Thæm BŒnh Chúa TrÎnh Sâm

Lúc Ãy ch£ng kÎp g¥p m¥t chào biŒt các công tº, chÌ vái chào chÎ dâu, ngÆm Ç¡ng ra Çi, gÃp bܧc mà ti‰n. ChiŠu tÓi ljn quán tr† th°i cÖm æn, xong rÒi rong ÇuÓc mà Çi. Canh hai Çêm Ãy, ljn b‰n Bát Tràng. Khi này gió giøc Çùng Çùng, sóng dâng cuÒn cu¶n. Tôi bäo ngÜ©i dÎch møc r¢ng :"Dùng thuyŠn ngang nhÕ qua b‰n thì khó mà sang sông ÇÜ®c, n‰u có dùng thuyŠn buÒm chæng n»a, cÛng ch£ng có th‹ vào phû ÇÜ®c; b†n ta hãy tåm trú låi, sáng s§m hôm sau låi ra Çi cÛng không mu¶n Çâu". Chúng tôi quay låi quán nghÌ ngÖi. Lúc gà gáy quân sï qua sông, sau Çó ljn dinh quan Chính ñÜ©ng. Áo mÛ chÌnh tŠ rÒi, tôi vào cºa phû.

Lúc này Thánh ThÜ®ng ngû tåi ñông cung. Quan Chính ñÜ©ng trú ª cung ThÆp T¿ phía ngoài. Tôi vào y‰t ki‰n. Quan Chính ñÜ©ng trông thÃy tôi thì mØng r«, cÜ©i mà bäo r¢ng :"Sao trª vŠ nhanh ÇÜ®c th‰" - Tôi Çáp :"ñi suÓt Çêm". Ông Çu°i các ngÜ©i tä h»u Çi, bäo tôi ljn trܧc m¥t, ghé vào tai mà nói r¢ng :"Trܧc tuÀn nhÆt này, Thánh ThÜ®ng ljn cung V†ng Hà, xem thûy quân bÖi Çua, rÒi cäm gió. Sáu, bäy næm nay vÅn Çau s¤n rÒi, nguyên khí suy t°n, cho nên chÌ bÎ cäm mà bŒnh Çã trÀm tr†ng ngay. Ông nên ª Çây Ç®i lŒnh". Nói xong, ông Çi vào cung. Tôi ngÒi Ç®i ljn gÀn tÓi m§i thÃy ông Çi ra, bäo nhÕ tôi r¢ng :"Lúc này Thánh ThÜ®ng bÎ sÓt âm, nên không vào ÇÜ®c, ông hãy ngû tåi Çây, Ç®i sáng hôm sau vào chÀu". Tôi Çáp :"ñi Çêm bÎ gió sÜÖng, xin ÇÜ®c vŠ ch‡ ngø ÇiŠu dÜ«ng, sáng hôm sau xin ljn thÆt s§m". Tôi ÇÜ®c phép rÒi thì trª vŠ ch‡ ngø.

Sáng s§m hôm sau, tØ tám phÜÖng Çi t§i, Çã thÃy ngÜ©i ljn triŒu thôi thúc ba lÀn rÒi. Lúc Ãy binh lính theo hÀu dùng cáng chª tôi Çi, ra sÙc chåy nhanh, trên ÇÜ©ng Çi bÃt luÆn sang hèn ÇŠu bÎ Çánh Çu°i. ñ‰n cºa phû, cáng hå xuÓng, tôi bܧc vào Çã thÃy quan Chính ñÜ©ng ÇÙng ch© ª dܧi thŠm. Ông bäo tôi theo sau ông mà Çi, khi ljn cºa CÃm, bäo tôi dØng låi Ç®i lŒnh, còn ông Çi vào. Ch£ng bao lâu, quan N¶i Sai là Thåch Trung HÀu ljn truyŠn lŒnh d¡t tôi vào. ñi qua dãy nhà ngang mÜ©i bܧc thì trèo lên m¶t cái nhà cao, phía sau nhà này là m†t cæn nhà r¶ng rãi, tÙc ng¿ tÄm ª Çó. Quan N¶i Sai cÀm tay áo tôi mà d¡t, mª trܧng gÃm, qua vài ba lÀn trܧng màn n»a thì thÃy ª gi»a nhà, Thánh ThÜ®ng n¢m trên cái võng m¡c nÖi ng¿ t†a dát vàng. Ng¿ t†a có ÇŒm gÃm. Bên h»u là giÜ©ng ngài ng¿, trên giu©ng gÃm vóc s¡c vàng mÃy lÜ®t bÕ rû xuÓng, låi có màn che mu‡i. Quan Chính ñÜ©ng cùng v§i quan Tham ñÒng (vÎ quan này là ngÜ©i ViŒt An, ng¿ y ÇÜ®c tin dùng) ngÒi hÀu ª bên tä, thÎ thÀn chÌ có Thåch Trung HÀu ÇÙng tåi ÇÃy. Ng¿ t†a có m¶t bÙc trܧng che ngang, Ç¢ng sau bÙc trܧng có ti‰ng ngÜ©i nói, š giä các cung nhân ª Çó, vì khách ljn nên lánh Çi. Trܧc ch‡ chúa ng¿ có ÇÓt m¶t cây n‰n c¡m vào m¶t cái giá b¢ng ÇÒng. Lúc Ãy tôi ÇÙng th£ng ª trܧc ng¿ t†a, cách xa Ƕ hÖn mÜ©i bܧc. Tôi cÃt tay ngang trán muÓn làm lÍ låy chào. Quan Chính ñÜ©ng truyŠn cho tôi ÇÜ®c miÍn làm cái lÍ Ãy. Thánh ThÜ®ng trông thÃy tôi, quay bäo quan Chính ñÜ©ng r¢ng :"RÃt giÓng m¥t Liêu sÜ" - Liêu sÜ tÙc là chú tôi.

Quan Chính ñÜ©ng bäo tôi ljn bên Ngài ng¿ coi måch. Tôi khom mình Çi t§i. Quan Tham ñÒng bäo tôi ngÒî; quan Chính ñÜ©ng låi bäo tôi ngÒi vào gi»a, tôi m§i nghiêng mình lách vào. Quan Chính ñÜ©ng, quan Tham ñÜ©ng tåi tä h»u, tôi ª gi»a, ba ngÜ©i ngÒi chåm vai nhau. Sau lÜng có bÙc vách phÃn, bÙc vách chÌ cách ng¿ t†a có hÖn hai thܧc, mình tôi nhÜ dính liŠn vào bàn ng¿ t†a. Thánh ThÜ®ng xuÓng võng, ngÒi trên nŒm gÃm, quay sang phía tä mà thª, Ç¥t tay trên gÓi gÃm cho quan Chính ñÜ©ng coi måch, rÒi cho tôi coi, sau h‰t cho quan Tham ñÜ©ng coi. Lúc Ãy m¥t trܧc, ng¿ t†a chÌ cách tôi có vài ba thܧc, tôi chÌ cúi ÇÀu, ch£ng dám trông lên. Quan Chính ñÜ©ng bäo tôi r¢ng :"Ý ki‰n th‰ nào, cho cÙ th¿c nói ra". Tôi thÜa r¢ng :" ThÀn kính xem các måch tä h»u quan thÓn ÇŠu chåy rÃt mau, måch tä chåy mau mà chìm, måch h»u chåy mau mà nhÕ. Låi Ãn tay lên måch thì thÃy ÇŠu vô l¿c".

Thánh ThÜ®ng hÕi :"Hai ông có thÃy gì khác không ?". Hai ông ÇŠu tâu là cùng nhÆn thÃy nhÜ th‰, riêng không thÃy måch gæng ª tay tä. RÒi cho tôi ra ngoài, bäo tôi biên ÇÖn ti‰n nåp. Tôi ra ngoài cºa cung ljn Çi‰m ThÎ Ky, cùng ngÒi v§i quan Chính ñÜ©ng. Ông nói nhÕ vŠ nguÒn bŒnh, thÃy chÙng bŒnh th‰ nào nhÃt nhÃt k‹ cho tôi hay và hÕi kín tôi :"BŒnh chÙng ra sao ?". Tôi nghï : -Thân th‹ gÀy gò, da thÎt khô khan, nܧc ti‹u vàng Çøc, Çåi tiŒn táo bón, bøng ÇÀy, th©i thÜ©ng thª dÓc, låi toát khí nhiŒt, miŒng khát, lÜ«i n°i møn, ho mÃt ti‰ng, m†i thÙ ÇŠu là triŒu chÙng tinh khô huy‰t kiŒt. Tình th‰ låi rÃt gÃp, s® r¢ng cái khí cûa då dÀy Çã suy båi ljn cùng c¿c, mà š chØng trܧc kia trong lúc ÇiŠu trÎ chÜa tØng bÒi b°. Có th‹ là chính cæn bŒnh không ljn n‡i th‰ mà vãn hÒi ÇÜ®c chæng ? - Tôi Çáp :"Khó hay dÍ th¿c ch£ng dám quy‰t. Xin dâng thuÓc m¶t lÀn, n‰u sáu ÇÜ©ng måch trª låi hòa hoãn m§i khÕi lo ngåi". Hai ông thúc tôi kê ÇÖn. ñÖn thuÓc nhÜ sau :

Ti‹u thÀn Lê H»u Trác phøng kê
Xin phÕng theo bát vÎ, có tæng giäm Ç‹ ch‰ cao
		Thøc ÇÎa		5 lång
		SÖn dÜ®c		3 lång (cÖm rang, sao 2 lÀn)
		SÖn chu		2 lång (dùng rÜ®u nÃu, bÕ håt)
		MÅu ÇÖn		1lång 5 ÇÒng cân
		Båch phøc linh		1 lång 5 ÇÒng cân (ngâm s»a)
		Måch môn		1 lång 2 ÇÒng cân
		NgÛ vÎ		8 lång (dùng sÓng)
		Qu‰ phø		5 lång
		Nhøc qu‰		5 lång (ky lºa)
Cho tÃt cä vào m¶t nÒi ÇÃt, Çun thành cao, Çoån thêm vào :
		Cao l¶c nhung		2 lång
		Cao câu k›		1 lång
ñun lºa và quÃy ÇŠu. ñem cao Ãy ra, bÕ nhøc qu‰ Çã tán nhÕ vào, ÇÆy n¡p gi» kín.
M‡i lÀn dâng m¶t chén trà nhÕ, sau khi Çã Çun to lºa, dùng thÀn thäo làm thang
				Nay kính trình

ñ‰n tÓi thÃy quan N¶i Sai là Thåch Trung HÀu ljn tuyên triŒu quan Chính ñÜ©ng, quan Tham ñÒng cùng tôi vào chÀu. coi måch nhÜ lÀn trܧc, låi xem xét bŒnh m¶t lÀn n»a. ChÄn bŒnh sau, Thánh ThÜ®ng hÕi :"Måch Çã n°i lên và chåy nhanh, sao låi dùng qu‰ phø ?" . Tôi thÜa r¢ng :"ThÀn tr¶m xét måch vô l¿c, n‰u có nhiŒt l¡m cÛng là nhiŒt giä, nay låi ÇÜu®c chÄn bŒnh m¶t lÀn n»a, quä thÃy måch tình thÜ®ng th¿c hå hÜ, phÜÖng thuÓc ti‰n nåp thÆt là Çích Çáng". Thánh ThÜ®ng låi hÕi :"ñã bÎ sÓt, sao bøng låi ÇÀy, cÖm không tiêu ?". Tôi thÜa r¢ng :"ThÀn tr¶m thÃy trong sách thuÓc có nói :- Xét måch thÃy vô thÀn, chính là phù du, cái nóng phát ra ª da thÎt thì ngoái nóng mà trong lånh, thÜ®ng th¿c hå hÜ, cho nên bøng ÇÀy không tiêu". Ngài ng¿ låi hÕi :"Trong Çã lånh sao nܧc ti‹u låi vàng Çøc ?". Tôi thÜa r¢ng :"ThÀn thÃy trong sách nói bên trong khí không Çû thì nܧc phäi bi‰n s¡c, ch£ng phäi ª trong th¿c có nóng". Thánh ThÜ®ng nói r¢ng :"NgÜ©i này nói quä quy‰t ¡t có ÇÎnh ki‰n. VÆy theo ÇÖn ch‰ m¶t tÍ nhÕ dùng thº". Hai ông thÜa r¢ng :"Cái ÇÖn thuÓc ti‰n nåp Ãy thÆt Çích Çáng". RÒi m†i ngÜ©i ÇŠu bܧc ra Çi‰m ThÎ Ky cùng ngÒi. Quan Chính ñÜ©ng s¡c m¥t tÕ ra ngåi ngùng, bäo tôi r¢ng :"Måch hÒng sác mà dùng qu‰ phø Ç‹ cho nóng, s® ch£ng phäi là hÜ hÕa mà ông quä quyŠt nhÜ vÆy, thÆt là Çáng s®". Quna Tham ñÒng nói :"Lº a Ç° thêm dÀu, n‰u ch£ng phäi là ÇiŠu chân ki‰n, há ch£ng dám làm liŠu". Tôi nói :" Búa rìu ngay tåi trܧc m¥t, tôi há låi không bi‰t ÇiŠu h†a phúc sao ? ChÌ bi‰t Çem h‰t cái ki‰n thÙc cûa mình ra cho h‰t lòng. Vä låi trܧc Çây Çã dùng thuÓc mát mà nhiŒt ch£ng giäm, bøng låi ÇÀy thêm, Çó là cái c§ trong thì lånh, ch£ng còn hÒ nghi gì n»a". Quan Tham ñÒng khen r¢ng :"NhÜ th‰ là có b¢ng cÙ rÒi". Quan Chính ñÜ©ng cÜ©i nói tr¢ng :"Phäi gÃp ch‰ thuÓc". RÒi ông sai quan thû phiên H»u ViŒn man cái rÜÖng thuÓc ng¿ Ç‹ m†i ngÜ©i cùng cân lÜ©ng, trao thuÓc cho quan thÎ dÜ®c Ç‹ Çem Çun lên. Hai ông ÇŠu quay vŠ trø sª. Tôi cùng các quan coi thuÓc h»u viŒn chuyŒn trò. Tôi thÃy m¶t viên hoån gác cºa, ÇÙng ª ch‡ giä sÖn nhà quäng Çܪng, cách tôi vài ba chøc bܧc, ÇÜa tay ra vÅy tôi. Tôi ÇÙng ngay dÆy mà ljn vÖi y. VÎ quan này nói r¢ng :"Vâng chÌ truyŠn cûa Thánh mÅu ljn v©i lão sÜ coi måch, khó dÍ ra sao, cho ÇÜ®c cÙ s¿ th¿c mà thÜa". Tôi nghï m¶t lúc khá lâu m§i nói r¢ng :"Tôi là ngÜ©i chÓn sÖn dã, m¶t s§m triŠu ki‰n m¥t tr©i, lÃy làm s® hãi, mÜ©i phÀn ch£ng nói lên ÇÜ®c m¶t. Tuy có xem måch, còn s® biŒn nhÆn ch£ng Çúng, nay Çang bÆn coi thuÓc thang, sau Çó m§i bi‰t hay dª, xin quš hÀu xét cái tình th¿c cûa tôi mà tâu lên cho". VÎ quan này trª vào trong cung CÃm. Tôi quay låi trø sª hÕi viên tr¿c nhÆt y viên quan Ãy là ai. Y nói Çó là Thän Trung HÀu, quan n¶i sai tåi Công Phiên Quän thÎ Cán Quân. Tôi Çi ljn cung ThÆp T¿ xin phép trª vŠ nhà. Quan Chính ñÜ©ng bäo :"Sáng s§m thì quay låi". Tôi ÇÜ®c phép rÒi ra Çi. ñêm Ãy vào gi»a canh næm tôi ljn cºa phû, cºa chÜa mª, ngÒi Ç®i cºa mª rÒi vào. Tôi thÃy quan Chính ñÜ©ng m¥t mÛi vui tÜÖi, thì cÛng mØng thÀm, nhÜ vÆy quä qu‰ phø không nóng. Quan Chính ñÜ©ng nói r¢ng :"ThuÓc Ãy dâng Ngài ng¿ lÀn thÙ nhÃt ÇÜ®c hòa bình, ho giäm b§t, ljn gà gáy theo Çdn ch‰ m¶t tÍ dâng lên, thì ti‹u tiŒn dÍ dàng mà ít vàng, ¡t là nhiŒt Çã giäm rÒi. Ông bäo tôi Çi theo vào cºa CÃm; ljn ngoài cºa ÇÙng Ç®i, còn ông vào trong trܧc. M¶t nháy m¡t sau Çã thÃy có lŒnh truyŠn cho tôi vào, và cho thæm måch. Thánh ThÜ®ng nói r¢ng :"UÓng thuÓc Ãy vào cÛng ÇÜ®c thanh thái, hÖi có š muÓn æn, nay nên làm th‰ nào ?". Tôi ti‰n lên thÜa r¢ng :"SÙc thuÓc còn kém cÕi, chÜa ÇÜ®c thành công, xin cho ch‰ cao dÜ®c. Khi khí thuÀn, l¿c toàn m§i dùng ljn thuÓc b°".

Ngài ng¿ truyŠn quan Chính ñÜ©ng gÃp rút ch‰ cao dÜ®c. Ông ÇÜ®c lŒnh, cùng tôi räo bܧc Çi ra ljn Çi‰m ThÎ Ky. Ông ljn trø sª æn sáng, bäo tôi ª Çó Ç®i cÖm b»a. Ch£ng bao lâu nhà b‰p bÜng mâm cÖm ljn. ñÒ æn ngon lành ch£ng cÀn phäi k‹. TØ Çó m‡i ngày ba b»a tôi æn cÖm tåi Çó. Quan Chính ñÜ©ng chiŠu tÓi thì ljn Çi‰m ThÎ NgÜ bäo tôi cân, ch†n và ch‰ thuÓc cao. Tôi m§n ch†n nh»ng thÙ rÃt tÓt Ç‹ làm thuÓc, vŠ l¶c nhung chÌ ch†n B¡c nhung, lÃy mÀm non nÖi có huy‰t ngÜng 10 lång, nÃu thành cao 2 lång Ç‹ hòa h®p v §i thuÓc cao khác, låi ch†n nhân sâm thÙ to béo (1 cân) 45 chi, giá tiŠn là m¶t ngàn m¶t træm quan tiŠn, nÃu m†i thú mà ch‰ thành thang thuÓc. Quan Chính ñÜ©ng giao cho quan thÎ trà coi gi» và nung nÃu, ch£ng nói ljn viŒc này.

Tôi låi thÃy Thän Trung HÀu thuª n† bäo tôi r¢ng :"Vâng chÌ truyŠn cûa Thánh mÅu ljn cho quš sÜ hay là nay thÃy Thánh ThÜ®ng ng¿ trà rÃt ÇÜ®c thanh thái, Thánh mÅu rÃt vui mØng và truyŠn hÕi lão sÜ là Thánh mÅu thÜ©ng bÎ Çau ª hông nÖi cånh sÜ©n Çã hÖn m¶t næm nay, nay ÇiŠu trÎ có choíng khÕi không ?" - Tôi nói :"CÙ nhÜ bŒnh Ãy ch»a không khó, còn chóng hay chÆm khÕi, phäi xin Ç®i thæm måch m§i dám có ÇÎnh ki‰n". Thän Trung HÀu bÕ Çi ra rÒi, låi thÃy Thåch Trung HÀu tØ trong cung CÃm t§i Çi‰m ThÎ Ky nói là vân g chÌ Ç‰n ban thܪng lão sÜ. Quan Chính ñÜ©ng bäo tôi quÿ xuÓng. Thåch Trung HÀu ÇÙng xܧng lên r¢ng :"Cung hÌ Thánh chÌ ban khen lão sÜ vào chÀu tÃu ÇÓi minh båch, låi am tÜ©ng viŒc xem måch, vÆy ban thܪng m¶t chi‰c thái ngÜu, låi còn d¿ ban áo mát và áo Ãm Ç‹ trª låi vào chÀu". Quan Chính ñÜ©ng truyŠn tôi ÇÙng dÆy và bäo Thåch Trung HÀu r¢ng :"Xin ông anh chi‰u lŒ cho !". Thåch Trung HÀu quay vŠ cung CÃm. Vì ch£ng bi‰t duyên c§ gì, tôi m§i dò hÕi môt quan thû phiên ª N¶i Viên vŠ viŒc này. Ông ta cho bi‰t chi‰u lŒ là m‡i khi có ban thܪng thì lŒ phäi làm lÍ bái. Tôi låi hÕi :"Thái ngÜu là vÆt gì vÆy ?". Ông ta nói :"M¶t chi‰c thái ngÜu là chuÄn cho sÒ tiŠn mÜ©i quan". tôi hÕi tÜ©ng tÆn, ch£ng am th©i s¿ thÆt rÃt n¿c cÜ©i. Câu chuyŒn ÇÀu Çuôi Çang muÓn ti‰p tøc, thì có ngÜ©i B¡c khách tên Chú BÄy thÃy tôi ch‰ thuÓc thì nói r¢ng :"Thánh ThÜ®ng giàu có kh¡p bÓn b‹, thuÓc dùng sáu. bäy næm nay m‡i lÀn ܧc ÇÎnh giá tiŠn không quá ba, bÓn træm gián; nay m¶t tÍ thuÓc l§n dùng tiŠn t§i mÜ©i ngàn quan, có dùng th‰ m§i xÙng v§i bÆc vÜÖng giä". Nguyên y rÃt ÇÜ®c sûng hånh nên m§i nói bØa bãi mà không s® sŒt gì. TØ Çó tôi quen bi‰t chÖi b©i v§i y. Lúc Ãy cÛng có cái khÄu hiŒu là mÜ©i bÓn (tôi là con ÇÙng hàng thÙ bäy mà y là chú Bäy, cho nên g†i là mÜ©i bÓn). Y v§i tôi khi ngÒi thì cùng chi‰u, æn thì cùng mâm. Gia tình thÆt là kh¡ng khít. Nguyên do y có bi‰t thuÓc, h†c VÜÖng Çåo. Trܧc Çây, m‡i khi thÃy Thánh ThÜ®ng dùng thuÓc lånh cùng các thÙ tiêu Çåo, y nhiŠu lÀn cÓ khuyên dùng phÜÖng thuÓc bÒi b°, nhÜng vì klhác biŒt v§i các ng¿ y, nên ch£ng ai chÎu nghe theo. Y uÃt Ùc trong lòng mà không nói ra ÇÜ®c. Khi này thÃy tôi dùng thuÓc b° thÆt månh thì Çåo ÇÒng, š h®p, nên giao du cùng nhau thÆt là bŠn ch¥t, ÇiŠu Çó miÍn nói ljn.

PhÀn Trܧc

PhÀn Sau

1. ñÓc ÇÒng : chÙc quan phó trÃn dܧi chÙc ñÓc trÃn; Çây là ngÜ©i anh h† cûa Lãn Ông làm ñÓc ÇÒng tÌnh Lång SÖn.

2. Cºa phû : cºa Phû liêu - TØ khi h† TrÎnh cÀm quyŠn, thì bên nhà vua g†i là TriŠu Çình, bên phû chúa g†i là Phû liêu.

3. Thåch Trung HÀu : ngÜ©i xã Yên ThÜ©ng, huyŒn ñông Ngån (nay là phû TØ SÖn, B¡c Ninh); h† Phåm, làm quan N¶i sai, ÇÜ®c phong tܧc Thåch Trung HÀu. Sau khi Tây SÖn dÙt nhà Lê, ông khªi binh chÓng låi, nhÜng bÎ thua. Ông là thân phø Phåm Thái, hiŒu Chiêu Lÿ, tác giä bài Chi‰n Tøng Tây HÒ Phú.

4. Thang : VÎ thuÓc thêm ngoài Ç‹ dÅn nh»ng thÙ thuÓc chính.

5. ñÎnh ki‰n : cái š ki‰n Çã liŒu rõ mà không thay Ç°i.

6. Chân ki‰n : cái ÇiŠu hi‹u bi‰t thÃu Çáo không sai låc.

7. Búa rìu : hai thÙ ÇÒ dùng b¢ng s¡t, có lÜ«i Ç‹ b° và Ç‹ Çëo g°, bªi ch» phû viŒt dÎch ra. ñây là nói chung vŠ hình pháp.

8. B¡c khách : ngÜ©i khách phÜÖng B¡c, chÌ ngÜ©i Trung Hoa sang ª nܧc ta.

9. Tam, tÙ måch : måch là ch» dùng thay cho ch» bách; sáu mÜÖi ho¥c bäy mÜÖi ÇÒng tiŠn là m¶t måch, cÛng g†i là m¶t træm gián - tam, tÙ måch : ba, bÓn træm gián.

10. VÜÖng Çåo : Çåo chính theo Ç©i Tam vÜÖng. Nghïa r¶ng : Çåo làm chân chính, ngay th£ng.