Kinh này ðÑc Ph§t nói tÕi tu vi®n C¤p Cô еc, thành Xá V® (Sàvatthi). kinh thuµc hai th¬ tài : vô v¤n tñ thuyªt và thí dø.

Song t¥m hay song tß·ng, tÑc hai tß tß·ng : tß tß·ng thi®n và tß tß·ng ác. Tß tß·ng thi®n thì không ðßa ðªn sñ hÕi mình, hÕi ng߶i ho£c hÕi cä hai; làm tång trß·ng trí tu®, không dñ ph¥n vào phi«n não, có khä nång ðßa ðªn Niªt Bàn. Ngßþc lÕi, tß tß·ng ác thì ðßa ðªn hÕi mình, hÕi ng߶i ho£c hÕi cä hai; làm tiêu mòn trí tu®, dñ ph¥n ð¡c lñc vào vi®c phát tri¬n phi«n não, ðßa ðªn ð÷a ðày, sanh tØ.

Xin hãy nghe ðÑc Thª Tôn trình bày :

Khi ta còn là B° Tát, chßa giác ngµ, chßa thành tñu toàn giác, ta ðã quán chiªu tu t§p v« nµi tâm nhß thª này : M²i khi có døc tß·ng, sân tß·ng, hÕi tß·ng nào kh·i lên, ta li®t chúng chung vào mµt nhóm. khi nào ly døc tß·ng, vô sân tß·ng, vô hÕi tß·ng kh·i lên, ta li®t chúng vào nhóm thÑ hai.

Khi nào nhóm thÑ nh¤t kh·i lên thì b¢ng sñ nhi®t tâm, không phóng d§t, tinh c¥n và tînh giác ta biªt rõ r¢ng các tß·ng này ðang kh·i lên n½i ta và chúng có khä nång ðßa ðªn hÕi mình, hÕi ng߶i và hÕi cä hai; dñ ph¥n vào phi«n não, làm tiêu mòn trí tu®, ðßa ðªn sanh tØ ð÷a lÕc; ngay lúc ðó chúng phäi ðßþc tr× bö, xä ly và ðoÕn t§n. Vì sao v§y ? Vì nªu không tr× di®t chúng ngay thì tâm ta s¨ có khuynh hß¾ng hß¾ng v« các tß tß·ng b¤t thi®n ðó.

Khi nào nhóm thÑ hai kh·i lên, cùng mµt th¬ nhß v§y, ta nhi®t tâm, tinh c¥n, không phóng d§t, tînh giác biªt rõ r¢ng các tß tß·ngnày ðang s¯ng d§y trong ta. Chúng khôntg làm hÕi ta, không hÕi ng߶i khác, cûng không hÕi cä ðôi bên; có khä nång làm tång trß·ng trí tu®, không dñ ph¥n vào phi«n não, ðßa ðªn an lÕc Niªt Bàn, ta ð¸nh tînh duy trì và phát tri¬n chúng. Vì sao v§y ? Vì, thÑ nh¤t là ð¬ tâm ðßþc vßþt khöi các chß¾ng ngÕi; thÑ hai là,(1 ng߶i tu t§p) nªu ð¬ tâm suy tß và quán sát nhi«u v« ly døc, vô sân, vô hÕi tß·ng thì tâm s¨ có khuynh hß¾ng hß¾ng v« toàn thi®n, toàn giác.

Tuy nhiên, khi tß duy và quán sát nhß v§y cûng không nên døng tâm mµt cách hái quá ð¬ có th¬ ðßa ðªn m®t möi cä thân lçn tâm. Thân m®t thì tâm b¸ chß¾ng, tâm b¸ chß¾ng thì khó ðÕt ðßþc sñ ð¸nh tînh. Ði«u c¥n thiªt nh¤t cüa mµt ng߶i tu t§p là biªt vi®c gì c¥n phäi làm và vi®c gì phäi t× bö.

ÐÑc Ph§t bäo, nªu mµt ng߶i phát tâm dûng mãnh, tinh t¤n, tích cñc, chánh ni®m...thì các cänh gi¾i S½ thi«n (còn quán sát tß duy), Nh¸ thi«n (không còn quán sát tß duy[xä], còn ý ni®m v« không quán sát không tß duy [trú] trú xä), tam thi«n (không còn ý ni®m quán sát tß duy, còn cäm th÷), TÑ thi«n (di®t các cäm th÷ : xä ni®m thanh t¸nh) không phäi là chuy®n khó ðÕt.

Sau cùng, ðÑc Ph§t dùng mµt thí dø ð¬ kªt thúc bài kinh :

Trong khu r×ng có mµt ðoàn nai l¾n s¯ng bên cÕnh mµt h° nß¾c r¤t sâu. Có mµt ng߶i ðªn v¾i ác tâm mu¯n tiêu di®t ðoàn nai nên ðã ch§n nhæng con ð߶ng an toàn và m· ra nhæng con ð߶ng b¤t an, nguy hi¬m. TÕi nhæng con ð߶ng hi¬m nÕn này lÕi ðßþc ð£t b¦y b¢ng nhæng con m°i ho£c cái, ho£c ðñc. Nhß v§y, mµt th¶i gian không lâu, ðoàn nai s¨ b¸ tiêu di®t d¥n. trong khi ðó, mµt ng߶i khác ðªn v¾i thi®n tâm, nên ðã ðóng nhæng con ð߶ng hi¬m nÕn và khai thông nhæng con ð߶ng yên ±n, bình an và d©p ði nhæng b¦y m°i..., không bao lâu ðoàn nai ¤y s¨ ðßþc tång trß·ng d¥n.

ÐÑc Ph§t giäi thích t×ng chi tiªt cüa thí dø :

H° nß¾c sâu, dø cho các døc v÷ng;

Ðoàn nai, dø cho các loài hæu tình;

Ng߶i ác tâm, dø cho ác ma;

Con ð߶ng nguy hi¬m, dø cho tám ð߶ng tà;

Con m°i ðñc, dø cho tham lam hÖ lÕc;

Con m°i cái, dø cho vô minh.

Ng߶i thi®n tâm, dø cho ðÑc Ph§t;

Ðóng con ð߶ng nguy hi¬m, dø cho d©p các tà ðÕo, tr× các tham døc, di®t t§n vô minh;

M· con ð߶ng an ±n, dø cho bát chánh ðÕo,ðßa ðªn trí tu®, ðÕt ðßþc Niªt Bàn.

"Này các th¥y, hãy tìm mµt ch² thanh v¡ng, ho£c dß¾i g¯c cây, ho£c n½i v¡ng ng߶i ð¬ thi«n ð¸nh, ch¾ có buông lung phóng d§t sau này ån nån không k¸p. Ðó là l¶i giáo hu¤n cüa ta !"

Xin tham khäo :

Vi®t tÕng : trung bµ kinh I, kinh song t¥m, tr. 261
Hán tÕng : ÐCI, Ni®m kinh, tr. 589/trên
Anh tÕng : middle length sayings I, discourse on the twofold Thought, tr.148
Pàli tÕng : majjhima Nikàya I, Dvedhàvitakka Sutta, kinh 19
*