Cuµc Hành Trình Ði Ъn Kiªp Sau 

Thích Nguyên TÕng

Thßþng t÷a pende Hawter, sáng l§p viên DßÞng Ð߶ng Tiªp Dçn karuna ð¬ chåm sóc ng߶i s¡p lâm chung · thành ph¯ Brisbane, ti¬u bang Queensland, Úc ÐÕi Lþi, ðã thñc hi®n cuµc phöng v¤n các b§c LÕt ma Tây TÕng tên tu±i nhß ðÑc dalai lama thÑ 14, dilgo khyentse Rinpoche, kirti tsen-shab Rinpoche, garje khamtul Rinpoche, và geshe Lamrimpa, nhæng ng߶i có ðü tß cách nói v« tiªn trình h¤p h¯i, chªt và tái sinh cüa con ng߶¸. Cuµc phöng v¤n ðßþc thñc hi®n vào tháng 5 nåm 1995 tÕi tïnh Dharamsala, mi«n B¡c nß¾c „n е.

Gíup ÐÞ cho Ng߶i H¤p H¯i

Höi: xin Quý Ngài cho biªt cách t¯t nh¤t ð¬ ng߶i thân có th¬ giúp ðÞ cho ng߶i ðang h¤p h¯i và ng߶i v×a qua ð¶i ?

- dalai lama : khi g£p ng߶i ðang h¤p h¯i tuy®t ð¯i tránh qu¤y r¥y h÷. Уc bi®t là không làm cho h÷ n±i gi§n ho£c khóc lóc ð¬ h÷ sanh tâm quyªn luyªn. Ngßþc lÕi, phäi nh¡c nh· ð¬ h÷ hành trì, tu t§p vào gi¶ phút cu¯i, ví dø nhß quán tß·ng hình änh cüa chß Ph§t, các v¸ th¥y ðÑc hÕnh, Chúa Jesus, ho£c mµt l¶i dÕy nào ðó tùy theo tín ngßÞng cüa h÷. Nªu ng߶i ¤y không theo mµt tôn giáo nào, nên giúp ðÞ cho h÷ chªt trong thanh thän và yên bình.

Khi ng߶i ¤y tr· nên hôn mê, nªu là hành giä tu t§p, nên nh¡c nh· pháp môn mà h÷ công phu th߶ng ngày, ð£c bi®t là lúc h÷ s¡p ra ði. Kª ðó tøng kinh c¥u nguy®n. Nªu thân nhân mu¯n t¯t cho ng߶i ðang h¤p h¯i thì tñ tøng ni®m ho£c cung thïnh chß tång v« nhà ð¬ c¥u nguy®n cho h÷. Tr߶ng hþp không có chß Tång tiªp dçn, ng߶i thân trong gia ðình có th¬ tøng th¥n chú om mani padme hum, ho£c nhæng th¥n chú khác mà h÷ biªt, ð¬ tiªp dçn cho ng߶i chªt. sau tang l­, gia ðình tiªp tøc th÷ trì, tøng ni®m ðªn ngày thÑ 49 cho hß½ng linh d­ dàng tìm l¯i tái sinh vào cõi lành.

Công vi®c mai táng thi hài còn tùy nghi theo m²i n«n vån hóa hay t§p tøc cüa ng߶i chªt, ði«u này không m¤y quan tr÷ng, b·i vì mµt khi th¥n thÑc (consciousness) ðã thoát thân thì xác chªt ¤y cûng gi¯ng nhß mµt ð¯ng ð¤t. TÕi mµt làng không theo Ph§t giáo thuµc mi«n nam „n е, t§p quán cüa h÷ là chôn c¤t thi hài r°i tr°ng cây lên mµ. Ðây là mµt cách ð¬ ch¤m dÑt vi®c ô nhi­m không khí (air pollution) t× höa táng b¢ng cüi ðu¯c, mµt t§p tøc th߶ng th¤y · „n е, ði«u này còn tránh ði vi®c hüy di®t cây r×ng, mµt tài nguyên quý giá cüa qu¯c gia. Ðây là mµt phß½ng pháp t¯t m£c dù nó không b¢ng nhß · phß½ng Tây n½i dùng ði®n ð¬ höa táng.

- garje khamtul rinpoche : Яi v¾i ng߶i h¤p h¯i và ng߶i v×a chªt, cách t¯t nh¤t mà bÕn mu¯n giúp ðÞ là phát kh·i lòng bi mçn cüa chính bÕn hß¾ng ðªn v¾i ng߶i s¡p lâm chung. Lòng thß½ng yêu và bi mçn cüa bÕn r¤t có lþi ích cho ng߶i h¤p h¯i, vì nó phát kh·i t× lòng bÕn nên bÕn d­ dàng tö bày cho ng߶i ¤y lòng bi mçn vô ði«u ki®n mà ng߶i s¡p chªt r¤t c¥n. Lòng bi mçn th§t sñ cüa bÕn s¨ tÕo ra mµt b¥u không khí yên bình cho ng߶i h¤p h¯i nghî ðªn chi«u hß¾ng tâm linh cao cä và con ð߶ng tu t§p cüa h÷ trong tß½ng lai. Mµt ði«u quan tr÷ng khác là bÕn ð×ng xa lánh và bö ng߶i ðang h¤p h¯i mµt mình. Chªt là sñ th§t và là mµt n²i sþ hãi ghê g¾m nh¤t ð¯i v¾i con ng߶i. do ðó, bÕn nên · bên cÕnh h÷, ho£c c¥m tay h÷ nói l¶i an üi, ho£c nhìn vào m¡t h÷ v¾i ni«m cäm thông. Thân th¬ cûng có ngôn ngæ yêu thß½ng cüa nó, hãy sØ døng nó ð×ng sþ hãi vì e r¢ng h÷ hôi hám, d½ b¦n ho£c sþ h÷ b¡t mình theo, nªu bÕn th¬ hi®n ðßþc nhæng cØ chï trìu mªn nhß thª, thì bÕn s¨ ðem lÕi cho ng߶i s¡p lâm chung ni«m an lÕc l¾n nh¤t · cu¯i cuµc ð¶i h÷.

Khi bÕn ch¡c ch¡n ng߶i ¤y ðã chªt, bÕn vçn duy trì lòng bi mçn vô b¶ cüa bÕn và cùng v¾i m÷i ng߶i · bên cÕnh tØ sàng mà tøng l¾n danh hi®u chß Ph§t nhß Ph§t Thích ca Mâu Ni, Ph§t a di Ðà ho£c danh hi®u 35 v¸ Ph§t v.v... Nªu bÕn ni®m Ph§t v¾i lòng bi mçn vô biên cüa bÕn s¨ giúp cho ng߶i lâm chung mµt bß¾c ð߶ng tái sinh.

- kirti tsenshab rinpoche : Có hai hÕng ng߶i c¥n xem xét · ðây. ThÑ nh¤t là ng߶i có tín ngßÞng. ThÑ hai là ng߶i không theo mµt tôn giáo ð£c bi®t nào. Nªu ng߶i h¤p h¯i là mµt Ph§t tØ thì chúng ta tøng kinh và ni®m Ph§t tiªp dçn siêu ðµ cho h÷. Nªu ng߶i ¤y không theo tín ngßÞng nào thì ði«u t¯t nh¤t ð¬ giúp ðÞ h÷ là khuyên h÷ nghî ðªn nhæng ng߶i t¯t và nhæng ði«u t¯t ð©p nh¤t trên cuµc ð¶i. khi mµt ng߶i ðang h¤p h¯i và trong gi¶ phút b¯i r¯i ¤y, không gì t¯t h½n là ðem lÕi cho h÷ cái cäm giác bình an và ¤m áp cüa lòng ng߶i, cäm giác này r¤t có ích cho tâm thÑc cüa h÷.

Tôi s¨ giäi thích chi tiªt v« nhæng gì ð¬ giúp ðÞ hai hÕng ng߶i này. Яi v¾i ng߶i theo ðÕo Ph§t, chúng ta có th¬ gþi cho h÷ h°i hß¾ng v« nhæng gì mà h÷ t×ng quy y và tu t§p. Chúng ta có th¬ nh¡c cho h÷ nh¾ v« B° ð« tâm, tïnh thÑc tâm, thanh t¸nh tâm và sñ t§p trung thi«n ð¸nh... Ði«u này r¤t có lþi cho mµt Ph§t tØ. Яi v¾i ng߶i không có ðÕo, chúng ta có th¬ khuyên h÷ suy nghî r¢ng : "C¥u mong cho m÷i ng߶i ðßþc hÕnh phúc, c¥u mong cho m÷i sinh linh ðßþc an vui, c¥u nguy®n cho m÷i chúng sanh thoát khöi nhæng kh± s¥u cüa h÷". Nhæng ý tß·ng mu¯n sñ t¯t ð©p ðªn v¾i ng߶i khác, r¤t có ích cho ng߶i h¤p h¯i.

Яi v¾i Ph§t tØ lúc s¡p chªt, nên nh¡c cho h÷ nh¾ v« công hÕnh cüa chß Ph§t, nh¾ v« hình änh cüa mµt v¸ Ph§t nào ðó, có th¬ ð£t mµt änh Ph§t trong phòng cüa h÷... Ði«u này r¤t có ích và là ði«u ki®n giúp cho vong linh tái sinh vào ð¤t t¸nh.

Ngay sau khi ng߶i ¤y chªt, ði«u r¤t quan tr÷ng c¥n lßu ý là không ðßþc ðøng chÕm ðªn thi hài cüa h÷ ð¬ cho tiªn trình chªt không b¸ gián ðoÕn, tiªn trình này chï ch¤m dÑt khi thân trung ¤m (Bardo/Intermediate state) hoàn toàn thoát ra khöi thân xác. — Tây TÕng, ng߶i thân phäi ðþi 48 tiªng ð°ng h° sau m¾i tiªn hành tang l­.

- geshe lamrimpa : Nói chung, khi ðã xác ð¸nh ng߶i ¤y s¨ chªt, ði«u quan tr÷ng là phäi hoàn thành m÷i ß¾c nguy®n cüa h÷. Nªu h÷ tö ra luôn luôn gi§n dæ thì chúng ta nên làm cách nào ð¬ ngån ch£n c½n gi§n cüa h÷, giæ cho h÷ luôn · trÕng thái thanh thän và yên bình. Nên tránh gây °n ào và di chuy¬n ði lÕi th߶ng xuyên bên ng߶i ¤y. Nªu ng߶i h¤p h¯i quá quyªn luyªn ng߶i thân, vþ (ho£c ch°ng), cha m© con cái, thì t¯t nh¤t không cho nhæng ng߶i thân này ðªn g¥n tØ sàng. Hãy c¯ g¡ng làm ði«u này ð¬ ch¤m dÑt lòng luyªn ái cüa ng߶i h¤p h¯i. Nªu xác ð¸nh ch¡c ch¡n r¢ng h÷ s¨ chªt, thì chúng ta nên cho h÷ nhæng thÑc ån u¯ng v« nhæng thÑ mà h÷ ðòi höi ð¬ h÷ vui lòng và thöa mãn, ngay cä thÑc ån ðßþc kiêng cæ trong th¶i gian ði«u tr¸. tuy nhiên, không ðßþc cung c¤p ðµc dßþc và thÑc ån có th¬ ðe d÷a ðªn mÕng s¯ng.

Nªu chúng ta c¯ g¡ng nói pháp cho ng߶i h¤p h¯i nhßng h÷ không thích nghe, thì t¯t h½n hªt là ð×ng nói, vì ði«u này tÕo cho h÷ có ác cäm ð¯i v¾i Chánh pháp. Nªu h÷ nghî nhß v§y thì ð¶i sau h÷ s¨ không thích g¥n gûi v¾i Ph§t pháp.

Tß½ng tñ, nªu h÷ thích ån u¯ng mà mình không làm thöa mãn ß¾c mu¯n cüa h÷, ði«u này làm h÷ gi§n dæ và là nguyên nhân khiªn h÷ ð÷a vào loài ngÕ quÖ (hungry ghost).

Nªu mµt ng߶i tin tß·ng vào sñ giúp ðÞ cüa ng߶i khác và cûng là ng߶i t×ng giúp ðÞ kë khác trong ð¶i này, chúng ta nên nh¡c cho h÷ nh¾ v« công hÕnh t¯t cüa h÷ và chúc m×ng h÷ v« vi®c t¯t mà h÷ ðã làm. Vi®c này làm tâm h÷ vui và h÷ s¨ tái sinh · mµt n½i ð¥y hÕnh phúc. Nªu chúng ta giúp cho ß¾c nguy®n cüa ng߶i h¤p h¯i hoàn thành, thì h÷ s¨ r¤t mãn nguy®n. Ði«u này ngån ng×a lòng tham ái, gi§n dæ, quyªn luyªn và nhæng tâm tà kiªn khác cüa ng߶i h¤p h¯i n±i lên, vì thª s¨ giúp h÷ không ð÷a vào cõi x¤u mà tái sinh vào cõi lành.

Яi v¾i Ph§t tØ và ng߶i t×ng th÷ trì mµt pháp môn nào ðó thì th§t là thu§n lþi nªu h÷ ðßþc chúng ta nh¡c lÕi m߶i ði«u Ph§t dÕy trß¾c khi chªt nhß sau :

1. Không nên kh·i ni®m tham ð¡m ch¤p thü m÷i døc v÷ng · ð¶i nàÜ Nên c¯ g¡ng và tránh hß¾ng tâm ái luyªn ðªn ng߶i thân cüa mình, vì dçu ð¶i sau có g£p lÕi thì cûng phäi chia lìa. trong th¶i ði¬m h¤p h¯i, ta phäi bö t¤t cä m÷i thÑ lÕi phía sau. ta cûng không nên ch¤p ð¡m t¤m thân cüa mình, vì lúc chªt ta phäi r¶i bö nó. ta không luyªn tiªc các thÑ nhß thÑc ån, áo qu¥n, nhà cØa, vì nhæng thÑ ¤y cu¯i cùng cûng t× bö ta.

2. ta nên phát kh·i lòng bi mçn và thß½ng yêu ð¯i v¾i m÷i chúng sanh.

3. ta nên ðoÕn t§n m÷i phçn u¤t và thù h¢n, nªu không thì nó s¨ làm hÕi ta trong kiªp sau.

4. T¤t cä các gi¾i pháp mà mình th÷ trì n¤u ðã vi phÕm thì phäi c¯ g¡ng sám h¯i cho thanh t¸nh trß¾c khi chªt.

5. ta phäi phát tâm dõng mãnh trong ð¶i v¸ lai s¨ th÷ trì và giæ gi¾i pháp thanh t¸nh.

6. ta phäi cäm th¤y ðau xót v« nhæng ác nghi®p mà mình ðã gây tÕo cho ng߶i khác trong ð¶i này và phäi sám h¯i ð¬ d­ dàng tái sanh.

7. ta phäi nh¾ ðªn nhæng công ðÑc mà mình ðã làm trong ð¶i này, v« nhæng công ðÑc cüa ng߶i khác ðã làm và phát tâm s¨ tiªp tøc làm trong v¸ lai.

8. ta nên nghî ðã ðªn lúc mình phäi ra ði ð¬ ðªn ð¶i sau, không có gì sþ hãi cä, vì ðó là quy lu§t tñ nhiên có sinh ¡t có tØ.

9. Phäi quán th¤y m÷i sñ v§t hi®n tßþng ð«u do nhân duyên sinh và cûng do nhân duyên ma hoÕi di®t.

10. ta phäi quán th¤y r¢ng m÷i sñ v§t hi®n tßþng ð«u vô ngã ð¬ ta vßþt thoát khöi s¥u và ðÕt ðßþc sñ an lÕc.

- dilgo khyentse rinpoche : Cách t¯t nh¤t ð¬ giúp cho ng߶i h¤p h¯i là l¶i nói và hành ðµng cüa mình phäi ðßþc thúc ð¦y b·i lòng t× bi. Nªu có th¬ thì cung thïnh lama ðÑc hÕnh ðªn ð¬ làm pháp chuy¬n ði tâm thÑc (transference of consciousness) cho ng߶i h¤p h¯i. Pháp này TÕng ngæ g÷i là Powa, ðßþc xem là mµt pháp tu ð£c bi®t có giá tr¸ và hi®u quä nh¤t ð¬ giúp cho ng߶i h¤p h¯i. BÕn quán tß·ng hình änh ðÑc Ph§t · trên ð¥u ng߶i h¤p h¯i. Quán tß·ng nhæng tia sáng chiªu r÷i vào ng߶i s¡p lâm chung làm sÕch bän th¬ cüa h÷, và quán th¤y h÷ tan thành ánh sáng, hòa nh§p vào ánh sáng cüa chß Ph§t. Vi®c chuy¬n di tâm thÑc có thành công hay không là còn tùy thuµc vào sÑc thi«n ð¸nh cüa ng߶i ðang thñc hi®n pháp tu nàÜ Pháp tu ð£c bi®t này không nhæng dành cho ng߶i s¡p chªt mà còn có th¬ giúp t¸nh hóa và chæa lành b®nh cho ng߶i còn s¯ng. Các v¸ lama vçn th߶ng dùng pháp này ð¬ c¥u an th÷ mÕng cho ng߶i già yªu. Mµt s¯ v¸ th¥y cho r¢ng nên thñc hi®n pháp chuy¬n di tâm thÑc vào khoäng ng×ng lÕi giæa h½i th· vào và h½i th· ra. Nhi«u ng߶i khác thì nói r¢ng nên th÷ trì pháp này càng nhi«u càng t¯t sau khi ng߶i ðó chªt ð¬ hµ trì cho thân trung ¤m cüa h÷ d­ dàng tái sinh.

Theo giáo nghîa cüa Lu§t Tông thì nên höa táng thi th¬ càng s¾m càng t¯t sau khi chªt. Nhßng theo M§t Tông thì t¯t nh¤t là ð×ng di d¶i thân th¬ sau khi chªt trong vòng ba ngàÜ

Höi : Ng߶i s¡p lâm chung r¤t ðau ð¾n v« th¬ xác và häi hùng v¾i n²i sþ chªt. Phß½ng pháp nào t¯t nh¤t ð¬ giúp h÷ vßþt qua n²i sþ häi ðó ?

- garje khamtul rinpoche : — phß½ng Tây ng߶i ta th߶ng dùng thu¯c Á phi®n ho£c thu¯c an th¥n ð¬ giäm n²i ðau th¬ xác cüa ng߶i h¤p h¯i và giúp cho h÷ chªt trong bình an. tuy nhiên theo Ph§t giáo thì con ng߶i c¥n phäi chªt mµt cách ð¥y ðü ý thÑc, có sñ tñ chü và tïnh táo càng nhi«u càng t¯t. Vì thª c¥n phäi ki¬m soát sñ ðau ð¾n ð¬ nó không th¬ che m¶ ý thÑc cüa ng߶i s¡p lâm chung, ðó là ði«u ki®n c¯t yªu cüa vi®c làm giäm sñ ðau ð¾n v« th¬ xác.

ThÑ hai, làm gì ð¬ giúp ng߶i s¡p chªt vßþt qua n²i sþ chªt? Trß¾c hªt, bÕn phäi th§t bình tînh và chính bÕn cûng phäi vßþt qua trß¾c n²i sþ ¤Ü khi giúp ðÞ ng߶i h¤p h¯i, bÕn c¥n phäi ð¬ ý m²i phän Ñng cüa chính bÕn, vì phän Ñng cüa bÕn s¨ phän chiªu trên phän Ñng cüa ng߶i s¡p chªt và nó s¨ góp ph¥n r¤t l¾n vào sñ an üi cüa h÷ hay tàn phá h÷. khi ni®m Ph§t tiªp dçn, bÕn c¥n chú ý tr¤n an ng߶i h¤p h¯i r¢ng trong gi¶ phút cu¯i cùng ngày h÷ s¨ ð¯i m£t v¾i vô s¯ nhæng cänh tßþng hãi hùng khác nhau mà lâu nay h÷ chßa t×ng biªt, và ði«u ðó khiªn cho h÷ vô cùng sþ hãi. tuy nhiên, bÕn phäi ðäm bäo ch¡c ch¡n r¢ng nhæng äo änh ðó là không có th§t, chúng chï là sän ph¦m t× äo giác cüa ng߶i h¤p h¯i. Nªu có th¬ trao cho h÷ chu²i ng÷c Mani, ho£c mµt xâu chu²i hÕt cüa các th¥y ðÑc hÕnh s¨ giúp ðÞ cho h÷ vßþt qua n²i sþ h㸠(Chu²i hÕt · ðây là bi¬u tßþng nång lñc cüa b§c ðÕo sß).

Höi : Яi v¾i ng߶i không phäi là Ph§t tØ, cûng không theo mµt tín ngßÞng nào, chúng ta phäi làm gì ð¬ giúp h÷ ?

- garje khamtul rinpoche : Яi v¾i mµt ng߶i không tin ho£c không biªt gì v« ðÕo Ph§t, chï cho h÷ viên ng÷c mani cûng nhß an üi và giäi thích cho h÷ biªt nhæng cänh tßþng rùng rþn mà h÷ s¡p th¤y trong ch¯c lát chï là nhæng äo änh trong gi¤c mµng chÑ không th§t có. Nh¶ sñ d£n dò trß¾c này mà h÷ s¨ vßþt qua n²i sþ hãi khi h¤p h¯i.

Khi Nào Th¥n ThÑc Cüa Ng߶i M¾i ra Khöi Th¬ Xác 

Höi : — phß½ng Tây, d¤u hi®u thông th߶ng cüa cái chªt là ch¤m dÑt h½i th· và tim ng×ng ð§p. Còn theo Ph§t giáo vi®c này di­n biªn ra sao ? 

- kirti tsenshab rinpoche : Có l¨ có hai hÕng ng߶i c¥n xem xét · ðâÜ ThÑ nh¤t, nhæng ng߶i trë tu±i ho£c nhæng ng߶i ðã n¢m ch¶ chªt trong mµt th¶i gian dài. HÕng ng߶i này tâm thÑc r¤t tinh tª và th¥n thÑc cüa h÷ s¨ không lßu lÕi trong th¬ xác lâu, có th¬ chï mµt ngày thôi. ThÑ hai là nhæng ng߶i mÕnh khöe và cái chªt ðªn nhanh, th¥n thÑc cüa h÷ lßu lÕi trong th¬ xác ðªn ba ngàÜ

Nhæng cái chªt khác nhß chªt b¤t ð¡c kÏ, chªt vì tai nÕn hay vì bÕo lñc. ChÆng hÕn hai ng߶i ðánh chém nhau, mµt ng߶i trong s¯ ðó chªt ðµt ngµt, thì th¥n thÑc cüa h÷ không lßu lÕi trong th¬ xác lâu. Nói chung m÷i ng߶i tùy thuµc vào tâm thÑc n£ng hay nh© cüa mình mà thoát ra khöi thân xác sau khi chªt.

- geshe lamrimpa : khi h½i th· dÑt và tim ng×ng ð§p, nó chï rõ r¢ng ph¥n thô cüa th¥n thÑc ðã tan m¤t. tuy nhiên có nhi«u tr߶ng hþp, ph¥n tinh tª cüa tâm thÑc còn lßu lÕi trong xác thân ng߶i ¤y hàng tu¥n l­, th§m chí có lúc cä tháng. Nhßng h¥u hªt là ph¥n tinh tª tâm thÑc r¶i khöi th¬ xác trong ba ho£c b¯n ngày, trong th¶i gian này thi hài không b¯c mùi ho£c th¯i ræa.

- garje khamtul rinpoche : Chßa th¬ xác ð¸nh r¢ng mµt ng߶i bình th߶ng chªt th¥n thÑc cüa h÷ r¶i khöi xác trong ba ngày sau ðó. Nhi«u ng߶i lßu lÕi lâu h½n, nhßng mµt s¯ ng߶i khác thì trø lÕi th¶i gian ng¡n h½n. Có nhi«u ví dø ði¬n hình trong s¯ các v¸ lama Tây TÕng. Nhß ðÑc lama ling Rinpoche, th¥y dÕy h÷c cüa ðÑc dalai Lama, th¥n thÑc cüa ngài ðã trø lÕi trong xác thân cä tu¥n l­ sau khi viên t¸ch. — trong cµng ð°ng ng߶i Tây TÕng, nhæng tr߶ng hþp tß½ng tñ vçn th߶ng xäy ra.

Tóm lÕi, vi®c höa táng ho£c tiªn hành tang l­ hay di chuy¬n th¬ xác t¯t nh¤t phäi ðþi ba ngày sau. tuy nhiên, ngày nay ði«u này khó thñc hi®n ðßþc vì ng߶i ta sþ ô nhi­m, do v§y, nên làm phép chuy¬n di tâm thÑc trß¾c khi ðµng ðªn th¬ xác cüa quá c¯.

Höi : Tr߶ng hþp cüa nhæng ng߶i chªt vì b®nh quá n£ng nhß ung thß và aids (Sida) th¥n thÑc cüa h÷ có thoát xác nhanh h½n không ?

- garje khamtul rinpoche : Ði«u này không ch¡c ch¡n l¡m. Vi®c thoát xác s¾m hay muµn không thñc sñ tùy thuµc vào ng߶i chªt b¸ tai nÕn hay b¸ b®nh n£ng, mà tôi nghî r¢ng vi®c ¤y có liên h® m§t thiªt ðªn thi®n và ác nghi®p cüa ng߶i m¤t. Ví dø, ð¯i v¾i mµt ng߶i tu t§p theo pháp dzogchen hay mµt pháp nào khác thì sau khi chªt h÷ tiªp tøc quán tß·ng Tánh không và th¥n thÑc cüa h÷ duy trì lÕi trong th¬ xác r¤t lâu, cho dù h÷ không th¬ luyªn ái t¤m thân ngû u¦n này.

Höi : Các ngài có th¬ cho biªt khi nào thì th¥n thÑc r¶i khöi th¬ xác ? Nhæng d¤u hi®u nào cho chúng ta biªt rõ ði«u này ? 

- kirti tsenshab rinpoche : Mµt l¥n næa chúng ta lÕi thäo lu§n v« hai hÕng ng߶i thoát xác sau khi chªt. Bây gi¶ tôi s¨ không ð« c§p ðªn hÕng ng߶i có th¥n thÑc l§p tÑc thoát xác sau khi chªt mà chï nói ðªn hÕng ng߶i có ph¥n tinh tª th¥n thÑc lßu lÕi trong thi th¬ nhi«u ngàÜ Ng߶i ta nói r¢ng trß¾c khi th¥n thÑc ng߶i ¤y thoát ra khöi xác thì trên thi th¬ h÷ s¨ có mµt ði¬m nóng ðßþc tø lÕi duy nh¤t có màu ðö ho£c màu tr¡ng, ði¬m nóng tø lÕi · ðâu thì th¥n thÑc s¨ thoát ra · ch² ðó. Ví dø, nªu ði¬m nóng hµi tø · ðïnh ð¥u thì chúng ta tin r¢ng ng߶i ¤y s¨ tái sinh vào cõi lành, ði¬m nóng tø lÕi · bàn chân thì ch¡c ch¡n ng߶i ¤y s¨ ð÷a vào hÕ gi¾i. D¤u hi®u cho biªt khi th¥n thÑc thoát xác s¨ có mµt ít máu chäy ra · l² mûi ho£c tinh d¸ch thoát ra t× bµ ph§n sinh døc.

Tuy nhiên, có mµt s¯ ng߶i không th¤y d¤u hi®u này, ðó là nhæng ng߶i chªt ðµt ngµt vì tai nÕn hay b¸ b®nh tim. D¤u hi®u này chï tìm th¤y · nhæng ng߶i có tiªn trình chªt ch§m và lâu.

- geshe lamrimpa : H¥u hªt ng߶i nào b¸ chªt vì b®nh n£ng thì khi th¥n thÑc r¶i khöi th¬ xác ð«u có d¤u hi®u máu ho£c ch¤t nß¾c vàng chäy ra t× l² mûi ho£c bµ ph§n sinh døc. khi th¥n thÑc thoát ra thì th¬ xác m¾i có mùi hôi. ÐÑc dalai lama thÑ 14 t×ng nói chuy®n v¾i các bác sî n±i tiªng · phß½ng Tây v« v¤n ð« th¥n thÑc r¶i khöi th¬ xác khi b®nh nhân t¡t th·. Các bác sî ðã tr¡c nghi®m và nói r¢ng h÷ ðã th¤y mµt làn khói tr¡ng nhö thoát ra t× mµt ði¬m nào ðó trên thân cüa ng߶i chªt. Kªt quä này ðßþc ki¬m tra b¢ng máy móc và phân tích th¬ xác mµt cách c¦n th§n.

Nhæng d¤u hi®u nhß gi÷t máu ho£c nß¾c vàng ð«u xäy ra ð¯i v¾i nhæng ng߶i chªt vì b®nh n£ng. tuy nhiên, thi th¬ ng߶i ¤y th߶ng ðßþc di chuy¬n quá nhi«u trß¾c khi th¤y nhæng d¤u hi®u này, vì v§y nhæng tr߶ng hþp nhß thª tuy®t ð¯i không bao gi¶ xäy ra. — Tây TÕng, theo t§p quán truy«n th¯ng phäi giæ thi th¬ trong ba, b¯n ho£c bäy ngày ngõ h¥u giúp cho th¥n thÑc có ðü th¶i gian ð¬ thoát xác. trong th¶i gian ch¶ ðþi này, các l­ kÏ siêu cho ng߶i quá c¯ ðßþc tiªn hành mµt cách nghiêm m§t.

- garje khamtul rinpoche : BÕn có th¬ biªt khi th¥n thÑc thoát xác t× sñ biªn ð±i cüa thi th¬. khi th¥n thÑc còn lßu lÕi trong th¬ xác thì bÕn cäm th¤y ng߶i ¤y chßa chªt th§t sñ, nß¾c da cüa h÷ còn tß½i và sáng lÕ th߶ng, gi¯ng nhß h÷ ðang n¢m ngü. Nhßng mµt khi th¥n thÑc ðã thoát xác thì l§p tÑc ta th¤y thi th¬ thay ð±i khác li«n, nß¾c da khô, tái xanh ði và b¡t ð¥u có mùi hôi. Lúc ¤y, bÕn m¾i có cäm giác ðó là mµt xác chªt chÑ không phäi là mµt ng߶i næa.

Nhæng kinh nghi®m v« làn khói ho£c gi÷t máu xu¤t ra khi th¥n thÑc thoát xác không phäi lúc nào cûng nhìn th¤y ðßþc, chúng ta chï nhìn th¤y · mµt s¯ ít ng߶i. trong s¯ nhæng ng߶i này, khi th¥n thÑc thoát xác, ch¤t nß¾c vàng chäy ra t× l² mûi và · hÕ bµ. Có mµt v¸ lama cao c¤p chªt và khi th¥n thÑc thoát xác, l² mûi cüa ngài li«n chäy ra hai dòng ch¤ d¸ch löng, mµt bên thì màu ðö còn bên kia màu tr¡ng.

Höi : Có ðúng là cho ðªn khi th¥n thÑc thoát xác, thi th¬ m¾i b¡t ð¥u có mùi hôi và có d¤u hi®u th¯i ræa ?

- garje khamtul rinpoche : Sñ th§t ðúng nhß thª.

Höi : khi mµt ng߶i chªt nhßng th¥n thÑc vçn còn · lÕi trong th¬ xác. Nhß v§y ng߶i ác có cäm giác gì không nªu b¸ ng߶i khác ðøng chÕm ðªn h÷ ?

- geshe lamrimpa : ho s¨ không có cäm giác gì cä. khi ph¥n khô cüa th¥n thÑc tan m¤t thì ng߶i ¤y không còn cäm giác næa. Яi v¾i các v¸ lama chÑng ð¡c và ng߶i Ph§t tØ có tu t§p, khi chªt, ph¥n tinh tª th¥n thÑc còn lßu lÕi trong th¬ xác, thì h÷ có th¬ · trong tß thª ng°i thi«n, ðªn khi th¥n thÑc thoát xác, thi th¬ cüa v¸ ¤y m¾i ngã xu¯ng.

M¤y mß½i nåm trß¾c, khi nhæng ng߶i Tây TÕng ð¥u tiên ðªn tÜ nÕn tÕi tïnh buxa cüa „n е, tÕi mµt Ph§t h÷c vi®n cüa Ph§t giáo Tây TÕng n÷, có hai v¸ tång ðánh nhau và mµt ng߶i chªt. sau ðó, vì sñ vø này mà chính quy«n „n và ng߶i dân ð¸a phß½ng chï trích r¤t g¡t gao ð¯i v¾i ng߶i dân Tây TÕng, h÷ nói r¢ng các tu sî Tây TÕng chï biªt chém giªt nhau mà thôi. V« sau có mµt lama ðÑc hÕnh tên là gyari Rinpoche, ðªn t× tu vi®n gender · Tây TÕng, v¸ này ðã viên t¸ch tÕi „n v¾i tß thª ng°i kiªt già trong bäy ngày; Ng߶i „n ðßþc m¶i ðªn chÑng kiªn cái chªt lÕ th߶ng cüa v¸ lama này và h÷ c¯ g¡ng gi§t mÕnh khån träi gi߶ng ð¬ làm cho thi th¬ cüa ngài ngã xu¯ng, nhßng ngài vçn ng°i thÆng nhß pho tßþng, dù träi qua bäy ngày nhßng th¬ xác cüa ngài vçn không có mùi hôi. sau sñ ki®n này, quan ði¬m cüa h÷ v« các Tång sî Tây TÕng ðã thay ð±i hÆn, h÷ không còn phê bình, chê bai næa và h÷ ð¬ cho các v¸ mu¯n làm gì thì làm.

Höi : Nªu ðøng chÕm và di chuy¬n thi th¬ trß¾c khi th¥n thÑc thoát xác có änh hß·ng gì ðªn tâm thÑc cüa ng߶i chªt không ? · b®nh vi®n, sau khi ng߶i h¤p h¯i ng×ng th· và tim hªt ð§p, còn nhi«u thü tøc khác chi ph¯i ðªn tØ thi. Sñ can thi®p này có hÕi cho th¥n thÑc ng߶i chªt không ? 

- kirti tsenshab rinpoche : Trß¾c hªt, nªu ðó là mµt ng߶i tinh thông có nång thi«n ð¸nh, h÷ c¯ g¡ng luy®n t§p thi«n ð¸nh sau khi trút h½i th·, nªu ta l¡c mÕnh thi th¬ cüa h÷ vào lúc h÷ · trong tÕng thái thi«n ð¸nh thì s¨ qu¤y r¥y ðªn tiªn trình t§p trung th¥n thÑc cüa h÷. do ðó, t¯t nh¤t là ð×ng nên ðøng chÕm ðªn th¬ xác h÷ trong th¶i ði¬m ¤y. ngay cä mµt ng߶i th߶ng (ng߶i không có tu t§p) cûng không ðßþc ðøng ðªn thi th¬ cüa h÷ cho ðªn ba ngày sau. Nªu mµt ng߶i ðang ngü say, nhßng ta l¡c mÕnh thì h÷ s¨ thÑc gi¤c ngay, ng߶i chªt · ðây cûng v§y, khi chÕm ðªn h÷, không có tác hÕi gì cho th¬ xác, nhßng có hÕi r¤t l¾n ðªn th¥n thÑc cüa h÷.

Thêm vào ðó, nªu chúng ta buµc phäi thay t¤m khån träi gi߶ng và n®m t× gi߶ng cüa ng߶i v×a chªt cho sÕch s¨ thì cûng nên thao tác nh© nhàng. Tß½ng tñ, nªu ng߶i chªt còn m· m¡t và hä mi®ng, thì yêu c¥u mµt ng߶i thân trong gia ðình ðªn trß¾c tØ thi bày tö lòng kíng tr÷ng cu¯i cùng r°i giúp h÷ khép m¡t và mi®ng lÕi ð¬ trông d­ nhìn h½n. Яi v¾i nhæng ng߶i b¸ d¸ t§t, tay chân cong qu©o, lúc t¦m li®m phäi kéo thÆng ra d­ dàng ðßa vào quan tài. Nhßng m²i cØ chï ð¯i v¾i ng߶i chªt ð«u phäi nh© nhàng và phäi ba ngày sau khi ng߶i ¤y trút h½i th· cu¯i cùng.

Höi : Có lþi ích gì khi chúng ta chÕm ho£c kích thích trên ðïnh ð¥u cüa ng߶i h¤p h¯i và ng߶i chªt, ð£c bi®t là ng߶i t¡t th· ?

- garje khamtul rinpoche : khi mµt ng߶i v×a chªt, chúng ta có th¬ s¶ chÕm vào ðïnh ð¥u cüa h÷, ðó là vùng huy®t ðÕo t¯t nh¤t ð¬ th¥n thÑc thoát ra mà ngài lama je tsong khapa g÷i là "chiªc c±ng vàng". do ðó, bÕn nên kích thích vào vùng ðïnh ð¥u, nªu th¥n thÑc cüa ng߶i chªt thoát ra ngoài b¢ng ð߶ng này thì ch¡c ch¡n h÷ s¨ thác sinh vào cänh gi¾i an lành.

Nhßng nªu th¥n thÑc thoát ra các ð߶ng · hÕ bµ, t× l² r¯n tr· xu¯ng, ng߶i ¤y s¨ thác sinh vào ác ðÕo, nhß cõi ngÕ quÖ hay loài c¥m thú. Vì thª, ng߶i Tây TÕng không bao gi¶ tiªp xúc ph¥n hÕ bµ cüa thi th¬ ng߶i chªt, nªu ta chÕm vào ch² nào cüa h÷ thì th¥n thÑc s¨ tø lÕi ch² ¤y mà thoát ra ngoài.

- dilgo khyentse rinpoche : Tiªp xúc vào ðïnh ð¥u cüa ng߶i h¤p h¯i ðßþc xem nhß là ðang làm phép "chuy¬n di tâm thÑc" cho h÷. Thñc hi®n phép này không phäi là mµt v¤n ð« ð½n giän, phäi làm c¦n th§n ð¬ giúp cho th¥n thÑc cüa ng߶i h¤p h¯i t§p trung · ðïnh ð¥u, ch² mái tóc giáp nhau, g÷i là cØa Brahma. Nªu ð¥u cüa ng߶i ¤y không b¸ sói thì chúng ta phäi nh± nåm ba sþi tóc bên trên cØa ¤y và dùng ngón tay trö cÕo nhi«u l¥n vào ch² ¤y, vi®c làm này nh¢m giúp cho th¥n thÑc cüa ng߶i chªt biªt ch² mà thoát ra ngoài. KÛ thu§t này cûng th߶ng giúp cho ch¤t nß¾c vàng chäy ra t× cØa ¤y, d¤u hi®u ðó chÑng minh cho phép chuy¬n di tâm thÑc ðã thành công.

Th¶i gian T× Lúc Chªt cho Ъn Lúc Ði Tái sinh (Ð¥u Thai) 

Höi: sau khi th¥n thÑc r¶i khöi th¬ xác và bß¾c vào giai ðoÕn thân trung ¤m giæa ð¶i này và cuµc s¯ng kª tiªp, phäi m¤t bao lâu trß¾c khi th¥n thÑc này gá vào mµt bào thai m¾i ? 

- kirti tsenshab rinpoche : Th¶i gian kéo dài trung bình ð¬ mµt ng߶i ði tái sinh vào mµt c½ th¬ m¾i là bäy tu¥n l­. CÑ sau bäy ngày thì thân trung ¤m chªt ði và r°i tái sinh lÕi trong mµt thân trung ¤m khác cho ðªn khi nó b¡t ðßþc liên lÕc v¾i cha m© tß½ng lai m¾i ði tái sinh. tuy nhiên có nhi«u ng߶i sau khi chªt chï m¤t hai giây h÷ ðã ði tái sinh vào cänh gi¾i khác.

Lý do tÕi sao th¥n thÑc phäi ch¸u ðñng trong tiªn trình trung gian sinh và tØ gi¯nh nhß ma quÖ này ? Vì do nghi®p thi®n và ác cüa ng߶i ¤y gây tÕo ð¶i trß¾c s¨ quyªt ð¸nh dçn d¡t h÷ ðªn n½i thích hþp, do ðó phäi c¥n có th¶i gian nh¤t ð¸nh ð¬ tìm kiªm cho mµt ð¶i s¯ng tß½ng lai.

- dilgo khyentse rinpoche : B¯n mß½i chín ngày là th¶i gian dành chung cho t¤t cä m÷i ng߶i, nhßng có mµt s¯ ng߶i khác cÑ v¤t vß·ng trong thª gi¾i trung ¤m này mµt th¶i gian r¤t lâu, có lúc ðªn bäy nåm m¾i ði tái sinh. Nªu tr߶ng hþp h÷ b¸ k©t lÕi trong thª gi¾i trung gian này, h÷ s¨ tr· thành ma quÖ. Thông th߶ng khi mµt ng߶i ðang h¤p h¯i, chúng ta ð÷c kinh c¥u nguy®n ho£c nh¡c nh·, h÷ ð«u nghe th¤y, th§m chí ng߶i b¤t tïnh cûng thª. Яi v¾i vong linh trong cõi trung ¤m cûng có khä nång nghe, cäm nh§n và hi¬u ðßþc khi chúng ta ð÷c sách "TØ thß Tây TÕng" (Tibetan book of the Death) ð¬ cänh tïnh h÷. Vì thª, trong bäy tu¥n l­ ð¥u sau khi chªt là th¶i gian r¤t quan tr÷ng ð¬ cho ng߶i s¯ng làm m÷i vi®c có th¬ giúp sÑc tái sinh cho ng߶i chªt.

Còn th¥n thÑc cüa nhæng bé chªt trß¾c khi sinh (b¸ s¦y thai), trong lúc sinh ho£c tu±i còn nhö, s¨ ði qua các trÕng thái trung ¤m mµt l¥n næa và nh§n th¤y mµt hi®n hæu khác. cha m© cüa h÷ cûng có th¬ tÕo phß¾c (meri-forious acts) ð¬ h°i hß¾ng công ðÑc cho vong linh ho£c thñc hi®n các pháp dành cho ng߶i chªt nhß th÷ trì th¥n chú kim cß½ng Tát ðöa mµt tråm âm (Hundred - syllable mantra of vajrasattva helve norg), ðü túc s¯ 100 biªn, cúng d߶ng ðèn, b¯ thí, phóng sinh các loài v§t... ð¬ giúp cho th¥n thÑc cüa hài nhi ðó ðßþc nh© nhàng và d­ dàng tìm l¯i tái sinh.

- geshe lamrimpa : Không th¬ xác ð¸nh th¶i gian chính xác là bao lâu. Nªu mµt ng߶i không phäi tái sinh vào cõi ng߶i thì h÷ li«n thác sinh ðªn cõi khác chÑ không qua giai ðoÕn thân trung ¤m. Nhßng nói chung mµt ng߶i có th¬ · trong cõi trung ¤m trung bình là 49 ngày, có ng߶i · mµt ngày, b¯n ngày và có khi bäy ngày... trong th¶i gian trø lÕi trong trung ¤m thân, vong linh tìm kiªm mµt ð¶i s¯ng tß½ng lai khª hþp v¾i nghi®p cüa mình ð¬ tái sinh.

- gerje khamtul rinpoche : Яi v¾i mµt s¯ ng߶i th¶i gian dài nh¤t là bäy tu¥n l­, nhßng có mµt s¯ khác chï · trong thân trung ¤m ba ngày. Ph¥n l¾n m÷i ng߶i ð«u phäi ð¥u thai sau hai mß½i m¯t ngày.

Không phäi ai chªt cûng qua giai ðoÕn thân trung ¤m. Có mµt s¯ ng߶i tu t§p chÑng ngµ, có mµt ð¶i s¯ng phÕm hÕnh và lþi lÕc, khi chªt h÷ trñc tiªp tái sinh vào cänh gi¾i t¯t lành chÑ không qua giai ðoÕn trung gian này. Mµt ng߶i phÕm tµi ngû ngh¸ch (giªt cha m©, phá hoÕi chánh pháp...), ho£c có mµt ð¶i s¯ng tiêu cñc, ác ðµc... thì s¨ ð÷a li«n vào ð¸a ngøc, ho£c mµt cõi x¤u nào ðó chÑ không qua giai ðoÕn thân trung ¤m.

Quan Ði¬m Cüa Ph§t Giáo V« Vi®c Tñ Sát 

Höi :Xin cho biªt quan ði¬m cüa Ph§t giáo v« v¤n ð« tñ sát ?

- kirti tsenshab rinpoche : Яi v¾i ng߶i Ph§t tØ, tñ giªt mình là mµt tµi r¤t l¾n. Vì sao ? B·i vì có ðßþc thân ng߶i là mµt trong nhæng ði«u khó và làm b¸ thß½ng ho£c hüy di®t thân ¤y là mµt ði«u sai l¥m r¤t l¾n. Tñ tØ th߶ng b¡t ngu°n t× kªt quä cüa nhæng c½n nóng gi§n. Chï có gi§n dæ ng߶i khác mà không làm gì ðßþc nên tr· lÕi giªt chªt mình. Яi v¾i mµt ng߶i không theo ðÕo Ph§t cûng thª, tñ tØ là mµt hành vi ðáng trách và tµi l²i. sau khi chªt, th¥n thÑc cüa h÷ không có mµt n½i nào khác là phäi lao theo nghi®p ác cüa mình. Vì thª chúng ta phäi nghî cách làm thª nào ð¬ giúp h÷ vßþt qua nhæng c½n khüng hoäng tinh th¥n và n²i kh± ðau cüa h÷. — trong tình trÕng r¯i loÕn, bª t¡c và tuy®t v÷ng, c½n khüng hoäng tr¥m tr÷ng này có th¬ ð¦y con ng߶i ðªn ch² tñ sát.

- garje khamtul rinpoche : Nhà Ph§t cho r¢ng tñ tØ là mµt ði«u t°i t® nh¤t mà con ng߶i có th¬ làm. Ðây là mµt hành ðµng tiêu cñc khiªn cho th¥n thÑc cüa kë ¤y g£p khó khån trong vi®c tái sinh. theo truy«n th¯ng cüa Ph§t giáo Tây TÕng thì có hàng tråm v¸ nam và næ th¥n · trong thân cüa chúng ta, nªu phÕm vào tµi tñ sát, ð°ng th¶i ta cûng giªt cä h÷. Còn theo Ph§t giáo ÐÕi Th×a thì dß¾i chân cüa m²i sþi tóc thì có hàng ngàn tª bào s¯ng khác ..., khi ta giªt ta thì ð°ng th¶i ta cûng hüy di®t chúng.

- geshe lamrimpa : theo Ph§t giáo tñ tØ là mµt hành vi tiêu cñc và là nguyên nhân khiªn cho th¥n thÑc cüa ng߶i ¤y r½i r¾t vào cõi x¤u.

- dilgo khyentse rinpoche : khi mµt ng߶i tñ tØ, th¥n thÑc cüa h÷ th߶ng phäi ði theo nghi®p x¤u cüa mình, r¤t có th¬ h÷ s¨ b¸ mµt ác ma b¡t l¤y và chiªm ðoÕt sinh lñc. Ь giúp cho nhæng ng߶i này, các v¸ th¥y có nång lñc phäi làm nhi«u l­ c¥u siêu ð£c bi®t nhß nåm cuµc l­ và nhæng nghi thÑc khác ð¬ siêu ðµ th¥n thÑc cho ng߶i chªt.

Höi: trong th¶i gian chiªn tranh tÕi Vi®t Nam, có nhi«u Tång sî ðã tñ thiêu, v¾i ðµng c½ là làm cho thª gi¾i chú ý ðªn n²i kh± ðau chiªn tranh · VN. Vi®c tñ thiêu cüa h÷ phäi chång là hành vi tiêu cñc ?

- geshe lamrimpa : Các v¸ B° Tát ðßþc phép thñc thi mµt s¯ hành vi mà ng߶i th߶ng cho ðó là tiêu cñc. tuy nhiên, theo Ph§t giáo Nguyên thüy thì phän ð¯i hành ðµng này, vì thª tñ tØ luôn ðßþc xem là hành vi tiêu cñc trong truy«n th¯ng này. Nªu bÕn phân tích kÛ h½n, xem ðµng c½ khiªn các v¸ Tång này tñ thiêu là gì thì chúng ta m¾i phán quyªt là tiêu cñc hay tích cñc. trong mµt bµ kinh cüa Ph§t giáo có ghi lÕi câu chuy®n v« mµt v¸ TÏ kheo trë b¸ mµt phø næ ép buµc phäi l¤y bà ta. V¸ này biªt rõ r¢ng nªu mình ch¸u l¤y thì s¨ phá bö gi¾i lu§t ; m£t khác, nªu không ch¸u l¤y bà ta s¨ vu kh¯ng r¢ng mình ðã có nhæng hành vi t°i bÕi. Vì thª, ð¬ giäi quyªt tình cänh bª t¡c này mà không phÕm gi¾i, v¸ ¤y quyªt ð¸nh tñ kªt li­u ð¶i mình. suy nghî nhß thª r°i, v¸ ¤y giä v¶ ð°ng ý và nói v¾i bà ¤y ðþi mµt chút. V¸ ¤y vào phòng trong, ðóng cØa và tñ ðâm vào c± h÷ng mà chªt. Trß¾c khi t¡t th·, v¸ ¤y kính l­ m߶i phß½ng tam Bäo và nói r¢ng : "Vì tôn kính tam Bäo và gìn giæ gi¾i hÕnh mà con quyªt ð¸nh t× bö thân này".

Trong kinh nói ðây là hành vi tích cñc và có công ðÑc. Nªu tr߶ng hþp các Tång sî Vi®t nam vì ðµng c½ mu¯n cÑu vãn Chánh pháp cüa ð¤t nß¾c h÷ không lún sâu vào chiªn tranh, vì mµt ðµng c½ cao cä nhß thª thì hành vi tñ thiêu cüa h÷ không th¬ cho là tiêu cñc mà phäi ðßþc xem là hành vi cüa các v¸ B° Tát.

Höi: quan ði¬m cüa Ph§t giáo nhß thª nào v« vi®c ch¤m dÑt mÕng s¯ng trß¾c khi ng߶i ¤y chªt ? B®nh nhân yêu c¥u ð¬ cho h÷ chªt tñ nhiên b¢ng cách không dùng thu¯c hay nhæng phß½ng pháp y h÷c nào ðó vì h÷ quá ðau ð¾n v« th¬ xác và tinh th¥n trong khi vi®c ði«u tr¸ không mang lÕi kªt quä.

- garje khamtul rinpoche : trong tr߶ng hþp này rõ ràng bÕn mu¯n ðem lÕi lþi ích cho ng߶i khác, ch¤m dÑt sñ ðau ð¾n cüa h÷. tuy nhiên, c¥n phäi xem xét c¦n th§n chÑ ð×ng nên hành ðµng thiªu suy nghî, b·i vì giªt mµt mÕng ng߶i là mµt tµi ác, vì v§y, dù ðau ð¾n dæ dµi, thay vì ð¬ cho h÷ chªt thì c¯ g¡ng dùng hªt khä nång ð¬ ði«u tr¸ cho h÷, có th¬ cho h÷ u¯ng thu¯c giäm ðau ho£c thu¯c an th¥n chÆng hÕn. M£t khác, nên nh¾ r¢ng thân ng߶i r¤t khó khån m¾i có ðßþc. do v§y, các nhà chæa b®nh phäi suy nghî c¦n th§n trß¾c khi quyªt ð¸nh vi®c này.

- geshe lamrimpa : Ng߶i ta nên tiªp tøc chæa tr¸ ð¬ giæ mÕng s¯ng cho h÷. Nªu ng߶i ¤y chªt v¾i trÕng thái tâm gi§n dæ, b¤t an, tiêu cñc hay hôn mê thì s¨ g£p r¤t nhi«u khó khån trong vi®c ð¥u thai và s¨ g£p b¤t lþi cho ð¶i s¯ng tß½ng lai cüa h÷. tuy nhiên, nªu cho h÷ u¯ng thu¯c ð¬ rút ng¡n mÕng s¯ng thì cûng không thích hþp.

Höi : Ðôi khi h÷ mu¯n ðßþc chªt thì sao ?

- geshe lamrimpa : H÷ mu¯n chªt trß¾c th¶i hÕn, b·i vì h÷ không ch¸u ðñng n±i sñ ðau ð¾n ngay trong ð¶i này. Nhßng h÷ ðâu biªt r¢ng n²i kh± ðau ¤y h÷ vçn phäi ð¯i m£t trong ð¶i sau, vì thª, t¯t h½n hªt nên giúp h÷ ði«u tr¸.

- dilgo khyentse rinpoche : SØ døng máy móc ð¬ kéo dài mÕng s¯ng cüa mµt ng߶i không còn c½ may lành b®nh là ði«u vô lý và hãi hùng. T¯t h½n cÑ ð¬ cho h÷ chªt mµt cách tñ nhiên trong b¥u không khí yên bình. khi sØ døng máy móc mà không có hy v÷ng h°i phøc cho ng߶i b®nh thì không phäi là tµi ác ð¬ ch¤m dÑt vi®c ði«u tr¸ b¢ng máy. Rõ ràng không c¥n thiªt ð¬ kéo dài sñ s¯ng nhân tÕo cho h÷. theo cái nhìn cüa nhà Ph§t, thì chúng ta nên làm b¤t cÑ ði«u gì có th¬ ð¬ trþ giúp cho ng߶i ¤y ð¯i phó v¾i sñ xu¯ng tinh th¥n trong gi¶ phút ðau ð¾n và sþ hãi, ðem lÕi cho h÷ ni«m bình an vào phút cu¯i cüa cuµc ð¶i.

V¤n Ы Hiªn T£ng Th¬ Xác 

Höi : — phß½ng Tây, hiªn t£ng nhæng bµ ph§n trong c½ th¬ ng߶i v×a chªt là vi®c bình th߶ng, vi®c này có änh hß·ng hay làm tr· ngÕi gì cho th¥n thÑc cüa ng߶i chªt không ?

- dilgo khyentse rinpoche : Vi®c hiªn t£ng thi th¬ ¤y là mµt ði«u t¯t, b·i vì nó phát kh·i t× ðµng c½ làm lþi lÕc cho ng߶i khác v¾i lòng bi mçn chân th§t. Và mµt khi nó là ß¾c nguy®n cu¯i cùng cüa ng߶i chªt thì tuy®t nhiên không có änh hß·ng ho£c có hÕi gì cho th¥n thÑc cüa h÷ khi h÷ r¶i bö th¬ xác. Trái lÕi, vi®c làm tích cñc này s¨ góp ph¥n tÕo thi®n nghi®p cho ng߶i ¤y trong ð¶i s¯ng v¸ lai.

- garje khamtul rinpoche : Nªu mµt ng߶i mu¯n hiªn t£ng thi th¬ cüa h÷ thì nên l¤y nhæng bµ ph§n c¥n thiªt ¤y sau khi ng߶i ðó chªt. Ði«u này không có gì änh hß·ng ðªn tiªn trình th¥n thÑc thoát xác và tái sinh cüa h÷.

Höi : Có nhi«u tr߶ng hþp nªu các bµ ph§n cüa thi th¬ ðßþc l¤y ði mà th¥n thÑc cüa h÷ chßa r¶i khöi th¬ xác thì sao ?

- dilgo khyentse rinpoche : Ði«u này tùy thuµc vào lòng bi mçn và ß¾c nguy®n cüa ng߶i chªt. Nªu ng߶i ¤y ðã t×ng bày tö nguy®n v÷ng b¯ thí l¾n lao ðó mµt cách chân thành, thì có th¬ l¤y ði nhæng bµ ph§n c¥n thiªt ngay cä trß¾c khi tim ng×ng ð§p, cûng không có hÕi gì cho th¥n thÑc.

- garje khamtul rinpoche : Nhß tôi ðã nói trên, th¥n thÑc s¨ r¶i khöi th¬ xác khi ta ðøng chÕm ðªn thi hài cüa h÷, chÆng hÕn nhß ta kích thích vào vùng ðïnh ð¥u ð¬ chï dçn cho th¥n thÑc thoát ra. Mµt khi th¥n thÑc ðã ra r°i thì bÕn có th¬ l¤y ði nhæng thân ph¥n c¥n thiªt. do ðó, nên lßu ý giúp ng߶i chªt làm phép chuy¬n di th¥n thÑc trß¾c khi l¤y nhæng thân ph¥n cüa h÷.

Höi : Còn phß½ng pháp ðông lÕnh (Cryonics) thi hài sau khi chªt thì sao ?

- dilgo khyentse rinpoche : Vi®c ¤y hoàn toàn vô nghîa, không ðem lÕi mµt lþi ích nào. Th¥n thÑc ng߶i ¤y không th¬ quay lÕi thi th¬ mµt khi ng߶i ¤y ðã chªt th§t sñ.

Chu¦n B¸ cho Cái Chªt 

Höi : Phß½ng pháp nào t¯t nh¤t ð¬ chu¦n b¸ cho cái chªt ?

- dilgo khyentse rinpoche : Phß½ng pháp t¯t nh¤t ð¬ chu¦n b¸ cho cái chªt cüa m²i ng߶i là nên tu t§p tâm linh trong su¯t cuµc ð¶i mình.

- kirti tsenshab rinpoche : Mµt l¥n næa tôi phäi ð« c§p ðªn hai hÕng ng߶i, thÑ nh¤t là tín ð° theo ðÕo Ph§t, thÑ hai là nhæng ng߶i không có ðÕo.

Яi v¾i hÕng ng߶i thÑ nh¤t ðã t×ng quy y và tu h÷c theo Chánh pháp, khi h÷ biªt r¢ng cái chªt ðang ðªn v¾i h÷ thì ðó là th¶i gian giúp h÷ tinh t¤n h½n trong vi®c tu t§p cüa mình.

Яi v¾i hÕng ng߶i thÑ hai, chßa h« nghî gì v« con ð߶ng ðÕo trong cuµc ð¶i h÷, nên khuyên h÷ c¯ g¡ng phát kh·i tâm ðÕo, tâm ðÕo · ðây nghîa là suy nghî v« ði«u t¯t, nghî và c¥u mong ði«u t¯t ðªn v¾i ng߶i khác. Ðây là cách t¯t nh¤t dành cho nhæng ng߶i không có ðÕo chu¦n b¸ cái chªt.

- garje khamtul rinpoche : Gi¯ng nhß ta ði ðªn mµt nha sî, ðó là ði«u không ai tránh khöi, vi®c cu¯i cùng cûng phäi xäy ra, chªt cûng thª, vì v§y có gì t¯t ð©p b¢ng nªu ta b¡t ð¥u suy nghî v« nó ngay bây gi¶. Ь biªt rõ v« cái chªt ta nên höi các b§c th¥y cüa mình, nhæng ng߶i có kiªn thÑc v« cái chªt, các ngài s¨ cho chúng ta biªt con ng߶i s¨ chªt nhß thª nào. Nªu ta có nhæng hi¬u biªt nhß thª, ta th§t sñ không sþ chªt và nó s¨ giúp ðÞ ta r¤t nhi«u.

- geshe lamrimpa : Nªu mµt ng߶i ðang chu¦n b¸ mµt n½i tái sinh hÕnh phúc thì s¨ loÕi bö tham sân si và t¸nh hóa m߶i ác nghi®p nªu ðã phÕm phäi trong quá khÑ, bày tö sñ h¯i tiªc và l§p nguy®n không vi phÕm gi¾i pháp trong tß½ng lai. Ðây là l¶i dÕy chung cho t¤t cä m÷i chúng sinh. Яi v¾i mµt ng߶i ðã th÷ gi¾i ð¬ tu hay mµt hành giä M§t giáo, h÷ phäi sám h¯i và t¸nh hóa t¤t cä gi¾i lu§t và l¶i phát nguy®n mà h÷ ðã phá bö.

M£t khác, nªu mu¯n ð¶i sau giàu sang thì phäi thñc hành pháp b¯ thí, mu¯n ðßþc hÕnh phúc thì phäi giæ gi¾i hÕnh, mu¯n ðßþc tr߶ng th÷ nên tránh sát sinh, mu¯n ðßþc ngßÞng mµ và tôn kính phäi tu pháp nhçn nhøc. Mu¯n giäi thoát thì tu t§p sáu hÕnh cüa B° Tát, v.v... Nói chung, nªu chúng ta loÕi bö hªt ác nghi®p, t¸nh hóa hªt t¤t cä nghi®p chß¾ng và hß¾ng ðªn hành vi công ðÑc, tÕo cho ta có mµt sÑc mÕnh hÖ lÕc v« nµi tâm. khi cái chªt ðªn v¾i ta, chính nång lñc công ðÑc và gi¾i hÕnh ¤y s¨ tiªp sÑc cho ta ði t¾i mµt ð¶i s¯ng khác an toàn và hÕnh phúc. Ðó là cách t¯t nh¤t ð¬ chu¦n b¸ cho cái chªt cüa m÷i ng߶i.

Höi : Ph§t giáo có mµt vài phß½ng pháp thi«n quán ni®m v« cái chªt và tiªn trình chªt. LoÕi thi«n này có lþi ích gì ?

- dilgo khyentse rinpoche theo triªt h÷c cüa Ph§t giáo, phß½ng pháp thi«n quán tß·ng v« cái chªt là nh¡m vào møc ðích ð¬ ta ý thÑc ðßþc cuµc ð¶i là vô th߶ng và ta s¨ tr· nên quen thuµc v¾i nhæng di­n biªn khác nhau v« cái chªt mà con ng߶i s¨ phäi ði qua. Ði«u ðó r¤t có ích. trong pháp tu này, hành giä biªt rõ nhæng d¤u hi®u xäy ra trong tiªn trình ðßa ðªn cái chªt nhß sñ suy yªu cüa sáu giác quan, và sñ tan rã d¥n cüa thân tÑ ðÕi... R°i tiªp ðó, ta cûng nh§n ra r¢ng khi ta tái sinh vì sñ h²n hþp giæa tinh cha, huyªt m© và th¥n thÑc cüa ta ; mµt l¥n næa, ta lÕi th¤y cái chªt ðªn v¾i ba thÑ này, tiªn trình sinh tØ này không dÑt cho ðªn khi ta giác ngµ. theo triªt h÷c Ph§t giáo Tây TÕng thì luy®n t§p quán tß·ng v« cái chªt là mµt pháp tu r¤t quan tr÷ng.

V¸ tha Là Trái tim Cüa Ph§t Giáo

Höi :, Nh¶ Ph§t giáo mà · phß½ng Tây trong nhæng nåm g¥n ðây có sñ phát tri¬n r¤t nhanh v« phong trào thiªt l§p nhæng Tiªp Dçn Ð߶ng ð¬ chåm sóc cho nhæng ng߶i s¡p lâm chung. Các ngài có nghî r¢ng chúng ta có th¬ ðem lÕi lþi lÕc cho ng߶i chªt không ?

- garje khamtul rinpoche : Tôi cho r¢ng phong trào này r¤t t¯t b·i vì ng߶i phøc vø và ng߶i ðßþc chåm sóc ð«u biªt rõ mình cu¯i cùng cûng ði ðªn cái chªt, do ðó khi còn s¯ng trên ð¶i này h÷ c¯ g¡ng làm m÷i ði«u t¯t ð©p và nh¤t là giúp ðÞ nhæng ng߶i s¡p lâm chung. Gi¯ng nhß khi bÕn ði máy bay, biªt r¢ng bÕn ðang · trên không trung và có cäm giác sþ hãi. Nhßng khi bÕn th¤y xung quanh có ðü t¤t cä nhæng ti®n nghi ð¬ giúp ðÞ bÕn thì bÕn cäm th¤y nhß mình ðang · nhà, bÕn cäm th¤y hÕnh phúc v« ði«u ðó. Tóm lÕi, tôi th¤y r¢ng các Tiªp Dçn Ð߶ng · phß½ng Tây r¤t t¯t, vì nó giúp cho ng߶i s¡p lâm chung cäm th¤y an toàn, tñ tin và không sþ hãi næa.

- kirti tsenshab rinpoche : Ý tß·ng thành l§p các dßÞng Ð߶ng Tiªp Dçn cho ng߶i s¡p lâm chung là bi¬u trßng cho lòng bi mçn vô biên cüa chúng ta ð¯i v¾i ng߶i s¡p chªt. Ðây là mµt phong trào r¤t t¯t mà tôi cho r¢ng phát tri¬n nhi«u trung tâm thêm ch×ng nào t¯t ch×ng ¤y. — phß½ng Tây xßa nay không quan tâm ðªn v¤n ð« tu t§p tâm linh, nên ng߶i s¡p chªt r¤t c¥n sñ nâng ðÞ v« tinh th¥n · cu¯i ð¶i, ði«u này giúp cho h÷ có mµt sÑc mÕnh nµi tâm ð¬ vßþt qua n²i hãi hùng cüa cái chªt.

Cu¯i cùng, trái tim cüa Ph§t giáo là lòng v¸ tha, nghî ðªn ng߶i khác và giúp ðÞ cho h÷. Chúng ta phäi n² lñc nhi«u h½n næa ð¬ có th¬ ðem lÕi sñ an üi, nâng ðÞ tinh th¥n cho h÷ mà xã hµi ðã mµt th¶i bö r½i và thiªu quan tâm.

T× ðáy lòng mình, tôi mu¯n nói l¶i cäm ½n Th¥y (ng߶i thñc hi®n cuµc phöng v¤n này là sáng l§p viên mµt Tiªp Dçn Ð߶ng · Úc ÐÕi Lþi) r¤t nhi«u và tôi phäi nói r¢ng Th¥y ð×ng nghî r¢ng mình ðang cô ð½n v¾i vi®c làm này. Vì t¤t cä nhæng gì mà Th¥y ðang làm hi®n nay là ðÕi di®n cho mµt ð߶ng hß¾ng hoÕt ðµng cüa Ph§t giáo trong th¶i hi®n ðÕi. Chß Ph§t, B° tát và các v¸ Thiên th¥n Hµ pháp luôn üng hµ và luôn · phía Th¥y.

T±ng Hþp theo mandala tháng 9/2026

----------------------------------------------------

KÖ thu§t vi tính: Ng÷c Dung