t°n tÕi, nên g÷i là sñ t°n tÕi duy nh¤t v§y.

3/ Thñc døng nh¤t:

ÐÑc Ph§t xä bö t¤t cä tß l߶ng và tìm v§t ngoài "Tâm" mà chï giäi quyªt v¤n ð« thñc tª. L¶i khai th¸ cüa Ngài chï là phß½ng ti®n tÕm th¶i, chÆng có giá tr¸ tuy®t ð¯i, ví nhß dùng chiªc bè ð¬ qua sông, ðªn b¶ r°i thì chiªc bè không c¥n sØ døng næa v§y.

4/ Ði«u tr¸:

Ph§t bäo:

- Ta chÆng höi v« tôn giáo, l§p tr߶ng cüa ông, mà chï höi ông có b®nh t§t gì?

- Ta chï khai th¸ cho ông v« b®nh t§t và cách chæa tr¸, ¤y là ngu°n kh± và cách dÑt kh± v§y.

5/ L¤y "Ng߶i" làm b±n v¸:

ÐÑc Ph§t thuyªt pháp chÆng nói v« sñ b¡t ð¥u cüa vû trø mà nói v« nhæng v¤n ð« cuµc s¯ng thñc tª cüa loài ng߶i, tính ch¤t và ðµng lñc có th¬ phát huy t× con ng߶i mà thôi.

6/ Dân chü nh¤t:

ÐÑc Ph§t phän ð¯i chª ðµ giai c¤p, nh¤t là chª ðµ truy«n th×a, cha truy«n con n¯i và nhæng chª ðµ nghiêng v« quy«n lñc.

Ngài xu¤t thân t× vua chúa, thuµc giai c¤p th¯ng tr¸, lÕi chÆng màng ðªn ð¸a v¸ xã hµi cüa bän thân mà quyªt tâm ð§p tan m÷i giai c¤p, ð¯i sØ bình ðÆng v¾i ðÕi chúng, nh§n nhæng kë nô l® hèn th¤p nh¤t · „n е ðß½ng th¶i làm ð® tØ.

7/ Tñ tánh tñ ðµ:

Ph§t pháp vì lþi ích t¤t cä chúng sanh, nhßng lÕi r¤t chú tr÷ng v« phß½ng ti®n tu hành cüa cá nhân. Яi tßþng thuyªt pháp cüa Ph§t là m²i mµt "cá nhân". Ngài mu¯n m÷i ng߶i ð«u chÑng ð¡c Chánh ÐÆng Chánh Giác, nênNgài nói v¾i A Nan r¢ng:

- Con phäi làm ng÷n ðu¯c cüa chính mình, phäi tin tß·ng chính mình, ngoài chính mình ra, ch¾ nên Ö lÕi b¤t cÑ ai cä, phäi vì sñ giäi thoát cüa chính mình mà siêng nång tu t§p.
 

Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn r¢ng:

Lúc b¤y gi¶ ÐÑc Thª Tôn t× S½ thi«n r°i Nh¸ Thi«n, Tam thi«n l¥n lßþt thu§n ngh¸ch nhß v§y ra vào chín b§c thi«n ð¸nh xong, nói v¾i ðÕi chúng r¢ng:

"Ta dùng Bát Nhã thâm sâu quán kh¡p t¤t cä løc ðÕo trong tam gi¾i, cån bän tánh lìa, cÑu cánh t¸ch di®t, ð°ng v¾i tß¾ng hß không, vô danh vô thÑc, tình ch¤p ðoÕn di®t, v¯n là bình ðÆng, chÆng cao chÆng th¤p, chÆng th¤y chÆng nghe, chÆng tri chÆng giác, chÆng th¬ trói buµc, chÆng th¬ giäi thoát, vô chúng sanh, vô th÷ mÕng, chÆng sanh chÆng kh·i, chÆng t§n chÆng di®t, phi thª gian, phi phi thª gian, Niªt bàn sanh tØ ð«u b¤t khä ð¡c, nh¸ tª (trß¾c, sau) bình ðÆng, các pháp b¢ng nhau, vi®c làm ð°ng nhß chÆng làm, cÑu cánh yên t¸nh. T× pháp vô trø, hành theo pháp tánh, dÑt t¤t cä tß¾ng, chÆng có mµt v§t, pháp tß¾ng nhß thª, ð«u b¤t khä ð¡c. Nhæng kë biªt ðßþc g÷i là ng߶i xu¤t thª gian; vi®c này chÆng biªt g÷i là sanh tØ b¡t ð¥u. Các ng߶i c¥n phäi ðoÕn dÑt vô minh, di®t sñ b¡t ð¥u cüa sanh tØ."

"Ta dùng Ma Ha Bát Nhã quán kh¡p hæu tình vô tình trong Tam gi¾i, t¤t cä ng߶i và pháp ð«u là cÑu cánh, chÆng có kë trói buµc, chÆng có ng߶i giäi thoát, vô trø vô y (chÆng n½i nß½ng tña) chÆng th¬ nhiªp trì, chÆng vào tam gi¾i, chÆng ra tam gi¾i, v¯n là thanh t¸nh, chÆng cáu b¦n, chÆng phi«n não, b¢ng nhß hß không, b¤t bình ðÆng, phi b¤t bình ðÆng, t¤t cä tß tß·ng ðµng ni®m trong tâm ð«u ngßng nghï, pháp tß¾ng nhß thª g÷i là ÐÕi Niªt Bàn, ch½n th§t th¤y ðßþc pháp này g÷i là giäi thoát, phàm phu chÆng th¤y g÷i là vô minh."

"Ta dùng Ph§t nhãn quán kh¡p t¤t cä pháp trong tam gi¾i, thñc tª cüa vô minh, tánh v¯n giäi thoát, tìm kh¡p m߶i phß½ng ð«u b¤t khä ð¡c. Vì cån bän cüa vô minh chÆng có, nên nhánh lá cüa vô minh ð«u sÇn giäi thoát; vì vô minh giäi thoát nên lão tØ ð«u ðßþc giäi thoát. Do nhân duyên này, nay ta an trø n½i Th߶ng T¸ch Di®t Quang (ánh sáng th߶ng t¸ch di®t), g÷i là ÐÕi Niªt Bàn."

Ví nhß trong l¥n khai th¸ thÑ nh¤t r¢ng: "Quán kh¡p t¤t cä chúng sanh løc ðÕo, núi sông ð¤t ðai trong tam gi¾i, cån bän tánh lìa, cÑu cánh t¸ch di®t."

L¶i khai th¸ thÑ nhì: "Quán kh¡p hæu tình vô tình trong tam gi¾i, t¤t cä ng߶i và pháp ð«u là cÑu cánh."

L¶i khai th¸ thÑ ba: "Quán kh¡p t¤t cä các pháp trong tam gi¾i, thñc tª cüa vô minh, tánh v¯n giäi thoát."

Cho nên, kh¡p pháp gi¾i, t§n m߶i phß½ng, t¤t cä hæu tình, vô tình, hæu tánh, vô tánh, núi sông ð¤t ðai, cö, cây, ng߶i hay súc v§t, chÆng · trong tam gi¾i, chÆng ngoài tam gi¾i; chÆng theo sanh tØ, chÆng trø Niªt Bàn, ð«u ð°ng mµt ch½n nhß, nh¤t tâm di®u tánh. Tín giäi nhß thª, ð¯n vào Nh¤t Th×a, ngoài ý chï k¬ trên chÆng có bí quyªt nào v§y.

Lúc mê thì ng߶i ðu±i theo pháp (còn pháp ch¤p), lúc ngµ thì pháp thu§n theo ng߶i (pháp ch¤p ðã dÑt sÕch); Lúc mê thì s¡c thân làm chü cüa tâm, lúc ngµ thì tâm làm chü s¡c thân. H­ kh·i tâm phân bi®t ðo l߶ng thì hi®n lßþng cüa tâm thÑc ð«u nhß mµng huy­n chÆng th§t. Nªu tâm thÑc t¸ch di®t, chÆng còn ch² ni®m kh·i, ¤y g÷i là chánh giác.

Höi: Thª nào là hi®n lßþng cüa tâm thÑc?

Ðáp: Th¤y t¤t cä pháp Có, có chÆng tñ có, do tñ tâm ch¤p th§t thành có; th¤y t¤t cä pháp Không, không chÆng tñ không, do tñ tâm ch¤p th§t thành không. B¤t cÑ pháp nào cûng thª, ð«u do tñ tâm ch¤p có ch¤p không mà thành.

Nªu tÕo t¤t cä tµi, mà ng߶i ¤y tñ kiªn Pháp Vß½ng (kiªn tánh tri®t ð¬, t× m· m¡t chiêm bao thÑc tïnh) thì li«n ðßþc giäi thoát. H­ t× n½i "sñ" ngµ ðßþc thì sÑc døng mÕnh, n½i sñ tñ kiªn pháp tánh, b¤t cÑ lúc nào cûng chÆng m¤t chánh ni®m. Còn t× n½i vån tñ ngµ ðßþc thì sÑc døng yªu kém v§y.

"Sñ" tÑc là "Pháp", pháp tÑc là sñ, sñ và pháp chÆng hai chÆng khác, m£c cho ông nhäy nhót nhào lµn, ðü thÑ tÕo tác ð«u chÆng ra ngoài phÕm vi cüa Pháp gi¾i. Mu¯n ðem pháp gi¾i dung nÕp pháp gi¾i ¤y là ngu si, vì b¤t cÑ làm vi®c gì cûng chÆng th¬ ra ngoài pháp gi¾i tâm ðßþc. TÕi sao? Vì tâm th¬ và sñ v§t tÑc là pháp gi¾i, cûng g÷i là "hi®n lßþng" cüa tâm (Hi®n lßþng tÑc là th§t tß¾ng, chÆng phäi hi¬n hi®n s¯ lßþng v§y).

Höi: Ng߶i thª gian ðü thÑ tu h÷c, tÕi sao chÆng ð¡c ðÕo?

Ðáp: Vì th¤y có "ta" nên chÆng ð¡c ðÕo. B§c thánh g£p kh± chÆng lo, g£p vui chÆng m×ng, ¤y là do chÆng th¤y có "ta" nên chÆng màng kh± vui. Do quên hÆn cái "Ta" nên ðªn ðßþc ch² vô vi. "Ta" còn tñ quên thì còn vi®c gì mà chÆng quên ß!

Höi: Pháp tÑc là Không thì còn ai tu ðÕo ß?

Ðáp: Có "Ai" m¾i c¥n tu ðÕo, nªu chÆng có "Ai" thì chÆng c¥n tu ðÕo. Cái "Ai" này tÑc là "Ta", nªu không ch¤p ngã, g£p b¤t cÑ sñ v§t gì cûng chÆng sanh tâm th¸ phi. "Th¸" do ta tñ th¸ mà sñ v§t chÆng th¸, "Phi" cûng do ta tñ phi mà sñ v§t chÆng phi, n½i tâm vô tâm, ¤y g÷i là thông ðÕt Ph§t ðÕo; ð¯i cänh chÆng kh·i tri kiªn g÷i là ðÕt ðÕo. H­ g£p sñ v§t nào cûng li­u ðÕt ngu°n g¯c cüa nó thì có th¬ khai m· hu® nhãn.

Ng߶i trí tùy thu§n sñ v§t chÆng tùy thu§n bän ngã (ngã ch¤p ðã dÑt sÕch) nên không có thu§n ngh¸ch l¤y bö; kë ngu tùy thu§n bän ngã (ngã ch¤p còn) mà chÆng tùy thu§n sñ v§t nên có thu§n ngh¸ch l¤y bö.

ChÆng th¤y mµt v§t g÷i là kiªn ðÕo (th¤y v§t chÆng ch¤p th§t, th¤y ð°ng nhß chÆng th¤y); chÆng hành mµt v§t g÷i là hành ðÕo. N½i t¤t cä xÑ s· mà quên xÑ s· (chÆng ch¤p th§t có xÑ s· ð°ng nhß không có xÑ s·). Ðang lúc tÕo tác chÆng có nång tác, s· tác, tÑc là th¤y Ph§t; lúc th¤y có t¤t cä tß¾ng tÑc là có cái kiªn ch¤p ð¬ ch¤p tß¾ng, nên ð÷a ð¸a ngøc, do quán chiªu th¤u tri®t pháp tánh nên ðßþc giäi thoát. H­ có ghi nh¾ phân bi®t ð«u thuµc v« chäo d¥u sôi lò lØa than, li«n hi®n tß¾ng sanh tØ. Nªu th¤y ðßþc pháp gi¾i tánh (tánh Niªt bàn) tÑc là kiªn tánh, chÆng ghi nh¾ phân bi®t tÑc là pháp tánh v§y.

Do tâm chÆng phäi là s¡c (v§t ch¤t) nên phi hæu, th߶ng døng chÆng gián ðoÕn nên phi vô; døng mà th߶ng Không nên phi hæu, không mà th߶ng døng nên phi vô (Tâm nhß hß không vô s· hæu mà dung nÕp vÕn v§t nên Không mà th߶ng døng, døng mà th߶ng Không v§y.)

"¿ s½ vån trung, nh§p lßu vong s·, s· nh§p ký t¸ch, ðµng t¸nh nh¸ tß¾ng, li­u nhiên b¤t sanh, nhß th¸ ti®m tång, vån s· vån t§n"

ÐoÕn này nhß trong Kinh ðã nói, giäi thoát bß¾c ð¥u tiên cüa Nhî cån ðßþc "Nh½n không" (Phá ðßþc nh½n ngã ch¤p).

T§n vån B¤t trø

TÑc là nång vån s· vån ð«u t§n mà chÆng trø n½i "Vån t§n".

Giác s· giác không

TÑc nhß trong Kinh ðã nói: "Tánh Không" tròn ð¥y sáng tö, ðßþc "Pháp" giäi thoát (Phá ðßþc pháp ngã ch¤p).

"Không" "Giác" cñc viên, không s· không di®t

Nhß trong Kinh nói: Giäi thoát pháp ch¤p xong r°i thì cái "Không" cûng chÆng sanh (phá ðßþc Không ch¤p).

Sanh di®t ký di®t, t¸ch di®t hi®n ti«n

TÑc là Kinh nói: T× Tam-Ma-иa (chánh ð¸nh) ðßþc "Vô sanh nhçn" (ChÑng ngµ vô sanh pháp nhçn).

"Có" phäi nh¶ "Không" m¾i ðßþc dung nÕp; "Không" phäi nh¶ "Có" m¾i ðßþc hi¬n bày. Có chÆng th¬ lìa Không mà th¤y có; Không chÆng th¬ lìa Có mà hi¬n hi®n, nên Tâm Kinh nói: "S¡c tÑc th¸ không, không tÑc th¸ s¡c, s¡c b¤t d¸ không, không b¤t d¸ s¡c" vì s¡c không b¤t d¸, chÆng th¬ tách r¶i v§y.

Höi: TÕi sao chÆng nói hß không quäng ðÕi vô biên dung nÕp t¤t cä v§t mà lÕi nói hß không vô s· hæu dung nÕp t¤t cä v§t? ÐÕi th×a cûng vô s· hæu sao không dung nÕp t¤t cä v§t?

Ðáp: Hi®n ti«n th¤y hß không vô s· hæu, t¤t cä vÕn v§t ð«u · trong ðó, vì vô s· hæu nên m¾i dung nÕp.

Höi: Pháp tâm, tâm s· cûng vô hình tß¾ng, tÕi sao không dung nÕp t¤t cä v§t?

Ðáp: Pháp tâm, tâm s· là tß¾ng giác tri, chÆng phäi tß¾ng dung nÕp; lÕi chÆng có trø xÑ trong ngoài, g¥n xa... chï do tß¾ng phân bi®t m¾i biªt có khái ni®m cüa tâm. S¡c pháp có trø xÑ, do s¡c m¾i biªt có hß không, vì s¡c chÆng dung nÕp nên m¾i biªt hß không dung nÕp; b·i do vô minh nên biªt có minh, do kh± nên biªt có vui, do ch² không có s¡c nên nói có hß không, chÆng có tß¾ng khác. LÕi næa, pháp tâm, tâm s· còn có cái nghîa không dung nÕp: Cûng nhß tâm tà kiªn không dung nÕp chánh kiªn, tâm chánh kiªn không dung nÕp tà kiªn, còn hß không thì chÆng phäi v§y, t¤t cä ð«u dung nÕp.

LÕi pháp tâm, tâm s· là tß¾ng sanh di®t, là pháp có th¬ ðoÕn dÑt, hß không thì chÆng th¬ ðoÕn dÑt. Pháp tâm, tâm s· v¾i hß không chï gi¯ng · ch² vô hình vô s¡c, chÑ không ðßþc nói là t¤t cä ð«u chÆng khác. Do ðó nên trong các pháp nói hß không dung nÕp t¤t cä.

Höi: Ý tôi höi là tÕi sao chÆng nói hß không quäng ðÕi vô biên dung nÕp t¤t cä v§t, mà lÕi nói vô s· hæu nên dung nÕp t¤t cä v§t?

Ðáp: Tôi nói hß không chÆng tñ tß¾ng, do s¡c tß¾ng nói có hß không. Nªu chÆng có tñ tß¾ng thì chÆng có hß không, nªu chÆng có hß không thì l¤y gì nói quäng ðÕi vô biên!

Höi: Ông nói tß¾ng dung nÕp tÑc là hß không r°i, tÕi sao lÕi nói chÆng có?

Ðáp: Tß¾ng dung nÕp tÑc là chÆng có s¡c tß¾ng, là ch² s¡c chÆng ðªn, g÷i là hß không. Nªu hß không là th§t thì lúc chßa có s¡c phäi có hß không; nªu chßa có s¡c mà có hß không thì hß không vô tß¾ng. TÕi sao v§y? Vì chßa có s¡c v§y. Do có s¡c nên biªt có hß không, vì có s¡c m¾i có vô s¡c. Nªu trß¾c có s¡c sau m¾i có hß không thì hß không lÕi thành pháp tÕo tác, pháp tÕo tác chÆng g÷i là th߶ng. Nªu có pháp vô tß¾ng thì chÆng th¬ ðßþc (vô lý), do ðó nên chÆng có hß không.

Höi: Nªu v§y hß không là th߶ng có, b·i do s¡c mà có tß¾ng hß không hi®n r°i chÑng tö có hß không ß?

Ðáp: Nªu hß không trß¾c ðã vô tß¾ng thì sau cûng là vô tß¾ng. Nªu hß không trß¾c ðã hæu tß¾ng thì tÕi sao tß¾ng ¤y không có s· tß¾ng (chÆng có tß¾ng s· hæu cüa hß không)? Nªu trß¾c vô tß¾ng thì sau cûng vô tß¾ng (chÆng có tß¾ng mÕo cüa hß không). Nªu lìa hæu tß¾ng vô tß¾ng thì chÆng có trø xÑ cüa tß¾ng. Nªu tß¾ng chÆng trø xÑ thì s· tß¾ng cûng chÆng trø xÑ. S· tß¾ng chÆng có nên tß¾ng cûng chÆng có, lìa tß¾ng và s· tß¾ng ðâu còn pháp nào næa! Cho nên hß không chÆng g÷i là tß¾ng, chÆng g÷i là s· tß¾ng, chÆng g÷i là pháp, chÆng g÷i là phi pháp; chÆng g÷i là hæu, chÆng g÷i là vô, ngôn ngæ cách tuy®t, t¸ch di®t nhß vô dß Niªt Bàn, t¤t cä pháp khác cûng nhß thª.

Höi: Nªu t¤t cä pháp ð«u nhß thª tÑc là hß không, tÕi sao còn l¤y hß không ð¬ thí dø?

Ðáp: Nhân quä cüa các pháp ð«u là hß v÷ng, b·i vô minh m¾i có. Cái hß v÷ng ðó l×a gÕt chúng sanh, vì chúng sanh · n½i các pháp hß v÷ng sanh tâm ch¤p trß¾c, mà chÆng phäi · n½i hß không sanh tâm ch¤p trß¾c, m£c dù hß không cûng là hß v÷ng. Løc tr¥n hß v÷ng l×a gÕt tâm chúng sanh, hß không dù hß v÷ng nhßng chÆng phäi nhß thª, cho nên l¤y hß không ð¬ thí dø.

Dùng vi®c thô hi®n ti«n ð¬ phá vi®c vi tª, nhß hß không b·i s¡c m¾i có nên chï là giä danh, chÆng phäi pháp nh¤t ð¸nh. Chúng sanh cûng thª, do ngû u¦n hòa hþp m¾i có, cûng là giä danh, chÆng phäi pháp nh¤t ð¸nh. ÐÕi th×a Ph§t pháp cûng nhß thª, b·i do chúng sanh tánh không, nên chÆng Ph§t chÆng B° Tát, b·i do chúng sanh ch¤p có, nên có Ph§t có B° Tát. Nªu chÆng Ph§t chÆng B° Tát thì chÆng có Ph§t pháp ÐÕi th×a. Do ðó ÐÕi th×a dung nÕp vô lßþng vô biên A Tång KÏ chúng sanh. Nªu th§t có pháp thì chÆng th¬ dung nÕp vô lßþng chß Ph§t và ð® tØ.

Höi: Nªu th§t chÆng có hß không, tÕi sao dung nÕp vô lßþng vô biên A Tång KÏ chúng sanh?

Ðáp: Do nghîa này nên Ph§t thuyªt pháp ÐÕi th×a v¯n chÆng có, nên A Tång KÏ chÆng có. A Tång KÏ chÆng có nên vô lßþng chÆng có, vô lßþng chÆng có nên vô biên chÆng có; vô biên chÆng có nên t¤t cä pháp cûng chÆng có, nhß thª nên dung nÕp.

Nói tiªng A Tång KÏ, A tiªng Hán d¸ch là vô, Tång KÏ d¸ch là s¯, chúng sanh các pháp m²i m²i ð«u chÆng b¶ bªn nên g÷i là vô s¯. Dùng s¯ ð¬ ðªm m߶i phß½ng xa g¥n cüa hß không ð«u chÆng b¶ bªn, nên g÷i là vô s¯. Ðem tính s¯ ð¬ ðªm t×ng cái mµt cüa sáu Ba La M§t, m²i m²i b¯ thí, m²i m²i trì gi¾i v.v... v¯n chÆng có s¯, dùng s¯ ¤y ð¬ ðªm bao nhiêu chúng sanh cho ðªn Ph§t th×a, quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai ð«u chÆng th¬ ðªm, ¤y g÷i là vô s¯.

Cûng có ng߶i nói s¯ ban s½ là 1, chï có s¯ 1, 1 thêm 1 nên nói là 2, thª thì t¤t cä chï là 1, chÆng có s¯ kh¡c. Nªu t¤t cä ð«u là 1 tÑc là vô s¯ v§y. Cûng có ng߶i nói t¤t cä pháp hòa hþp nên có tên g÷i. Cûng nhß chiªc xe do trøc, vành xe, vö xe.... hòa hþp thành tên g÷i là chiªc xe, th§t thì chÆng có pháp nh¤t ð¸nh. Mµt pháp chÆng có thì nhi«u pháp cûng chÆng có, vì trß¾c mµt sau m¾i nhi«u. LÕi næa, dùng s¯ ð¬ ðªm v§t, v§t chÆng có thì s¯ cûng chÆng có. Nói vô lßþng (không th¬ ðo l߶ng) cûng nhß dùng ð¤u ð¬ l߶ng gÕo, dùng trí hu® ð¬ ðo l߶ng các pháp cûng nhß thª.

Các pháp tánh không, nên vô s¯; vô s¯ nên vô lßþng, vô lßþng nên vô biên, chÆng có th§t trí (Tâm Kinh nói Vô Trí Di®c Vô Сc), nhß thª làm sao có tß¾ng nh¤t ð¸nh cüa các pháp ð¬ ðo l߶ng! Vì vô lßþng nên vô biên, lßþng g÷i là t±ng tß¾ng, biên g÷i là bi®t tß¾ng; lßþng là ban s½, biên là cu¯i cùng. LÕi næa, t× cái ta cho ðªn kë biªt kë th¤y v¯n chÆng có thì thñc tª cûng chÆng có; thñc tª chÆng có nên vô s¯ cûng chÆng có, vô s¯ chÆng có nên vô lßþng chÆng có, vô lßþng chÆng có nên vô biên chÆng có; vô biên chÆng có nên t¤t cä pháp cûng chÆng có. Do ðó nên nói t¤t cä pháp cÑu cánh thanh t¸nh, ¤y là pháp ÐÕi th×a dung nÕp t¤t cä v§y.

Chúng sanh và pháp hai thÑ làm nhân v¾i nhau, nªu chÆng có chúng sanh thì chÆng có pháp; nªu chÆng có pháp thì chÆng có chúng sanh. Trß¾c nói t±ng tß¾ng t¤t cä pháp không, sau nói bi®t tß¾ng m²i m²i các pháp ð«u không, thñc tª tÑc là di®u pháp sau cùng. Cái này ðã chÆng có thì cái kia làm sao có! T× cái tánh b¤t khä tß nghì cho ðªn tánh Niªt Bàn cûng ð«u nhß thª.

Ghi chú: Trong bài nói "chÆng có" chÆng phäi có ý nghîa ðoÕn di®t, vì ng߶i biªt "chÆng có" ¤y, chÆng th¬ ðoÕn di®t v§y. Nªu ðoÕn di®t ðßþc thì ai biªt chÆng có!

Ngu°n g¯c cüa Ph§t pháp là tâm,
Ngu°n g¯c cüa vû trø cûng là tâm,
Ng߶i h÷c Ph§t pháp phäi biªt cái ngu°n g¯c ðó
chính là tâm cüa mình chÑ chÆng phäi ai khác.

V§y tâm là thª nào? Tâm là mµt danh t× ai cûng nói ðßþc, nhßng tâm là gì thì chÆng ai biªt.

T± thÑ 14 cüa Thi«n Tông „n е là Ngài Long Th÷ dùng "Hß không vô s· hæu" ð¬ thí dø cho tâm. Tâm linh v¯n chÆng có hình th¬ s¯ lßþng, do ðó dùng bµ óc suy nghî chÆng th¬ tiªp xúc, nên chÆng th¬ dùng l¶i nói vån tñ ð¬ di­n tä. Ph§t pháp chï có th¬ mi­n cßÞng nói là Tánh Không. Không này tÑc là ð¬ hi¬n bày sñ døng cüa tâm. Cûng nhß hß không vô s· hæu mà dung nÕp t¤t cä v§t, t¤t cä vû trø vÕn v§t t× m£t trång, m£t tr¶i, cho t¾i núi sông, ð¤t ðai, nhà cØa, cây c¯i, b¤t cÑ cái gì ð«u phäi nh¶ cái "Vô S· Hæu" này dung nÕp và Ñng døng.

Cuµc s¯ng h¢ng ngày cüa con ng߶i nhß ån c½m, m£c áo, nói nång, tiªp khách, làm vi®c ð«u phäi nh¶ cái "vô s· hæu" này m¾i ðßþc hi¬n bày, chï tiªc r¢ng chúng ta Ñng døng h¢ng ngày mà chÆng tñ biªt. Nên Ph§t Thích Ca dÕy pháp thi«n trñc tiªp ð¬ m÷i ng߶i ð«u ðßþc tñ hi®n toàn v©n chính tâm mình. Cái gi¶ phút hi®n ra tâm mình g÷i là kiªn tánh thành Ph§t.

Dù nói thành Ph§t thñc chÆng có Ph§t ð¬ thành, chï là · trong m· m¡t chiêm bao tïnh d§y mà thôi. Cûng nhß · trong nh¡m m¡t chiêm bao tïnh d§y thì tñ chÑng tö t¤t cä sñ v§t trong chiêm bao (ng߶i và thª gi¾i chiêm bao) ð«u chÆng th§t g÷i là chÑng ngµ.

Bän th¬ cüa tâm vô s· hæu tÑc là tr¯ng r²ng, vì tr¯ng r²ng nên g÷i là Tánh Không, vì tánh không nên cùng kh¡p không gian th¶i gian. Cùng kh¡p không gian thì chÆng có khÑ lai nên g÷i là Nhß Lai, nghîa là ðúng nhß bän lai; cùng kh¡p th¶i gian thì không có gián ðoÕn sanh di®t nên g÷i là Niªt Bàn.

Vì tr¯ng r²ng vô s· hæu chÆng có ch² ð¬ trø nên g÷i là Vô S· Trø; vì tr¯ng r²ng vô trø thì chÆng th¬ trói buµc nên g÷i là Giäi Thoát. Nghîa chæ Ph§t là giác ngµ, tâm cüa chúng sanh ð«u có tánh giác ngµ, nên g÷i là Ph§t Tánh, cûng g÷i là B° Ы, b° ð« nghîa là giác ngµ. Nói tóm lÕi, danh t× thì có muôn ngàn sai bi®t khác nhau nhßng nghîa thì chÆng khác, chï là hi¬n bày th¬ døng cüa tâm mà thôi.

Vì tâm vô s· hæu thì chÆng th¬ kiªn l§p, nên Ph§t nói là Vô Thüy, chÆng có b¡t ð¥u, cûng g÷i là vô sanh. Vì có sanh thì phäi có b¡t ð¥u. Vì vô sanh thì không th¬ kiªn l§p, nªu có th¬ kiªn l§p ¡t có sñ sanh kh·i và b¡t ð¥u, cho nên ng߶i chÑng quä g÷i là Ngµ Pháp Vô Sanh, cûng g÷i là ChÑng Vô Sanh Pháp Nhçn. Nói mµt cách khác, t¤t cä kinh Ph§t ð«u dùng sñ hi¬u biªt cüa chúng sanh ð¬ chÑng tö t¤t cä sñ v§t qua ý thÑc cüa bµ não nh§n biªt ð«u chÆng phäi th§t, nên nói VÕn Pháp Duy Tâm, T¤t Cä Do Tâm TÕo. Vì tâm có th¬ tÕo là có kiªn l§p, tÑc là chÆng th§t v§y.

B¯n bài k® nói v« cái tri cüa Ch½n Nhß Ph§t Tánh:

1. Nªu dùng Tri tri T¸ch,
chÆng phäi vô duyên tri
Nhß tay c¥m Nhß ý,
phi tay chÆng nhß ý.
(ChÆng phäi tay không c¥m nhß ý).

2. Nªu dùng Tri tri Tri,
chÆng phäi vô duyên tri,
Nhß tay tñ tác quy«n,
phi tay chÆng tác quy«n.

3. ChÆng dùng Tri tri T¸ch,
cûng chÆng tñ tri Tri,
ChÆng phäi là vô tri,
vì tñ tánh rõ ràng,
chÆng ð°ng nhß g² ðá.

4. Tay chÆng c¥m nhß ý,
cûng chÆng tñ tác quy«n.
ChÆng phäi là không tay,
vì tay vçn an nhiên,
chÆng ð°ng nhß s×ng thö.

Ghi chú. Vô duyên tri: Chánh tri kiªn cüa Ph§t Tánh, không có sñ nhân duyên ð¯i ðãi nên g÷i là Vô Duyên Tri.

Bài k® thÑ 2 là tiªn thêm mµt bß¾c, dù chÆng l§p s· tri nhßng biªt mình có nång tri vçn là kiªn l§p sñ tri, có tri thì có b¤t tri ð¬ ð¯i ðãi, nên chÆng phäi vô duyên tri. Nhß tay chÆng c¥m v§t bên ngoài mà tñ tác quy«n (tñ làm n¡m tay), tác quy«n r°i (tÑc là trø n½i cái tri cüa tñ mình kiªn l§p) thì m¤t hªt sñ døng hoÕ