BUDDHISM: BUDDHISM AND DEMOCRACY, by NGUYEN PHUC BUU TAP (1996)

This article is written in Vietnamese, and requires VPS-Times font to read

Giáo Lš PhÆt Giáo và Ý NiŒm Dân Chû

NguyÍn Phúc Bºu TÆp,

báo KHÁNH ANH 04/96, France.

oOo

Sau ÇŒ nhÎ th‰ chi‰n, ÇÓi v§i các nܧc nhÜ®c ti‹u vùng ñông Á và ñông Nam Á, có hai vÃn ÇŠ vào bÆc nhÃt là viŒc giäi phóng quÓc gia ra khÕi ch‰ Ƕ bÓc l¶t cûa ngÜ©i cܧp nܧc da tr¡ng, và viŒc tìm ki‰m m¶t ÇÜ©ng lÓi phát tri‹n xã h¶i vàkinh t‰ nh¢m th¿c hiŒn an sinh. VÃn ÇŠ thÙ nhÃt hÀu nhÜ Çã Çi vào lÎch sº: Trong vùng hÀu nhÜ không còn quÓc gia nào làm thu¶c ÇÎå Còn låi vÃn ÇŠ thÙ hai, ch†n l¿a m¶t mô hình canh tân cho phù h®p v§i khát v†ng cûa con ngÜ©i da vàng ngày nay Çang Çi vào th‰ k› 21, sÓng ª th©i kÿ hÆu š thÙc hŒ, vÜÖn lên Çòi quyŠn t¿ do sinh sÓng, lÆp nghiŒp, nhân quyŠn - nói r¶ng và nói chung là Çòi thÕa mãn XU TH DÂN CHÑ. Vì môi trÜ©ng tôn giáo c° truyŠn cûa nhân dân ñông Á và ñông Nam Á n¥ng vŠ Çåo PhÆt - nh»ng nܧc Theravada (Nguyên Thûy) và Tantrayana (MÆt Tôn) Çã và Çang th© Çåo PhÆt làm quÓc giáo nhÜ Thái Lan, Mi‰n ñiŒn, Cao Mên, Ai Lao, Tây Tång, Mông C°... và nh»ng nܧc Mahayana (ñåi ThØa) nhË ràng bu¶c ÇÙc tin nhÜng thÃm nhuÀn PhÆt Giáo trong tiŠm thÙc nhÜ Mãn Châu, Nam B¡c TriŠu Tiên, ñài Loan, ViŒt Nam..., và phäi k‹ luôn hai quÓc gia Trung Hoa và NhÆt B°n - cho nên trình bày dân chû tiŠm tàng trong giáo lš nhà PhÆt Ç‹ ܧc lÜ®ng sÙc månh trì hãm hay phù tr® cûa Çåo PhÆt trong cu¶c canh tân, ch¡c ch¡n së cªi mª ÇÜ®c nhiŠu thành ki‰n và Çóng góp ÇÜ®c vào viŒc ÇiŠu nghiên m¶t sÓ k‰ hoåch phát tri‹n.

ñåo PhÆt tu°i Çã 2600, và ñÙc PhÆt Çã nói và làm dân chû tØ sinh th©i, nhÜng š niŒm dân chû m§i thÆt ljn v§i con ngÜ©i Á ñông chúng ta tØ lúc ti‰p xúc v§i Tây phÜÖng. VÆy trܧc h‰t, ta thº tìm hi‹u ngÜ©i Tây phÜÖng quan niŒm và hành trì dân chû nhÜ th‰ nào ? Dân chû (democracy) gÓc ª ch» Phån Sanskrit "kratu" - luÆt lŒ, bi‰n qua ch» Hy Låp "kratos", và ghép v§i ch» Hy Låp demos tÙc "nhân dân", thành demokratia - luÆt lŒ cûa sÓ Çông; nói chung là ÇÜ©ng lÓi, phÜÖng thÙc do Ça sÓ quy‰t ÇÎnh. Trên th¿c t‰, bây gi© ta nói ljn dân chû là ta hình dung ljn m¶t th‹ ch‰ chính trÎhay m¶t phÜÖng thÙc hành chánh d¿a trên sÓ Çông.

TØ lúc m§i sinh ra Ç©i sÓng c¶ng ÇÒng, tåi Úc Á sang Âu MÏ, tØ nh»ng b¶ låc man r® t§i các t° chÙc xã h¶i væn minh c¿c thÎnh, h†c gÌa Tây phÜÖng phân 3 loåi hình thÙc th‹ ch‰ dân chû:

  1. Th‹ ch‰ dân chû tr¿c ti‰p, thÃy tåi các "quÓc gia Çô thÎ" Hy Låp ngày xÜa, m¶t c¶ng ÇÒng thÆt nhÕ do tÃt cä các Çàn ông có gia cÜ trong phÓ, ljn tu°i trܪng thành tham d¿ viŒc quän trÎ hành chánh, ÇÓi n¶i và ÇÓi ngoåi, và m‡i ngÜ©i ÇŠu có quyŠn bÀu bán hay quy‰t ÇÎnh tr¿c ti‰p.
  2. Th‹ ch‰ dân chû Çåi diŒn, cÛng nhÜ trên, nhÜng khác ª Çi‹m là các cÜ dân trong quÆn, huyŒn, Çô thÎ bÀu ngÜ©i Çåi diŒn së tr¿c ti‰p làm chính trÎ thay cho cÜ dân.
  3. Th‹ ch‰ dân chû hi‰n pháp, dân bÀu Çåi diŒn và Çåi diŒn sinh hoåt chính trÎ trên quy t¡c cûa m¶t bän hi‰n pháp ÇÜ®c nhân dân ÇÒng š trܧc.

ñ©i sÓng quÓc gia và quÓc t‰ ngày càng trª nên phÙc tåp, nên ngày nay ta thÃy xuÃt hiŒn thêm m¶t loåi thÙ tÜ cÛng g†i là th‹ ch‰ Chính TrÎ Dân Chû, nhÜng Çi rÃt xa nguyên nghïa, không còn phù h®p v§i nguyŒn v†ng cûa Ça sÓ. Ví dø cø th‹ là các th‹ ch‰ Dân Chû C¶ng Hòa, ÇÜ®c thành lÆp sau các cu¶c cách mång vô sän, trong Çó có th‹ ch‰ hiŒn tåi cûa nܧc ViŒt Nam ta (tuy gÀn Çây có thay Ç°i danh xÜng nhÜng th¿c chÃt vÅn nhÜ trܧc ).

Phäi chæng chÌ có ngÜ©i phÜÖng Tây m§i bi‰t quan niŒm dân chû? Ta tìm câu trä l©i tØ công trình nghiên cÙu cûa hai h†c gÌa Tây phÜÖng. G.T.Garrett, chuyên khäo vŠ væn minh Trung ñông và ƒn ñ¶, vi‰t là hình thÙc Dân Chû Tr¿c Ti‰p Çã có tØ th©i væn minh VŒ ñà (trܧc hay ÇÜÖng th©i v§i các "quÓc gia Çô thÎ" Hy Låp). ñ‰n th©i ñÙc PhÆt, b¶ låc nhÕ Çã bi‰n thành c¶ng ÇÒng l§n, cho nên hình thÙc Dân Chû ñåi DiŒn xuÃt hiŒn. HÀu tܧc Marquess of Zetland, Phó VÜÖng ƒn ñ¶, cÛng là m¶t nhà chuyên khäo vŠ væn minh ƒn ñ¶ và PhÆt Giáo, vi‰t cuÓc sách Legacy of India nhÃn månh là muÓn hi‹u rõ hÖn hình thÙc sinh hoåt cûa các c¶ng ÇÒng ÇÜ®c quän trÎ b¢ng th‹ ch‰ dân chû Çåi diŒn, ta phäi khäo sát trong kinh Çi‹n nhà PhÆt. Garrett và Zetland dÅn chÙng nh»ng phÜÖng thÙc t° chÙc các c¶ng ÇÒng Tæng Già cûa Çåo PhÆt. Dܧi th©i Thích Ca, nܧc ƒn ñ¶ sÓng trong cÖn sÓt vŠ tri‰t lš và tôn giáo. LÛ lÜ®t tØng l§p khÃt sï samana (Sa môn), k‰t h®p thành tØng Çoàn nhÕ sangha (Tæng Già), do m¶t thÀy cä guru hܧng dÅn, lang thang trong rØng núi, Çi tìm š nghïa s¿ sÓng. ñÙc PhÆt ljn và t° chÙc h† thành Tæng Già (sau này g†i là Tæng Çoàn) cûa Çåo PhÆt.

ViŒc k‰t nhÆp và ly khai v§i Tæng Çoàn rÃt giän dÎ và dân chû. NgÜ©i thanh niên muÓn Çi tu chÌ cÀn ljn trܧc ñÙc PhÆt, ho¥c là m¶t nhóm tÓi thi‹u mÜ©i tÿ kheo, cÀu xin ÇÜ®c xuÃt giå N‰u y h¶i Çû ÇiŠu kiŒn (trên 15 tu°i, có phép cha mË, có Çû sÙc khÕe Ç‹ tu h†c) là ÇÜ®c chÃp nhÆn phát nguyŒn. MuÓn r©i bÕ Tæng Çoàn cÛng rÃt dÍ dàng, ÇÜÖng s¿ chÌ bÕ y bát và trª låi Ç©i sÓng cÛ. ñÜ®c nhÆn vào tæng Çoàn, ngÜ©i tuy‹n sinh sramanera (Sa di) ch© ljn næm 21 tu°i, n‰u Çã theo ÇÜ®c k› luÆt tu hành, trª thành tÿ kheo (bhikkhu). M‡i ngÜ©i tu sï là m¶t thành viên, hܪng m†i quyŠn l®i cûa c¶ng ÇÒng sangha: tÃt cä ÇŠu t¿ do và bình Ç£ng, không ai l§n, không ai nhÕ, trØ lúc tu tÆp phäi theo ñÙc PhÆt là các vÎ giäng sÜ; m†i vÃn ÇŠ trong Ç©i sÓng phäi giäi quy‰t tÆp th‹ trong các bu°i h¶i m‡i tháng hai lÀn g†i là uposattha (BÓ Tát), trong Çó m†i ngÜ©i ÇŠu có quyŠn phát bi‹u š ki‰n, tán thành ho¥c chÓng ÇÓi nh»ng Çi‹m thäo luÆn. Ta thÃy rõ là m¶t hình thÙc sinh hoåt c¶ng ÇÒng nhÜ vÆy có Çû quy t¡c lš tܪng cûa th‹ ch‰ dân chû tr¿c ti‰p.

ñåo Thích Ca l§n månh trên khu v¿c sông Gangas (sông H¢ng). ñ©i sÓng Tæng sï phäi thay Ç°i: cÀn có ch° ª nhÃt ÇÎnh Ç‹ Çi vŠ; cÀn có nÖi sinh hoåt tÆp th‹ trong các tháng mÜa; cÀn có nÖi cÃt gi», nÃu nܧng và phân chia th¿c phÄm; cÀn có gi© giÃc và cách æn, cách m¥c, khi nghÌ, khi hành trì... bao nhiêu vÃn ÇŠ Çã ljn vì có phát tri‹n. Quan tr†ng hÖn n»a là các vÃn ÇŠ th‰ s¿ xäy ra ngoài khung viên chùa: ví dø, ÇÎnh vÎ th‰ và viŒc hành trì cho ngÜ©i cÜ sï ljn v§i Çåo, chÃp nhÆn ngÜ©i Çàn bà ljn xin xuÃt giå.. Nh»ng vÃn ÇŠnày phäi giäi quy‰t cÃp bách mà ñÙc PhÆt không th‹ th¿c hiŒn vào m‡i lúc, ª tÆn m†i nÖi, nên phäi Çi t§i viŒc là có ngÜ©i tÿ kheo Çåi diŒn cho c¶ng ÇÒng (ÇÜ®c bÀu ra vì kinh nghiŒm và tu°i tác) ljn h†p v§i ñÙc PhÆt trong các bu°i uposattha. NhÜ vÆy th‹ ch‰ dân chû tr¿c ti‰p trong các Tæng Çoàn nhÕ bé lúc nguyên thûy Çã chuy‹n thành th‹ ch‰ dân chû Çåi diŒn vì Tæng Çoàn phát tri‹n.

Trong các bu°i h†p uposattha ÇÀu tuÀn và cuÓi tuÀn træng, Çåi diŒn c¶ng ÇÒng tØ phÜÖng xa låi trình v§i Tæng Çoàn s¿ viŒc Çã xäy ra nÖi ÇÎa phÜÖng. S¿ viŒc ÇÜ®c Çem ra thäo luÆn, quy‰t ÇÎnh theo Ça sÓ, và khi ÇÜ®c ñÙc PhÆt chÃp thuÆn tÓi hÆu së thành ra luÆt (vinaya), do chính ñÙc PhÆt công bÓ trܧc Tæng Çoàn. Væn thÜ ngày Çó chÜa dùng, Tæng sï h†c thu¶c lòng Ç‹ truyŠn tøng, g†i là LuÆt Kinh (Vinaya Pitaka). Nh»ng ÇiŠu cæn bän trong Kinh LuÆt, áp døng vào Ç©i sÓng h¢ng ngày cûa Çåo, ÇÜ®c tóm lÜ®c trong møc patimokkha (có nghiã là th¡t, c¶t låi), g†i là "LuÆt Kinh Y‰u LÜ®c". M¶t hình thÙc cûa Bän Hi‰n Pháp quen thu¶c v§i ta ngày nay. Cæn cÙ trên bän patimokkha cûa ñÙc PhÆt công bÓ, m‡i Tæng Çoàn tùy theo hoàn cänh ÇÎa phÜÖng låi có quy luÆt Sanghakamma, ngày nay ta g†i là bän N¶i Quy, gÒm nh»ng ÇiŠu lŒ quy ÇÎnh cách thÙc phäi thäo luÆn và giäi quy‰t nh»ng ÇiŠu bÃt thÜ©ng trong Ç©i sÓng c¶ng ÇÒng: túc sÓ trong bu°i h†p (quorum), cách thÙc ÇÜa ki‰n nghÎ, lÆp ti‹u ban phø trách (task force), cách thÙc tÜÖng thuÆn, bÀu cº, tuyên bÓ k‰t quä. GÀn 3000 næm trܧc, lš thuy‰t cûa ñåo PhÆt Çã dân chû, mà cách áp døng Çã là m¶t gÜÖng mÅu dân chû. Nhìn vào quá trình, sinh hoåt cûa Tæng già Çã Çi xa hÖn m¶t bܧc n»a, Çã sát v§i th‹ ch‰ dân chû hi‰n pháp ta quan niŒm ngày nay.

Nghiên cÙu quá trình t° chÙc Tæng Çoàn cho phép ta nhÆn ra ÇÜ®c mÓi tÜÖng ÇÒng gi»a nh»ng Ç°i thay trong lŠ lÓi chÌ Çåo cûa ñÙc PhÆt và nh»ng Ç°i thay cûa nh»ng th‹ ch‰ chính trÎ trong lÎch sº. Câu hÕi kích thích viŒc tìm hi‹u cûa ta bây gi© là trong nh»ng hình thÙc sinh hoåt Tæng Çoàn Çã träi qua, hình thÙc nào phù h®p nhÃt v§i quan Çi‹m lãnh Çåo cûa ñÙc PhÆt. Nói nhË hÖn và rõ hÖn, trong t° chÙc Tæng Çoàn và ngoài cÃu trúc xã h¶i, ñÙc PhÆt ngày xÜa Çã ch†n hình thÙc lãnh Çåo chuyên ch‰ (ví dø nhÜ m¶t th‹ ch‰ quân chû, phong ki‰n, quân phiŒt, Ƕc tài, v.v...) hay là hình thÙc lãh Çåo tÆp Çoàn (ch£ng hån nhÜ m¶t nŠn c¶ng hòa ...)?

Trên th¿c t‰, lúc ñÙc PhÆt m§i ÇÙng ra lÆp Tæng Çoàn, giáo chúng nhÜ "con tê ngÜu m¶t mình Çi gi»a rØng già". Trong hoàn cänh vô t° chÙc và vô k› luÆt nhÜ vÆy, ch¡c ch¡n là phäi dùng phÜÖng thÙc trói bu¶c Ç‹ trói bu¶c Ç‹ áp Ç¥t Ç©i sÓng tÆp Çoàn. Låi n»a, ñÙc PhÆt xuÃt thân tØ giai cÃp Ksatriya (qúy t¶c), con m¶t vÎ vua, sinh ra Ç‹ trÎ vì, ch¡c ch¡n là qua niŒm hành trì phäi hܧng vŠ m¶t th‹ ch‰ áp Ç¥t k› luÆt b¢ng uy quyŠn.

Th‰ nhÜng tÜ tܪng và giáo lš cûa Thích Ca låi bu¶c Ngài phäi nghï và làm khác v§i thân th‰ cûa Ngài và lš lë thông thÜ©ng cûa ngÜ©i Ç©i. Ngoài ra cÛng không d‹ gì mà áp Ç¥t k› luÆt lên nh»ng con ngÜ©i tu hành ngày Çó, h† Çã t¿ š tØ bÕ tÃt cä Ç‹ Çi tìm giäi thoát. H† Çã æn rÍ cây Ç‹ sÓng, c¶t lá che thân, không còn gi» m¶t hŒ løy gì v§i tiŒn nghi vÆt chÃt và Ç©i sÓng xã h¶Î NhÜ vÆy ch¡c ch¡n h† không còn bi‰t s® hãi hình phåt bÃt cÙ loåi nào, và cÛng không có m¶t loåi k› luÆt nào trói bu¶c ÇÜ®c h†.

PhÜÖng cách còn låi ñÙc PhÆt Çã dùng là Ngài thu hút h† b¢ng nhân cách Ç¥c biŒt cûa NgàÎ Ngài dùng k› luÆt t¿ giác Ç‹ kiŠm hãm, ch‰ ng¿ thói quen phóng túng cûa h†. Khi Çã Çem ÇÜ®c h† vào Ç©i sÓng tÆp th‹, Thích Ca dùng trí thÙc siêu quÀn båt tøy cûa Ngài Ç‹ gi» h† låi trong cái lܧi tinh thÀn là giáo lš giäi phóng Çã ÇÜ®c ÇŠ xܧng. NhÜ vÆy, møc Çích tÓi hÆu là hܧng dÅn giáo chúng vŠ tu tÆp Ç‹ giäi thoát, và phÜÖng tiŒn là viŒc T¿ Giác, không áp Ç¥t. ñ‰n Çây, ta còn phäi giäi Çáp th£ng câu hÕi là ñÙc PhÆt chu¶ng th‹ ch‰ quân chû phong ki‰n hay nghiêng vŠ m¶t nŠn c¶ng hoà dân trÎ ?

Jean Przylusky (1885-1944), ngÜ©i Pháp gÓc Ba Lan, Çã Çem chính trÎ và xã h¶i h†c vào viŒc sÜu tÀm và nghiên cÙu Çåo PhÆt, vi‰t là lúc ñÙc PhÆt sinh th©i, có vua Ajatasattu (A Xà Th‰) Çã gi‰t cha là vua Bimbisara (TÀn Bà Xa Ra) Ç‹ Çoåt ngôi. VÜÖng quÓc cûa ông n¢m cånh m¶t "c¶ng ÇÒng sáu nܧc c¶ng hòa" Vajjian. Vua A Xà Th‰ muÓn khªi binh xâm chi‰m lãnh th° Vajjian bèn cho ngÜ©i ljn thæm dò š ñÙc PhÆt. Ngài trä l©i gián ti‰p, phát bi‹u š ki‰n là "nŠn c¶ng hòa Vajjian phát tri‹n månh n‰u (chánh phû c¶ng hoà) s§m bi‰t thành lÆp các quy ch‰ an sinh xã h¶i" cho nhân dân. P.V. Bapat, tác giä tuy‹n tÆp "2500 Years of BuÇhism" 1976, nh¡c låi s¿ kiŒn này rõ ràng hÖn và kh£ng ÇÎnh là ñÙc PhÆt Çã có khuynh hܧng c¶ng hòa tØ ngày thành lÆp Tæng Çoàn.

ñ‰n bây gi© ta chÌ tìm hi‹u quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt qua công viŒc Ngài t° chÙc Tæng Çoàn. Quan niŒm này có phù h®p v§i nh»ng ÇiŠu dåy trong kinh Çi‹n ñÙc PhÆt Çã Ç‹ låi hay không?

Tܪng cÛng cÀn phäi sÖ lÜ®c giäi thích kinh PhÆt v§i các bån trÈ ngày nay it' quen thu¶c v§i sách PhÆt. NhÃt là v§i hy v†ng nh»ng giòng này vÜ®t qua ÇÜ®c nh»ng gi§i hån š thÙc hŒ Ç‹ ljn tay các bån trÈ bên nhà Çã hoàn toàn xa lå v§i tôn giáo, thì viŒc giäi thích tܪng låi phäi cÀn hÖn. Kinh Çi‹n nhà PhÆt gÒm hai hŒ thÓng chính: Kinh B¡c Tông Sanskrit và kinh Nam Tông Pali. Kinh B¡c Tông vô cùng phong phú. Kinh Nam Tông có hŒ thÓng ch¥t chë, phÀn chính g†i là kinh ñåi Tång (tipikata), gÒm ba b¶: Kinh (sutta), LuÆt (Vinaya) và LuÆn (Abhidhamma). Kinh ghi chép nh»ng l©i PhÆt dåy, låi gÒm có 5 sÜu tÆp, quan tr†ng nhÃt là tÆp TrÜ©ng B¶ Kinh (Digha Nikaya), thu góp 34 bài giäng rÃt dài, Çã ÇÜ®c dÎch ra ti‰ng Anh, công trình cûa h¶i The Pali Text Society, London, mà ta có th‹ tìm džc.

Nói sÖ lÜ®c, khi Thích Ca sáng lÆp ra Çåo PhÆt, Ngài làm m¶t cu¶c cách mŒnh chÓng låi Çåo Bà La Môn Çang áp ch‰ tàn khÓc trên tÜ tܪng và sinh hoåt cûa dân ƒn ñ¶. 3000 næm trܧc Çåo PhÆt, có giÓng ngÜ©i Arya da tr¡ng, tØ các cánh ÇÒng Urals ª trung b¶ châu Âu tràn xuÓng chinh phøc các b¶ låc Dravidian sÓng trên ÇÒng b¢ng sông Indus và sông Gangas. Dân bän xÙ có màu da ngâm Çen cháy n¡ng, bÎ dân Arya khinh ghét: Çó là nguÒn gÓc kÿ thÎ (chûng t¶c ª xÙ này). Dù vÆy ngÜ©i Arya dÀn dÀn ÇÒng hóa v§i dân bän xÙ, lÆp ra m¶t nŠn væn minh m§i (væn minh VŒ ñà), và m¶t tôn giáo m§i (Çåo Bà La Môn). ñåo Bà La Môn d¿a trên 5 giáo ÇiŠu:

  1. VÛ trø do ThÜ®ng ñ‰ Brahma ÇiŠu ng¿
  2. Chính Brahma tåo ra hoàn vÛ.
  3. Giáo huÃn cûa Brahma ghi trong kinh VŒ ñà.
  4. ñ©i sÓng cûa xã h¶i phäi theo nghi lÍ cûa tu sï Bà La Môn hܧng dÅn.
  5. Phäi tuân hành ch‰ Ƕ giai cÃp do chính Brahma thi‰t lÆp.

NhÜ vÆy, ÇiŠu thÙ tÜ nhÃn månh uy quyŠn cûa tu sï Bà La Môn, cho h† ng¿ trÎ trong Ç©i sÓng cûa nhân dân. ñiŠu thÙ 5 Ç¥t ÇÎa vÎ ngÜ©i tu sï Bà La Môn trên nÃc thang cao nhÃt cûa xã h¶i, giai cÃp Brahamana trên giai cÃp thÜ®ng võ Ksatriya (Sát ñ‰ L®i), trên giai cÃp làm ru¶ng và Çi buôn (nông thÜÖng) Vaisya (phŒ xá); và cuÓi cùng là l§p ngÜ©i nô tÿ (Çi ª, làm tôi Çòi) sudra (thû Çà). Ngoài 4 giai cÃp trên, là l§p ngÜ©i bÀn cùng, khÓn kh° pariah, không ÇÜ®c chung Çøng v§i ngÜ©i thÜ©ng.

Tri‰t lš xã h¶i cûa Çåo PhÆt vŠ vÃn ÇŠ dân chû ÇÜ®c trình bày rõ ràng trong nhiŠu b°n kinh mà ta së tìm dÅn m¶t sÓ chính y‰u v§i các luÆn ÇŠ liên hŒ. Cæn bän cûa dân chû là viŒc bình Ç£ng cûa con ngÜ©i, là viŒc loåi trØ kÿ thÎ gi»a các giai cÃp trong xã h¶i. CuÓn kinh sÓ 3 trong TrÜ©ng Kinh B¶ g†i là kinh Ambattha Sutta, cách Çây 26 th‰ k› - trong m¶t xã h¶i và th©i c¿c kÿ phong ki‰n Bà La Môn - Çã Ç¥t dÙt khoát vÃn ÇŠ là con ngÜ©i sinh ra hoàn toàn bình Ç£ng và giai cÃp chÌ là m¶t sän phÄm cûa ngÜ©i månh Ç¥t ra Ç‹ æn hi‰p kÈ y‰u.

Ambattha là tên cûa m¶t ngÜ©i BàLa Môn muÓn tr¿c diŒn v§i ñÙc PhÆt Ç‹ dò xem ngài có xÙng Çáng ÇÜ®c quš tr†ng chæng. NgÜ©i trÈ tu°i rÃt t¿ kiêu, xem rÈ Tæng Çoàn và ngay cä ñÙc PhÆt. PhÆt ti‰p rÃt lÍ Ç¶. Trܧc h‰t, Ngài giäm hào th‰ cûa š b¢ng cách dÅn chÙng là t° tiên cûa y xuÃt thân tØ m¶t ngÜ©i Çàn bà làm tôi Çòi cho giòng h† Sakya, cho nên y không có lš do gì Ç‹ t¿ Ç¡c. K‰ ti‰p, tØng Çi‹m m¶t, PhÆt Çä phá cái tri‰t lš, truyŠn thÓng và tÆp tøc kÿ thÎ giai cÃp. PhÆt dÅn chÙng là thäo m¶c và cÀm thú chia ra làm nhiŠu loài, nhiŠu loåi, duy chÌ có con ngÜ©i là sinh vÆt ÇÒng nhÃt. Theo quy ܧc mà ngÜ©i ta g†i kÈ qúy phái, ngÜ©i nô b¶c. BÕ quy ܧc (chÙc phÆn, tiŠn tài, æn m¥c,v.v...) còn låi "máu ai cÛng ÇÕ, nܧc m¡t ai cÛng m¥n". ñÙc PhÆt chÃp nhÆn là ngoài Ç©i có kÈ hèn ngÜ©i månh, kÈ nghèo ngÜ©i giàu, nhÜng cái cách biŒt này Çã xäy ra là vì lš do th‰ l¿c, lš do kinh t‰..., chÙ không phäi vì bÄm sinh.

Ý niŒm bình Ç£ng này còn ÇÜ®c trình bày trong m¶t cuÓn kinh khác, Vasettha Sutta, thu¶c hŒ thÓng Nam Tông, vi‰t b¢ng ch» Sanskrit (m¶t sÓ kinh Nam Tông hŒ thÓng Pali vÅn ÇÜ®c truyŠn låi b¢ng ti‰ng Sanskrit). CÛng nhÜ trong cuÓn kinh trên, ñÙc PhÆt nh¡c låi các lš giäi vŠ cÖ th‹, sinh lš, xã h¶i, kinh t‰ và môi trÜ©ng,v.v... Ç‹ chÙng minh là con ngÜ©i không ai khác ai. ñ¥c biŒt ª Çây, vÃn ÇŠ bình Ç£ng gi»a nam phái và n» phái ÇÜ®c Ç¥t ra, nh¢m vŠ m¥t hiŒu th‰ giäi phóng. TØ nguyên thûy, Tæng Çoàn Çã gÒm hai hŒ thÓng, nam và n». Trong bän s¡p hång Etadagga Vagga; 74 ngÜ©i Çåi ÇŒ tº thuÀn thành nhÃt cûa ñÙc PhÆt, Tÿ Kheo Mahapajapati Gotami ngÜ©i ÇÜ®c thâu nhÆn trܧc h‰t vào n» Tæng Çoàn, ÇÙng dÅn ÇÀu ngang v§i ông Sariputta (Xá l®i PhÃt), bên hàng nam gi§i.

NhÜng tr¿c ti‰p nói vŠ quan niŒm chính trÎ và lÆp trÜ©ng dân chû cûa ñÙc PhÆt, ta phäi nói t§i 3 cuÓn kinh Dasa Raja Dharma Sutta, CakkavattisihanÇa Sutta và Agganna Sutta.

Dasa Raja Dharma Sutta có bän dÎch Hán væn tØ Sanskrit là ThÆp ñiŠu VÜÖng ñÙc Kinh, nghïa Nôm là 10 ÇiŠu tâm niŒm cûa m¶t ông vua Çang trÎ vì, nói rõ quan niŒm cûa ñÙc PhÆt vŠ phÜÖng thÙc trÎ hành trong ch‰ Ƕ quân chû. LuÆt Pháp cûa xã h¶i VŒ ñà, tØ mÃy ngàn næm trܧc Çåo PhÆt, d¿a trên lš thuy‰t Matsya Nyaya, g†i là LuÆt Cá hay hi‹u cho Çúng th¿c t‰ là LuÆt RØng (Law of Jungle). ñ©i sÓng thiên nhiên trên hoàn vÛ theo luÆt t¿ nhiên là cá l§n nuÓt cá bé. Con ngÜ©i ta, lúc sÖ khai, không thoát khÕi luÆt thiên nhiên tÙc luÆt rØng. Và muÓn ngæn chÆn bÃt công, hi‰p Çáp, ngÜ©i æn thÎt ngÜ©i (matsya nyaya) chÌ có m¶t cách là dùng hình luÆt kh¡t khe Ç‹ áp Çäo thú tính.

Thích Ca là ngÜ©i ÇÀu tiên tåi ƒn ñ¶ lên ti‰ng chÓi bÕ luÆt rØng. Kinh ThÆp ñiŠu VÜÖng ñÙc trong hoàn cänh xã h¶i quân chû phong ki‰n ngày Çó dåy nhà vua 10 phÜÖng châm hành thiŒn Ç‹ tåo hånh phúc cho dân:

  1. hành thiŒn (dana)
  2. hành ÇÙc (sila)
  3. hi‰u nghïa (pariccaga)
  4. chính tr¿c (ajavan)
  5. nhân tØ (majjavan)
  6. t¿ kŠm ch‰ ham muÓn (tapam)
  7. khoan dung (akkhodo)
  8. bÃt båo Ƕng (avihimsa)
  9. nhÅn nhøc (khanti)
  10. h»u nghÎ (avirohata)

Nghï cho kÏ, l©i khuyên cûa ñÙc PhÆt rÃt giän dÎ, là chính trÎ phäi Ç¥t trên cæn bän tình thÜÖng và Çåo ÇÙc.

Kinh CakkavattisihanÇa Sutta, Çánh sÓ 26 trong TrÜ©ng B¶ Kinh, tr¿c ti‰p nói rõ quan Çi‹m nhà PhÆt trong mÓi tÜÖng quan gi»a các y‰u tÓ chính trÎ, xã h¶i, kinh t‰, Çåo ÇÙc. W.G. Weeraratne, h†c gÌa Tích Lan chuyên khäo vŠ kinh Pali thuÆt là ñÙc PhÆt ngÒi dܧi m¶t gÓc cây bên vŒ ÇÜ©ng thuy‰t giäng kinh cho hành tÿ kheo và các cÜ sï. ñÙc PhÆt lÃy s¿ tích vua Dalhameni ngày xÜa bi‰t dùng Çåo ÇÙc trÎ dân nh© th‰ dân giàu nܧc månh. Ngôi vua truyŠn ÇÜ®c ba Ç©i, t§i ngÜ©i cháu n¶i không còn gi» ÇÜ®c k› luÆt Çåo ÇÙc, quÓc gia trª thành loån låc.

Weeraratne phân tích hai bài h†c trong kinh áp døng tr¿c ti‰p vào Ç©i sÓng chính trÎ và pháp luÆt. ThÙ nhÃt, vŠ phÜÖng diŒn cá nhân, hành trì Çåo ÇÙc là con ÇÜ©ng duy nhÃt Ç‹ trª thành A La Hán, và viŒc thành t¿u hoàn toàn tùy thu¶c vào s¿ cÓ g¡ng cûa chính mình. ThÙ hai, vŠ phÜÖng diŒn xã h¶i, m¶t chính quyŠn có quân Ƕi månh, có cÖ quan cänh sát h»u hiŒu cÛng không th‹ bäo Çäm trÆt t¿ an ninh n‰u không lÆp ÇÜ®c "m¶t nŠn kinh t‰ h®p lš làm cho nhân dân æn no m¥c Çû". CÛng trên phÜÖng diŒn xã h¶i, bän kinh nh¡c låi m¶t Çi‹m vô cùng quan tr†ng là luÆt pháp phäi quan niŒm cá nhân là m¶t thành phÀn bÃt khä phân cûa xã h¶i. ñã Çành là m‡i cá nhân phäi tr¿c ti‰p chÎu trách nhiŒm vŠ hành vi cûa mình, nhÜng vì xã h¶i luôn luôn chi phÓi hành Ƕng cûa cá nhân cho nên "n‰u cá nhân phåm l‡i, xã h¶i phäi liên ǧi trách nhiŒm".

Nhìn vÆy, ta thÃy rõ là ljn ÇÀu th‰ k› 20, chû nghïa Karl Marx m§i ÇŠ ra lš thuy‰t kinh t‰ quy‰t ÇÎnh, trong khi 25 th‰ k› trܧc ñÙc PhÆt Çã nói rõ là "không th‹ cäi cách chính trÎ và xã h¶i n‰u tiên khªi không hoàn chÌnh kinh t‰" Ç‹ bäo Çäm cho Ç©i sÓng cûa nhân dân. M¶t m¥t khác, ta cÛng thÃy rõ là luÆt phát Tây phÜÖng vŠ quyŠn l®i cá nhân d¿a trên mô hình La Mã cÛng Çã ljn sau quan niŒm luÆt pháp cûa nhà PhÆt, "Ç¥t quyŠn l®i và hình phåt cá nhân trong tÜÖng quan xã h¶i.

Kinh Agganna Sutta, sÓ 27 trong TrÜ©ng B¶ Kinh, tÀm nguyên có nghiã là viŒc giäi thích các vÃn ÇŠ t¿ nguÒn gÓc, ti‰p nÓi các b¶ kinh trܧc, tr¿c ti‰p Ç¥t vÃn ÇŠ quan niŒm dân chû cûa nhà PhÆt ÇÓi v§i chính trÎ quÓc gia và ÇÓi v§i luÆt pháp nói chung. N‰u ta Çem so sánh v§i kinh Çi‹n Çåo CÖ ñÓc, kinh Agganna Sutta có th‹ ví v§i cuÓn kinh ÇÀu tiên trong b¶ kinh C¿u Чc, g†i là sách C¶i NguÒn (Book of Genesis), giäi thích viŒc cÃu tåo vÛ trø và giòng giÓng con ngÜ©i.

Ngày Çó, ñÙc PhÆt lÜu ngø tåi thành phÓ Savatthi ti‰p hai ngÜ©i thanh niên thu¶c quš t¶c. Bà La Môn và chuÄn bÎ cho h† gia nhÆp Tæng Çoàn. Quy‰t ÇÎnh rÃt quan tr†ng ÇÓi v§i hai ngÜ©i trÈ tu°i, phäi tØ khܧc quyŠn l®i qúy t¶c Ç‹ sÓng cu¶c Ç©i tu hành. Vì vÆy, ñÙc PhÆt phäi giäi thích cho h† thÆt c¥n kë nguÒn gÓc cûa vÛ trø, cûa trái ÇÃt, cûa c¶ng ÇÒng xã h¶i, cûa t° chÙc chính trÎ và t° chÙc luÆt pháp.

Thoåt tiên, ñÙc PhÆt trình bày lš thuy‰t cÃu tåo vÛ trø và cÃu tåo trái ÇÃt trܧc khi có con ngÜòi. Th¿c vÆt sinh ra trên trái ÇÃt cùng v§i nܧc làm thÙc æn cho Ƕng vÆt. S¿ sÓng ti‰n hóa mãi cho ljn khi con ngÜ©i thành hình, tØ m¶t nguÒn gÓc genetic mà ra cho nên không có giai cÃp s¡c t¶c, ngÜ©i sang kÈ hèn. NhÜng con ngÜ©i tranh ÇÃu Ç‹ sinh tÒn, b¡t ÇÀu nghï ljn quyŠn tÜ h»u, do Çó mà có thù nghÎch nên sinh ra chém gi‰t. MuÓn bäo vŒ Ç©i sÓng c¶ng ÇÒng, m§i Ç¥t ra luÆt pháp (bܧc ÇÀu cûa kh‰ ܧc xã h¶i trong quÓc gia). MuÓn thi hành luÆt pháp phäi có chính phû (là bܧc ÇÀu cûa kh‰ ܧc hành chánh hay chánh trÎ). Lúc ban sÖ, cÃp lãnh Çåo ÇÜ®c ÇÒng hóa v§i thÀn lihn và ÇiŠu này ta thÃy rõ trong m†i nŠn væn minh c°: vua là con ThÜ®ng ñ‰; ª Trung Hoa, vua là Thiên tº, tÙc con tr©Î ñÙc PhÆt chÓi bÕ š niŒm này, xem vua chúa là ngÜ©i thÜ©ng nhÜ m†i ngÜ©i. Vua là ngÜ©i ÇÜ®c quÀn chúng ch†n Ç‹ lãnh Çåo nhà và nܧc, theo š nguyŒn chung. ñÙc PhÆt g†i ngÜ©i ÇÜ®c ch†n là bÆc ñåi Tôn (maha samata), lš tܪng cûa viŒc ch†n l¿a là thuy‰t phøc làm sao cho m†i ngÜ©i ÇÒng thanh (unanimity), cÓ tránh cách ch†n l¿a theo Ça sÓ (majority), [L.perera, Encyclopaedia of Buddhism, TÆp IV, trang 367].

Dï nhiên l©i lë trong kinh có tính cách giáo huÃn nhiŠu hÖn là mô tä s¿ kiŒn, vì quá trình diÍn ti‰n trong lÎch sº loài ngÜ©i, trܧc và sau th©i Çåi cûa ñÙc PhÆt vÅn d¿c trên mê tín quá khích và d¿a trên båo l¿c. Bªi lë Çó mà có phân chia giai cÃp. Kinh Agganna Sutta xác ÇÎnh låi m¶t lÀn n»a quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt chÓi bÕ giai cÃp. "Lúc ban sÖ, con ngÜ©i hoàn toàn giÓng nhau, và m‡i ngày mÓi cách biŒt dÀn hiŒn ljn. ñÙc PhÆt chÃp nhÆn các mÓi cách biŒt này, vì nh»ng y‰u tÓ sinh hoåt, nhÜng "mÓi cách biŒt gi»a cá nhân này v§i cá nhân khác dÀu có l§n t§i mÃy, do tÆp qúan, môi sinh, và nhiŠu hÖn n»a là do nghiŒp (ÇÜ®c nói ª Çoån sau) tåo ra thì nhu cÀu cæn bän, thu¶c vÆt chÃt, tâm lš hay hܧng linh luôn luôn vÅn ÇÒng th‹, ÇÒng nguyên". Tri‰t gia ñông phÜÖng, K.N. Jayatilleke, nghiên cÙu các khía cånh xã h¶i và luÆt pháp cûa Çåo PhÆt, trong sách the Principles of International Law in BuÇhist Doctrine (Nguyên T¡c Công Pháp QuÓc T‰ Trong Giáo Lš Nhà PhÆt, Leiden 1967) vi‰t là vào th©i Thái c° Çã có nhiŠu xã h¶i chÃp nhÆn tÜ tܪng bình d£ng gi»a con ngÜ©i, nhÜ trong các "quÓc gia Çô thÎ Hy Låp". Tuy nhiên, quan niŒm dân chû Çó vÅn còn hån ch‰, ví dø nhÜ phø n» và giai cÃp nô b¶c bÎ loåi ra ngoài sinh hoåt chính trÎ. ChÌ tØ lúc ñÙc PhÆt ljn, "quyŠn bình Ç£ng tuyŒt ÇÓi cûa con ngÜ©i, trên m†i phÜÖng diŒn, m§i ÇÜ®c nhìn nhÆn trong tÜ tܪng và trên th¿c hành". Jayatilleke vi‰t thêm, tóm lÜ®c nhÜ sau: Trên th¿c t‰ viŒc t° chÙc Tæng Çoàn, cÛng nhÜ trên lš thuy‰t ta džc ÇÜ®c trong kinh Çi‹n, vào th©i ñÙc PhÆt, Çã b¶c l¶ rõ hai khuynh hܧng chuyên ch‰ và c¶ng hòa (dân chû), m¥c dù vào th©i kÿ nguyên thûy cûa Çåo PhÆt, viŒc lãnh Çåo ÇÜ®m nhiŠu màu s¡c qúy t¶c (phong ki‰n) hÖn. Nhu cÀu phát tri‹n bu¶c phäi thay Ç°i, nhÜng rõ ràng là ñÙc PhÆt Çã ch†n th‹ ch‰ dân chû tr¿c ti‰p. Và Jayatilleke k‰t luÆn: "LÎch sº (loài ngÜ©i) phäi bi‰t công Ön ñÙc PhÆt Çã sáng lÆp ra th‹ ch‰ C¶ng Hoà, Çem låi l®i ích cho m†i ngÜ©i trong Çoàn th‹ (Tæng Çoàn), cÛng nhÜ l®i ích chung cho nhân loåi, vì th‹ ch‰ (tÓt ÇËp) này bây gi© còn tÒn tåi sau khi ñÙc PhÆt Çã nhÆp diŒt".

Ÿ trên ta hi‹u ÇÜ®c quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt qua hành Ƕng t° chÙc Tæng Çoàn. ñÙc PhÆt Çã nhìn thÃy dân chû nhÜ m¶t phÜÖng tiŒn kêu g†i h®p Çoàn và m†i phÜÖng tiŒn làm cho Ç©i sÓng Tæng Çoàn hÃp dÅn. Cái nhìn Çó d¿a trên lÆp trÜ©ng chánh trÎ và xã h¶i cûa ngài, ÇÜ®c diÍn tä rõ trong m¶t sÓ kinh Çi‹n ta vØa trích dÅn. Th‰ nhÜng PhÆt giáo không phäi thuÀn túy là m¶t nŠn tri‰t h†c, chính trÎ h†c hay xã h¶i h†c. Ta phäi tìm xa hÖn Ç‹ thÃy là quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt phát xuÃt tØ cæn bän Çåo ÇÙc và hܧng linh cûa tôn giáo Ngài sáng lÆp. Nói m¶t cách khác, muÓn hi‹u ÇÜ®c tÜ©ng tÆn quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt, phäi tìm hi‹u lš thuy‰t cûa nŠn Çåo ÇÙc mà giáo lš nhà PhÆt Çã d¿ng lên.

ñåo PhÆt Ç¥t con ngÜ©i trong khung cänh luân hÒi (samara). ñ©i sÓng cûa sinh vÆt (trong Çó có con ngÜ©i) không phäi chÌ khªi ÇÀu khi âm dÜÖng phÓi h®p Ç‹ sinh sän; Ç©i sÓng này cÛng không chÃm dÙt khi cÖ th‹ tan rã, hûy diŒt. Cho ljn khi con ngÜ©i ÇÜ®c khai phóng giäi thoát khÕi vòng luân hÒi, Ç©i sÓng vÅn luôn luôn ti‰p nÓi nhÜ m¶t ng†n triŠu xô ÇÄy không ngØng. Trong chu°i dài vô tÆn cûa luân hÒi, Ç©i sÓng hiŒn chÌ là m¶t mÃu, m¶t khúc nhÕ. Và con ngÜ©i trong Ç©i sÓng hiŒn tåi không nh»ng bÎ chi phÓi bªi các y‰u tÓ cÖ sinh lš, xã h¶i, kinh t‰, môi sinh, v.v... mà còn bÎ chi phÓi bªi m¶t y‰u tÓ muôn vån lÀn quan tr†ng hÖn, Çó là y‰u tÓ tâm lš vô hình ta g†i là NghiŒp (Karma).

NghiŒp theo ngÜ©i nhÜ bóng v§i hình, và bªi lë con ngÜ©i (thông thÜ©ng) không thoát khÕi nghiŒp nên Çåo PhÆt dåy là phäi tåo cho con ngÜ©i (ta phäi tåo cho chính ta) nh»ng ÇiŠu kiŒn tÓt ÇËp nhÃt Ç‹ thoát NghiŒp. ñåo ÇÙc cûa PhÆt giáo b¡t ÇÀu tØ Çi‹m nàœ

ñiŠu kiŒn Ƕc nhÃt Ç‹ thoát ÇÜ®c NghiŒp là sÓng hành thiŒn. Vun trÒng m¶t n‰p sÓng phù h®p v§i luân lš là Çi sát v§i Çåo luÆt Bát Chánh ñåo cûa ñÙc PhÆt dåœ Låi n»a, hành thiŒn không nh»ng có ích cho mình mà còn änh hܪng ljn Ç©i sÓng tha nhân: ñåo ñÙc Riêng Cûa Cá Nhân Trª Thành ñåo ñÙc Cûa Xã H¶i. Trên bình diŒn th¿c t‰, Çåo ÇÙc xã h¶i quan niŒm nhÜ vÆy së chi phÓi Ç©i sÓng kinh t‰ - cày sây cuÓc bÅm, lao Ƕng chân tay (lao l¿c), lao Ƕng ÇÀu óc (lao tâm), Ç‹ cùng chia m¥c chia æn. ñ‰n Çó thì tôn giáo không còn là m¶t š niŒm suông cûa nh»ng ngÜ©i s® sŒt, y‰u tinh thÀn, "bÎ ép phäi hút á phiŒn"; tôn giáo së thÃm nhuÀn hành Ƕng trong Ç©i sÓng hàng ngày, hành Ƕng lÃy Bát Chánh ñåo, l©i dåy cûa PhÆt, làm kim chÌ nam.

Sinh hoåt cá nhân và xã h¶i theo m¿c thܧc Çåo ÇÙc ÇÜa ta trª låi cu¶c biŒn luÆn ª phÀn trên, th‹ ch‰ Ƕc tài hay dân chû, mô hình Chuyên Ch‰ hay C¶ng Hòa. Cæn cÙ trên giáo lš xuÃt tØ kinh Çi‹n nói vŠ Çåo ÇÙc, ta có hai nhÆn xét m§i:

ñi‹m Ç¥c biŒt nhÃt cÀn phäi quán triŒt là lš thuy‰t Çåo ÇÙc cûa nhà PhÆt trª låi n¢m yên trên nŠn móng dân chû. Lš thuy‰t gia (tri‰t gia) tiên phong cûa (chû nghïa) dân chû Tây phÜÖng là Jean Jacques Rouseau Çã Ç¥t cæn bän "giao kèo xã h¶i" trên bän tính toàn thiŒn cûa cá nhân. Rousseau vi‰t r¢ng: "Không có m¶t cá nhân nào, n‰u Çã không phåm t¶i làm cho mình mÃt nhân cách, mà låi không có quyŠn tham gia vào sinh hoåt cæn bän chánh trÎ". Lš thuy‰t Çåo ÇÙc cûa nhà PhÆt tin tܪng tuyŒt ÇÓi vào næng tính hܧng thiŒn cûa con ngÜ©i (chúng sanh là nh»ng vÎ PhÆt s¡p thành), "tÜ tܪng con ngÜ©i ví nhÜ vàng ròng, bÎ s¡t, ÇÒng, thi‰c, chì, ba-c pha tr¶n, nhÜng khi vào lºa, chÃt vàng tinh túy së hiŒn ra r¿c rª" (kinh Agganna Sutta). Cùng m¶t š nghï nhÜ vÆy, 24 th‰ k› sau, Rousseau lÆp låi l©i dåy cûa ñÙc PhÆt, chÌ th‰ thôi.

NhÃt là vào th©i kÿ hiŒn Çåi, lÎch sº cho thÃy chánh trÎ th‰ gi§i hܧng vŠ th‹ ch‰ Çåi nghÎ cûa nܧc Anh làm khuôn vàng thܧc ng†c: "tr†ng quyŠn tÓi thÜ®ng cûa tÜ tܪng dåi nghÎ, và tÜ tܪng này låi ÇÜ®c quan niŒm trên cæn bän luân lš Çåo ÇÙc nhiŠu hÖn là cæn bän pháp lš" (the idea of parliamentary sovereignty, conceived in moral rather than in legal terms, Encyclopaedia Britannica, quy‹n 7, trang 182). Quan niŒm dân chû cûa ñÙc PhÆt: tr†ng quyŠn quy‰t ÇÎnh cûa cá nhân, tr†ng thuy‰t phøc Ç‹ ljn ÇÒng tình hÖn là áp Ç¥t v§i hình phåt, và hoàn toàn Ç¥t trên nŠn täng luân lš, Çåo ÇÙc - ethica summum bonum - thÆt Çã Çi trܧc và Çi xa hÖn cái mô hình sinh hoåt dân chû ÇÜ®c cho là lš tܪng vØa nói trên.

oOo

Tài liŒu tham khäo:

  1. Encyclopaedia Britannica, Vol VI.
  2. Encyclopaedia of Buddhism, Vol IV.
  3. The Encyclopaedia of Philosophy, Vol VI
  4. Encyclopaedia of Religion and Ethics, Vol IX.
  5. P.V. Bapat: "2500 years of Buddhism", Delhi 1956.
  6. K.N. Jayatilleke: "The Principles of International Law in Buddhism Doctrine, Leiden 1967.
  7. J. Przyluski: "Le concile de Rajagrha", Paris 1926.
  8. T.W. Rhys Davis: "Dialogues of the Buddha", Sacred Books of the Buddhists, Vol II.
  9. A. Wijesekera: "Buddhism and Society", Colombo, 1952.

oOo

Copied from:

Subject: [religion] Giáo Lš PhÆt Giáo và Ý NiŒm Dân Chû

Date: Thu, 02 May 1996 09:17:51 GMT

From: bxd@itea.ntnu.no (BXD)

Organization: ITEA-DESK, NTNU

Newsgroups: soc.culture.vietnamese

oOo