Kinh ðßþc ðÑc Ph§t nói tÕi núi linh ThÑu (Gijjhakùta), thành Vß½ng Xá; (Ràjagaha) thuµc loÕi v×a nhân duyên v×a thí dø. Nhân duyên là vì nhân sau khi Ы Bà ÐÕt Ða (Devadatta) b¸ lþi dßÞng, danh v÷ng, ð¸a v¸, tham døc chi ph¯i tr· thành ng߶i tñ tôn, tñ ðÕi; luôn luôn th¤y mình là kë h½n ng߶i, h½n cä ðÑc Ph§t. do v§y, ông ðã tách r¶i giáo ðoàn, cßÞng lÕi l¶i giáo hu¤n cüa ðÑc Ph§t ra ði tñ l§p mµt n½i khác. Thí dø là vì nhân sñ ra ði cüa Ы Bà ÐÕt Ða, ng߶i tñ coi mình nhß ðã ðÕt ðßþc møc ðích t¯i thßþng, ðÑc Ph§t ðã dùng thí dø mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt thân cây to l¾n, nhßng không phân bi®t ðßþc ðâu là cành lá, ðâu là vö ngoài vö trong, ðâu là giác và ðâu là lõi, ð¬ r°i cu¯i cùng nh§n l¥m cái này cho là cái kia.
ÐÑc Ph§t tu¥n tñ nêu ra 6 tr߶ng hþp xu¤t gia tu h÷c ð¬ làm thí dø :
1- Tr߶ng hþp thÑ nh¤t : Có mµt ng߶i sau khi nh§n chân ðßþc các n²i th¯ng kh± cüa sanh, già, b®nh, chªt, ßu bi cüa cuµc ð¶i; h½n thª næa, cûng biªt ðßþc r¢ng các n²i th¯ng kh± trên có th¬ ch¤m dÑt ðßþc, ng߶i ¤y xu¤t gia tu h÷c. Nhßng v×a m¾i xu¤t gia lÕi b¸ ngay sñ lþi dßÞng, sñ tôn kính và danh v÷ng chi ph¯i. Ng߶i ¤y cäm th¤y mãn nguy®n r°i ðâm ra tñ tôn, tñ ðÕi, khen mình chê ng߶i : "Ta ðßþc lþi dßÞng, tôn kính, danh v÷ng nhß v§y,còn các TÏ kheo khác không ðßþc ho£c ðßþc ít h½n".
V¾i hÕng ng߶i này, ðÑc Ph§t ví nhß mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt cây to l¾n, nhßng không biªt ðâu là lõi, lÕi ch£t cành lá mang v« tß·ng ðó là lõi cây. ÐÑc Ph§t cho r¢ng v¸ ¤y nªu ðßþc, chï ðßþc cành lá cüa PhÕm HÕnh (xu¤t thª tøc gia)
2- Tr߶ng hþp thÑ hai : Có mµt ng߶i cûng ð°ng quan ði¬m, ð°ng nh§n thÑc nhß v¸ trß¾c; xu¤t gia tu h÷c, vßþt ðßþc sñ chi ph¯i cüa lþi dßÞng, tôn kính, danh v÷ng và thành tñu ðßþc gi¾i ðÑc (ðÑc hÕnh do trì gi¾i). V¸ này tñ mãn v¾i sñ trì gi¾i cüa mình, do ðó ðâm ra tñ cao, tñ ðÕi, khen mình chê ng߶i : "Ta là ng߶i trì gi¾i, thñc hành thi®n pháp; các TÏ kheo khác phá gi¾i, thñc hành ác pháp...". V¾i hÕng ng߶i này, ðÑc Ph§t ví nhß mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt cây to l¾n, không biªt ðâu là lõi, ch£t l¤y vö ngoài mang v« tß·ng ðó là lõi. ÐÑc Ph§t cho r¢ng v¸ ¤y nªu ðßþc, chï ðßþc n¡m vö ngoài cüa PhÕm HÕnh (xu¤t thª tøc gia).
3- Tr߶ng hþp thÑ ba : Cûng gi¯ng nhß trên, nhßng v¸ này không d×ng lÕi n½i gi¾i ðÑc, không tñ mãn n½i gi¾i ðÑc, mà tiªn lên thành tñu ðßþc thi«n ð¸nh. sau khi thành tñu ðßþc thi«n ð¸nh, v¸ ¤y lÕi say ð¡m và tñ mãn v¾i thi«n ð¸nh mà mình ðã ðÕt ðßþc. do tñ mãn, sanh ra tñ cao, tñ ðÕi, khen mình chê ng߶i : "Ta ðÕt ðßþc thi«n ð¸nh nh¤t tâm, các TÏ kheo khác không có nh¤t tâm, tâm b¸ tán loÕn". V¾i hÕng ng߶i này, ðÑc Ph§t ví nhß mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt cây to l¾n, không biªt ðâu là lõi, ch£t l¤y l¾p vö trong cüa cây mang v« tß·ng là lõi cây. ÐÑc Ph§t cho r¢ng v¸ ¤y nªu ðßþc, chï ðßþc n¡m vö trong cüa PhÕm HÕnh (xu¤t thª tøc gia).
4- Tr߶ng hþp thÑ tß : gi¯ng nhß trß¾c, nhßng v¸ này không tñ mãn v¾i thi«n ð¸nh, vßþt lên trên và thành tñu ðßþc tri kiªn. do ðÕt ðßþc tri kiªn v¸ ¤y hoan hÖ và tñ mãn. T× tñ mãn sanh ra tñ cao, tñ ðÕi, khen mình chê ng߶i : "Ta có th¤y, có biªt; các TÏ kheo khác s¯ng không th¤y không biªt". V¾i hÕng ng߶i này, ðÑc Ph§t ví nhß mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt cây to l¾n, không biªt ðâu là lõi, ch£t l¤y giác cây mang v« tß·ng ðó là lõi. ÐÑc Ph§t co r¢ng v¸ ¤y nªu ðßþc, chï ðßþc n¡m giác cây cüa PhÕm HÕnh (xu¤t thª tøc gia)
5- Tr߶ng hþp thÑ nåm : Cûng gi¯ng nhß b¯n tr߶ng hþp trß¾c, nhßng v¸ này không d×ng lÕi n½i lþi dßÞng, tôn kính, danh v÷ng, gi¾i ðÑc, thi«n ð¸nh, tri kiªn; tiªn tu và ðÕt ðßþc th¶i giäi thoát, nghîa là giäi thoát khöi sñ chi ph¯i cüa các pháp thª gian. V¾i hÕng ng߶i này, ðÑc Ph§t ví nhß mµt ng߶i ði tìm lõi cây, ðªn trß¾c mµt cây to l¾n, biªt rõ ðâu là lõi cây, ch£t lõi cây mang v« và biªt ch¡c ðó là lõi cây (xu¤t phi«n não gia).
6- Tr߶ng hþp thß sáu : tuy ðã ðÕt ðßþc møc ðích cüa PhÕm HÕnh, nhßng nªu cÑ ôm ch£t vào ð¤y, dù không có tñ cao, tñ ðÕi....nhßng PhÕm HÕnh bây gi¶ tr· thành nhß mµt s· hæu và nhß v§y s¨ không ðÕt ðßþc CÑu Cánh PhÕm HÕnh; do v§y, v¸ ¤y phäi buông xä ð¬ ðÕt ðªn ði«u g÷i là phi Th¶i Giäi Thoát, tÑc sñ giäi thoát cüa nµi tâm trß¾c m÷i chi ph¯i t× s¡c pháp ðªn tâm pháp. Tâm bây gi¶ là tâm b¤t ðµng. Tâm b¤t ðµng này chính là c¯t lõi, là møc tiêu cu¯i cùng cüa giäi thoát (xu¤t tam gi¾i gia).
Xin tham khäo :
* Vi®t tÕng : trung bµ kinh I, ÐÕi kinh thí dø lõi cây, tr. 423
* Hán tÕng : ÐC 2, Ы Bà ÐÕt Ða kinh, tr. 759/trên
* anh tÕng : middle length sayings I, greater discourse on the simile of the pith, tr. 238
* Pàli tÕng : majjhima Nikàya, Mahàsàropama Sutta, kinh 29.
*