Qúa Trình Hình Thành ÐÕi TÕng kinh Chæ Hán 

иnh Hu® 

ÐÕi TÕng kinh chæ Hán là mµt bµ t±ng vñng các kinh sách Ph§t Giáo, nhßng bao g°m r¤t nhi«u lînh vñc nhß : triªt h÷c, l¸ch sØ, ngôn ngæ, vån h÷c, ngh® thu§t, l¸ch toán, y dßþc, thiên vån... Ðây là mµt kªt tinh cüa vån hóa trung Qu¯c và vån hóa nß¾c ngoài có änh hß·ng sâu xa ð¯i v¾i sñ phát tri¬n cüa vån hóa thª gi¾i. ÐÕi TÕng kinh là mµt tß li®u không th¬ thiªu nªu chúng ta ngày nay mu¯n nghiên cÑu v« vån hóa thª gi¾i.

ÐÕi TÕng kinh chæ Hán, lúc ð¥u ðßþc g÷i là "Chúng Kinh", "Nh¤t Thiªt Kinh", v« sau ðßþc g÷i là "Kinh TÕng", "TÕng Kinh" ho£c "ÐÕi TÕng", g÷i t¡t là "TÕng". danh t× ÐÕi TÕng kinh chính thÑc xu¤t hi®n vào cu¯i ð¶i nam B¡c tri«u ho£c ð¥u ð¶i Tùy (581). ÐÕi TÕng kinh chæ Hán g°m 2 bµ ph§n l¾n là Kinh-Lu§t-Lu§n Ph§t Giáo ðßþc phiên d¸ch sang Hán vån và các tác ph¦m do ng߶i trung Qu¯c trÑ tác. Nguyên ngæ cüa ph¥n phiên d¸ch r¤t phÑc tÕp, bao g°m các kinh ði¬n phiên d¸ch t× PhÕn vån, TÕng vån, pali ngæ, các ngæ ngôn cä mµt däi ð¤t vùng trung Á. V« nµi dung r¤t phong phú, ÐÕi TÕng kinh bao quát cä ÐÕi Th×a, Ti¬u Th×a và M§t Giáo. Ph¥n soÕn thu§t ð«u là các trÑ tác trung Qu¯c, nµi dung rµng rãi g°m các loÕi chß½ng s¾ giäi thích kinh Lu§t Lu§n, SØ truy®n, các loÕi lu§n trÑ, ð¸a chí, møc løc... Ðây là tß li®u quý giá ð¬ nghiên cÑu Ph§t Giáo trung Qu¯c cho ðªn l¸ch sØ, triªt h÷c, vån hóa, xã hµi trung Qu¯c.

Mµt bµ ÐÕi TÕng Kinh, do ba yªu t¯ c½ bän c¤u thành :

1. Tiêu chu¦n ch÷n lña, tÑc là tuy¬n ch÷n kinh sách theo tiêu chu¦n nào ð¬ ðßa vào TÕng.

2. Th¬ h® kªt c¤u, tÑc là dùng hình thÑc nào ð¬ t± chÑc mµt cách hæu c½ các loÕi kinh sách ð¬ chúng tr· thành mµt chïnh th¬.

3. Tiêu chu¦n ngoÕi bµ, tÑc là ch÷n dùng phß½ng thÑc nào ð¬ phän ánh ðßþc th¬ h® kªt c¤u ÐÕi TÕng kinh mµt cách thu§n ti®n nh¤t. Nh¶ ðó, ng߶i ð÷c có th¬ tra cÑu, quän lý d­ dàng bµ ÐÕi TÕng Kinh.

V§n døng quan ði¬m k¬ trên khäo sát ÐÕi TÕng kinh chæ Hán, có th¬ phát tri¬n ÐÕi TÕng kinh chæ Hán träi qua th¶i gian dài g¥n mµt nghìn nåm t× ð¶i LßÞng Hán (65-220) ðªn cu¯i ð¶i Ð߶ng, Ngû ÐÕi (895-960) m¾i d¥n hình thành và hoàn thi®n.

V« hình thÑc, ÐÕi TÕng kinh chæ Hán träi qua hai giai ðoÕn l¾n là tä bän (bän chép tay) và kh¡c bän, mà l¸ch sØ hình thành cüa ÐÕi TÕng kinh chæ Hán có liên quan ch£t ch¨ v¾i giai ðoÕn tä bän cüa nó.

L¸ch sØ hình thành cüa ÐÕi TÕng kinh chæ Hán (cûng tÑc là giai ðoÕn tä bän cüa nó) có th¬ chia ra làm b¯n th¶i kÏ :

1. Th¶i kÏ phôi thai : Th¶i kÏ này b¡t ð¥u t× lúc Ph§t Giáo m¾i truy«n vào trung Qu¯c (nåm 67) ðªn ð¶i Ðông T¤n, ngài Thích ÐÕo an (312-385) soÕn T±ng Lý Chúng kinh Møc Løc.

Nhìn t× t±ng th¬, trong lînh vñc hình thái ý thÑc, th¶i kÏ này Ph§t Giáo b¸ xem ð°ng v¾i phß½ng thu§t th¥n tiên, v« sau tr· thành mµt bµ ph§n phø thuµc Huy«n h÷c, chßa ðü sÑc ð¬ hình thành mµt giáo thuyªt ðµc l§p.

Kinh sách Ph§t Giáo Hán d¸ch lúc ¤y còn trong th¶i kÏ h²n ðµn. V« s¯ lßþng, kinh sách nhà Ph§t ðßþc phiên d¸ch cûng khá nhi«u, nhßng nhìn chung, vçn còn trong tình trÕng g£p kinh nào d¸ch kinh ¤y, g£p bµ ð¥y ðü thì d¸ch ð¥y ðü, thiªu thì d¸ch thiªu, ði«u này ðßþc th¤y trong T±ng Lý Chúng kinh Møc Løc. Ng߶i trung Qu¯c ðß½ng th¶i chßa biªt ho£c chßa cäm th¤y ðªn tính t¤t yªu c¥n phäi dùng ÐÕi Th×a, Ti¬u Th×a ð¬ phân loÕi kinh Ph§t. kinh Ph§t lßu truy«n · các ð¸a phß½ng th¶i b¤y gi¶ có tính hÕn cuµc trong t×ng khu vñc nh¤t ð¸nh, chßa có xu¤t hi®n mµt bµ TÕng kinh mang tiêu chu¦n mçu mñc cho cä nß¾c. Tình hu¯ng này xäy ra cûng do cøc di®n chính tr¸ 16 nß¾c th¶i Ðông T¤n · trung Qu¯c phân l§p nh¤t trí v¾i trình ðµ phát tri¬n cüa Ph§t Giáo ðß½ng th¶i.

Ði«u ðáng chú ý, tÕi trung Qu¯c, ngài ÐÕo an là ng߶i ð¥u tiên nêu ra v¤n ð« "Kinh nghi ngøy", cho th¤y r¢ng ngài ðã tiªp xúc ðßþc v¾i v¤n ð« "Tiêu chu¦n ch÷n lña", là yªu t¯ c½ bän thÑ nh¤t cüa sñ hình thành ÐÕi TÕng Kinh.

2. Th¶i kÏ hình thành : Th¶i kÏ này b¡t ð¥u t× khi ngài Cßu ma la Th§p (344-413) vào trung Qu¯c ðªn lúc Phí Tr߶ng Phòng soÕn L¸ch ÐÕi tam Bäo KÏ (597).

Ngài Cßu ma la Th§p ðªn trung Qu¯c truy«n d¸ch h÷c tiªng trung Quán cüa T± long Th÷ mµt cách có h® th¯ng, m· ra trß¾c m¡t các Tång sî Ph§t Giáo trung Qu¯c mµt thª gi¾i m¾i, khiªn h÷ hi¬u ðúng ð¡n ðßþc Ph§t Giáo „n е. Ph§t Giáo trung Qu¯c b¡t ð¥u tñ ý thÑc trên bß¾c ð߶ng phát ti¬n ðµc l§p. T× ðó, cûng b¡t ð¥u phát sinh sñ c÷ xát và xung ðµt v¾i tß tß·ng Nho, ÐÕo cüa vån hóa truy«n th¯ng trung Qu¯c.

T× nh§n thÑc sâu s¡c ð¯i v¾i Ph§t Giáo, ngài Hu® Quán (ð® tØ ngài la Th§p) ð« xu¤t thuyªt "Ngû th¶i phán giáo" (1). T× ðó v« sau, các h÷c thuyªt v« phán giáo ðua nhau n±i d§y, møc ðích ð«u mu¯n ðem tß tß·ng cüa các phái Ph§t Giáo „n е truy«n nh§p vào trung Qu¯c chïnh lý thành mµt chïnh th¬ hæu c½ bao dung lçn nhau, c¯t ti®n lþi cho vi®c truy«n bá Ph§t Giáo tÕi trung Qu¯c. Sñ phán giáo có nång lñc thúc ð¦y sñ thâm nh§p và phát tri¬n cüa Ph§t Giáo trung Qu¯c, và sñ xu¤t hi®n cüa các h÷c phái th¶i nam B¡c tri«u (386-581) có quan h® tr÷ng ðÕi v¾i sñ hình thành các tông phái Ph§t Giáo th¶i Tùy (681-617), Ð߶ng (618-907). Vì thª phán giáo là mµt sñ ki®n l¾n trên l¸ch sØ Ph§t Giáo trung Qu¯c, ð°ng th¶i thuyªt phán giáo cûng quan h® m§t thiªt ðªn v¤n ð« kªt c¤u th¬ h®, yªu t¯ c½ bän thÑ hai cüa sñ hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán.

Tác ph¦m ð¥u tiên sØ døng tß tß·ng phán giáo ð¬ chïnh lý kinh Ph§t là Chúng kinh Bi®t Løc. Sách này h¤p thø tß tß·ng "Ngû th¶i phán giáo" cüa Hu® Quán, thiªt l§p các ði«u møc phân tam Th×a Thông Giáo Løc, tam Th×a trung ÐÕi Th×a Løc, Ti¬u Th×a kinh Løc, ÐÕi Ti¬u Th×a B¤t Phán Løc, làm bß¾c ð¥u hæu ích ð¯i v¾i vi®c nên dùng loÕi th¬ h® kªt c¤u nào chïnh lý Ph§t ði¬n. V« sau, có nhi«u loÕi kinh løc cùng mang mµt nhan ð« Chúng kinh Møc Løc cüa nhi«u tác giä khác nhau biên soÕn nhß : Lý Quách (soÕn nåm 511), Bäo Xß¾ng (soÕn nåm 18), Pháp Thßþng (495-580), Pháp kinh (ð¶i Tùy 581-617) phän ánh n² lñc cüa các v¸ sß tång trung Qu¯c không ng×ng tiªn hành chïnh lý, giám bi®t, an bài, t± chÑc kªt c¤u ÐÕi TÕng kinh t× các phß½ng ti®n khác nhau. T× n² lñc này, cho th¤y trình ðµ phát tri¬n t±ng th¬ cüa Ph§t Giáo trung Qu¯c bao quát phán giáo · bên trong, hình thÑc t± chÑc cüa TÕng kinh Ph§t „n е cho ðªn änh hß·ng cüa khoa Møc Løc h÷c truy«n th¯ng cüa trung Qu¯c. Chính n² lñc kiên trì t× ð¶i này sang ð¶i khác khiªn cho ÐÕi TÕng kinh chæ Hán r¯t cuµc ðßþc hình thành.

Trong th¶i kÏ này còn có mµt nhân t¯ tr÷ng yªu næa thúc ð¦y quá trình hình thành ÐÕi TÕng Kinh, ðó là änh hß·ng cüa tß trào "Tam Bäo". Ph§t Giáo truy«n th¯ng cho r¢ng tam Bäo (Ph§t, Pháp, Tång) là nhân t¯ ¡t có và ðü tÕo nên Ph§t Giáo, do ðó tam Bäo tr· thành ð¯i tßþng sùng bái cüa tín ð° Ph§t Giáo. kinh Ph§t là th¬ hi®n cüa Pháp bäo, ðß½ng nhiên cûng ðßþc sùng bái. Qu¥n chúng tín ngßÞng Ph§t Giáo l¤y vi®c sám h¯i, tÕo công ðÑc làm chính, sao chép, ð÷c tøng, cúng d߶ng kinh Ph§t cûng là nµi dung tr÷ng yªu cüa hoÕt ðµng tôn giáo h¢ng ngày cüa h÷. trong các kinh ði¬n không ít có nµi dung tuyên dß½ng công ðÑc ðÕt ðßþc do sao chép, ð÷c tøng, cúng d߶ng kinh ði¬n hÆn có tác døng ð¯i v¾i hoÕt ðµng sùng bái kinh Ph§t mang tính qu¥n chúng này. Ngøy kinh "Cao Vß½ng Quán Thª Âm Kinh", Ðôn Hoàng di thß "ÐÕi Ph§t danh Kinh" là tß li®u chÑng minh hoÕt ðµng sùng bái kinh ði¬n. Mµt tß trào xã hµi xu¤t hi®n t¤t nhiên có änh hß·ng l¾n ðªn các hi®n tßþng xã hµi, ði«u ðó h¥u nhß là mµt quy lu§t. do ðó, tß trào tam Bäo lßu hành t¤t nhiên ðã thúc ð¦y quá trình hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán.

Mµt nguyên nhân tr÷ng yªu khác ðßa t¾i vi®c hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán là truy«n th¯ng vån hóa trung Qu¯c xem tr÷ng cä vô công lçn vån tr¸. T× xßa ðªn nay ð«u chú tr÷ng ðªn sñ th×a kª vån hóa và chïnh lý sách v· cüa th¶i trß¾c, mà sñ hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán chính là phän ánh ý thÑc vån hóa dân tµc; ðây là ði¬m trái ngßþc v¾ Ph§t Giáo „n е. Dân tµc „n tuy có lý tß·ng Chuy¬n Luân Thánh Vß½ng, nhßng ð¤t nß¾c „n е chßa t×ng có mµt l¥n th¯ng nh¤t, ý thÑc tôn giáo cüa dân tµc „n е tuy trên ký lu§n có thuyªt thanh Vån TÕng, B° Tát TÕng, nhßng trên thñc tª không có xu¤t hi®n mµt t±ng vñng kinh sách mang tính chu¦n mñc là ÐÕi TÕng Kinh, mà chï là kinh ði¬n cüa m²i tông phái tñ truy«n cho nhau.

Cµt m¯c kªt thúc th¶i kÏ này là tác ph¦m L¸ch ÐÕi tam Bäo KÖ (Phí Tr߶ng Phòng soÕn vào ð¶i Tùy). quan nhan ð« cüa sách này, cho th¤y tác ph¦m ðã ch¸u änh hß·ng trñc tiªp tß trào "Tam Bäo". Có ng߶i phê bình tác ph¦m này không hþp v¾i th¬ l® kinh løc, th§m chí còn xem xét kÏ ðªn b¯i cänh xã hµi l¸ch sØ khi biên soÕn tác ph¦m này. Ðây là tác ph¦m ð¥u tiên khai sáng "nh§p tÕng løc", vì thª b¤t lu§n v« m£t thñc tª hay lý lu§n, ÐÕi TÕng kinh chæ Hán lúc ¤y hi¬n nhiên ðã ðßþc hình thành, và danh t× ÐÕi TÕng kinh xu¤t hi®n vào ð¶i Tùy hoàn toàn không phäi là chuy®n ngçu nhiên.

3. Th¶i kÏ th¬ h® kªt c¤u : Th¶i kÏ này b¡t ð¥u t× sau L¸ch ÐÕi tam Bäo (597) ðªn khai Nguyên Thích Giáo Døc (730) do ngài Trí Thång soÕn.

Th¶i kÏ này các v¸ sß tång n¯i tiªp nhau biên t§p các kinh løc, t× các g¯c ðµ khác nhau, các ngài tìm cách xªp ð£t th¬ h® kªt c¤u ÐÕi TÕng Kinh. Nhßng n±i b§t nh¤t là khai Nguyên Løc, ngài Trí Thång trên phß½ng di®n th¬ h® kªt c¤u nh¤t cüa vån hiªn Ph§t Giáo trung Qu¯c c± ðÕi.

Theo sñ phát tri¬n không ng×ng cüa ÐÕi TÕng Kinh, do có yêu c¥u t§p hþp thành pho, nên v¤n ð« "ngoÕi bµt tiêu chí" ðßþc ðßa ra bàn bÕc. Th¶i kÏ trß¾c ðã xu¤t hi®n phß½ng pháp "Kinh dannh tiêu chí", th¶i kÏ này di­n hoá thành phß½ng pháp "Kinh danh tr§t li®u". hai phß½ng pháp này cùng v¾i phß½ng pháp "иnh cách træ t°n" ph¯i hþp v¾i nhau thành ra phß½ng pháp chü yªu quän lý ÐÕi TÕng kinh cüa th¶i kÏ này.

Th¶i kÏ này, cao tång trung Qu¯c tiªn sâu vào công tác nghiên cÑu kinh ði¬n Hán d¸ch và tß tß·ng Ph§t h÷c, các ngài biên soÕn nhi«u tác ph¦m làm n«n täng cho các tông phái Ph§t Giáo trung Qu¯c ra ð¶i. Ngoài ra, còn xu¤t hi®n mµt s¯ l¾n các tác ph¦m nhß sØ truy®n, l­ sám, møc løc, âm nghîa, sao t§p và các tác ph¦m phän ánh tín ngßÞng Ph§t Giáo bình dân. Các trÑ tác do trung Qu¯c biên soÕn này, có mµt s¯ ðßþc ðßa vào ÐÕi TÕng Kinh, nhßng ph¥n nhi«u lÕi b¸ các sß tång biên t§p kinh løc ÐÕi TÕng kinh loÕi bö ra ngoài, m£c cho chúng tñ mai mµt. Th¶i kÏ này, ÐÕi TÕng kinh chæ Hán chü yªu thu nÕp các kinh sách phiên d¸ch. do ðó, nªu nói trong hai giai ðoÕn trß¾c, trình ðµ phát tri¬n cüa ÐÕi TÕng kinh chæ Hán ngang tâm v¾i trình ðµ phát tri¬n cüa Ph§t Giáo trung Qu¯c, thì b¡t ð¥u tß giai ðoÕn này, ÐÕi TÕng kinh chæ Hán chính th¯ng (Chính TÕng) có xu hß¾ng x½ cÑng, chßa phän ánh thñc sñ tiªn trình phát tri¬n cüa Ph§t Giáo trung Qu¯c. Ь b± túc cho sñ thiªu sót này, th¶i kÏ này có "Bi®t TÕng" chuyên t§p hþp các trÑ tác Ph§t Giáo trung Qu¯c, nhß Lu§t Tông Tñ Biên T§p TÏ ni TÕng.

4. Th¶i kÏ toàn qu¯c th¯ng nh¤t hoá :

Th¶i kÏ này b¡t ð¥u t× khai Nguyên Løc (730) ðªn ð¶i Ngû ÐÕi (895-960).

L¸ch sØ Ph§t Giáo trung Qu¯c th¶i kÏ này có mµt sñ ki®n trong ðÕi là "Hµi Xß½ng phª Ph§t" (846-847). L¤y "Hµi Xß½ng phª Ph§t" làm bän l«, trß¾c sau có th¬ chia làm hai giai ðoÕn. Trß¾c "Hµi Xß½ng phª Ph§t", v« c½ bän, ÐÕi TÕng kinh phát tri¬n trong trÕng thái bình ±n, quy mô cüa Chính TÕng và Bi®t TÕng ð«u không ng×ng m· rµng. Nhìn t× t±ng th¬, hình thái cüa ÐÕi TÕng kinh chæ Hán th¶i kÏ này ðã nhân sñ b¤t ð°ng v« ð¸a khu, tñ vi®n, tông phái mà có sñ sai khác và không th¯ng nh¤t. Ngoài ra, cûng do sñ phát tri¬n cüa các tông phái mà có sñ sai khác và không th¯ng nh¤t. Ngoài ra, cûng do sñ phát tri¬n cüa các thß t¸ch mang tính tông phái nhß : TÏ ni TÕng, Thi«n TÕng, Thiên thai Giáo Ði¬n...

Th¶i "Hµi Xß½ng phª Ph§t", Ph§t Giáo b¸ ðã kích n£ng n«, kinh sách cüa h¥u hªt các ð¸a khu trong toàn qu¯c ð«u b¸ thiêu hüy. sau c½n sóng dæ "phª Ph§t" qua ði, Ph§t Giáo d¥n d¥n khôi phøc, tñ vi®n mình. Trên m£t khách quan, ði«u này khiªn cho ÐÕi TÕng kinh · các n½i trong toàn qu¯c d¥n d¥n có xu hß¾ng th¯ng nh¤t.

V« phß½ng di®n "NgoÕi bµ tiêu chí", th¶i kÏ này tu¥n tñ xu¤t hi®n các loÕi "V§n vån tr§t hi®u" lßu truy«n · vùng Ðôn Hoàng, và "Thiên tñ vån tr§t hi®u". do ßu ði¬m cüa phß½ng pháp" Thiên tñ vån tr§t hi®u" mà nó ðßþc dùng thay thª các phß½ng pháp tiêu chí trß¾c kia là "Kinh ÐÕi TÕng kinh th¯ng nh¤t mang tính toàn qu¯c mà truy«n bá rµng rãi. T× "Khai Bäo TÕng" v« sau, các bän ÐÕi TÕng kinh trung Qu¯c kh¡c bän ð«u theo phß½ng pháp tiêu chí này.

T× th¶i B¡c Th¯ng v« sau, các bän kh¡c ÐÕi TÕng kinh chæ Hán : khai Bäo TÕng, Khiªt Ðan TÕng, TÏ Lô TÕng, Sùng ninh TÕng l¥n lßþt ra ð¶i. ¿u thª cüa ÐÕi TÕng kinh kh¡c bän thay thª tä bän và tr· thành bän lßu thông chü yªu. T× ðây, ÐÕi TÕng kinh chæ Hán cûng tiªn vào mµt giai ðoÕn l¸ch sØ m¾i.

L¸ch sØ hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán là mµt thành ph¥n tr÷ng yªu kªt thành l¸ch sØ Ph§t Giáo trung Qu¯c Hán, Ngøy, LßÞng T¤n, nam B¡c tri«u, Tùy, Ð߶ng, Ngû ÐÕi. M²i th¶i kÏ trong quá trình hình thành ÐÕi TÕng kinh t×ng giai ðoÕn phát tri¬n Ph§t Giáo trung Qu¯c. do ðó, mu¯n tìm hi¬u v« Ph§t Giáo trung Qu¯c, không th¬ bö qua công tác nghiên cÑu l¸ch sØ hình thành ÐÕi TÕng kinh chæ Hán.

(SoÕn d¸ch t× Ph§t Giáo Ði¬n T¸ch Bách V¤n cüa Phß½ng Quäng Xß½ng)

------------------------------

KÖ thu§t vi tính: Häi HÕnh