| Ng߶i Vi®t nam Thß½ng M© Kính Cha |
| Thích minh Châu |
| oOo |
I. qua ca dao Tøc Ngæ Mùa vu lan ð¯i v¾i ng߶i Vi®t Nam, nh¤t là ng߶i Ph§t tØ, là mµt mùa báo hiªu, mµt mùa mà các ng߶i con, nh¾ ðªn công ½n sanh thành cüa m© cha và mu¯n làm mµt cái gì t¯t ð©p ð¬ ð«n ðáp công ½n dßÞng døc cüa cha m©. Nh¾ ½n cha m© và báo hiªu là nhæng cäm giác nhæng suy tß, nhæng vi®c làm ðã in sâu ð§m trong lòng ng߶i Vi®t Nam, và ðã ðßþc th¬ hi®n linh ðµng và tri«n miên, ngang qua các câu ca dao và tøc ngæ mà chúng ta ðã tìm th¤y, tràn ng§p trong các thôn quê v߶n xóm.
Ðâu ðâu cûng ðßþc ð« cao công cha nhß núi cao, nghîa m© nhß bi¬n cä:
| "Công cha nhß núi Thái s½n, |
| Nghîa m© nhß nß¾c trong ngu°n chäy ra |
| Mµt lòng th¶ m© kính cha, |
| Cho tròn chæ Hiªu, m¾i là ðÕo con". |
hay:
| "Công cha nghîa m© cao v¶i, |
| Nh÷c nh¢n chÆng quän su¯t ð¶i vì ta. |
| Nên ng߶i con phäi xót xa, |
| Ðáp ð«n nghîa n£ng nhß là tr¶i cao. |
| еi ½n chín chæ cù lao, |
| Sanh thành k¬ m¤y non cao cho v×a". |
hay là:
| "Tu ðâu cho b¢ng tu nhà, |
| Th¶ cha kính m© m¾i là chân tu". |
| "Mµt lòng th¶ m© kính cha, |
| Cho tròn chæ Hiªu m¾i là ðÕo con". |
| "Công cha ðÑc m© cao d¥y, |
| Cßu mang trÑng nß¾c nhæng ngày ngây th½ |
| Nuôi con khó nh÷c ðªn gi¶, |
| Trß·ng thành con phäi biªt th¶ song thân". |
| "M© già · t¤m l«u tranh, |
| S¾m thåm t¯i viªng m¾i ðành dÕ con". |
Lòng thß½ng cha mªn m© cüa ng߶i Vi®t nam th߶ng hay g¡n li«n v¾i các hi®n tßþng thiên nhiên, nên chúng ta không th¤y làm lÕ nhi«u câu ca dao ðã dùng m£t trång m£t tr¶i ð¬ nói lên lòng thß½ng mªn cha m©:
| "Ðêm khuya trång røng xu¯ng c¥u, |
| Cäm thß½ng cha m©, giãi d¥u ruµt ðau". |
hay là:
| "Bi¬n ðông còn lúc ð¥y v½i, |
| Ch¾ lòng cha m© su¯t ð¶i tràn dâng". |
Cûng vì thß½ng cha m©, nên ng߶i con không bao gi¶ quên c¥u kh¤n Ph§t r¶i cho cha m© luôn luôn ðßþc s¯ng g¥n mình:
| "Ðêm ðêm kh¤n nguy®n Ph§t tr¶i, |
| C¥u cho cha m© s¯ng ð¶i v¾i con". |
| "Ngó lên tr¶i th¤y c£p cu ðang ðá, |
| Ngó ra ngoài bi¬n, th¤y c£p cá ðang ðua, |
| Ði v« l§p miªu th¶ Vua, |
| L§p trang th¶ m©, l§p chùa th¶ cha". |
Cha m© ðã sån sóc cho con t×ng miªng c½m manh áo, th¶i nhæng ng߶i con khi cha m© v« già cûng phäi sáng viªng t¯i thåm, tìm cüa ngon v§t lÕ phøng dßÞng cha m©:
| "Mu¯n cho g¥n m© g¥n cha, |
| Khi vào thúng thóc, khi ra quan ti«n". |
| "Ai v« tôi gØi bu°ng cau, |
| Bu°ng trß¾c kính M©, bu°ng sau kính Th¥y. |
| Ai v« tôi gØi ðôi gi¥y, |
| Phòng khi mßa gió ð¬ Th¥y M© ði". |
Thïnh thoäng chúng ta chÑng kiªn cänh ng߶i con gái không ch¸u ði l¤y ch°ng, vì không mu¯n xa cha m©:
| "´n hoài thai, to nhß b¬! |
| Công dßÞng døc, l¾n tþ sông! |
| Em nguy®n · v§y không ch°ng, |
| Lo nuôi cha m© hªt lòng làm con". |
| Ng߶i con gái ði l¤y ch°ng xa cûng b¸ trách: |
| "Chim ða ða ð§u nhánh ða ða, |
| Ch°ng g¥n không l¤y, ð¬ l¤y ch°ng xa. |
| Mai sau cha yªu, m© già. |
| Bát c½m ðôi ðûa, kÛ trà ai dâng?" |
Nhßng mình có hiªu v¾i cha m©, th¶i con cháu mình s¨ có hiªu v¾i mình. Ðây là lu§t ðáp Ñng th߶ng tình, nhßng không vì v§y mà giäm b¾t tình cüa lòng thß½ng m© kính cha cüa ng߶i Vi®t Nam:
| "Nªu mình hiªu v¾i m© cha |
| Ch¡c con cûng hiªu v¾i ta khác gì. |
| Nªu mình ån · vô nghì |
| Ð×ng mong con hiªu làm gì u±ng công". |
hay là:
| "Hiªu thu§n sinh ra con hiªu thu§n |
| Ng² ngh¸ch nào con có khác chi! |
| Xem thØ trß¾c th«m mßa x¯i nß¾c |
| Gi÷t sau gi÷t trß¾c chÆng sai gì". |
| " ð¶i ai cûng có l¥n |
| Làm cha m© m¾i biªt ½n sinh thành. |
| Ng߶i xßa khó nh÷c nuôi mình |
| Khác chi mình ðã hªt tình nuôi con". |
Nhßng ng߶i con cûng biªt cha m© thß½ng con không phäi gi¯ng nhau, cha có lòng thß½ng cüa ng߶i cha, m© có lòng thß½ng cüa m©, nên ng߶i con cûng biªt phân bi®t:
| "M© dÕy thì con khéo, |
| B¯ dÕy thì con khôn". |
| "M° côi cha ån c½m v¾i cá, |
| M° côi m©, lót lá mà n¢m". |
Trong câu ca dao này, chúng ta ðã nh§n th¤y sñ phân bi®t cüa ng߶i con v« cäm tình ð¯i v¾i cha khác, ð¯i v¾i m© khác. Nªu nhß cha có m¤t ði, thì ðã có bà m© sån sóc cho con, cho con ån c½m ån cá ð¥y ðü. Nhßng chÆng may m© m¤t ði ng߶i con m¾i th§t kh¯n kh±, phäi ði lót lá mà n¢m. Và vì v§y, nên chúng ta không có lÕ gì, khi ng߶i con g¥n m© h½n cha, thß½ng m© h½n thß½ng cha. Chúng ta ðßþc ð÷c r¤t nhi«u câu ca dao và bài th½ tán dß½ng lòng m© thß½ng con, lòng con nh¾ m©:
| "Lên non m¾i biªt non cao, |
| Nuôi con m¾i biªt công lao mçu t×". |
| "Ai r¢ng công m© nhß non, |
| Th§t ra công m© lÕi càng l¾n h½n". |
| "Lòng m© nhß bát nß¾c ð¥y, |
| Mai này khôn l¾n, ½n này tính sao". |
| "Nh¾ ½n chín chæ cù lao, |
| Ba nåm nhû bµ biªt bao nhiêu tình". |
| "Con ho lòng m© tan tành, |
| Con s¯t lòng m© nhß bình nß¾c sôi". |
| "Nuôi con chÆng quän chi thân, |
| Ch² ß¾t m© n¢m, ch² ráo con lån". |
| "M© ngänh ði, con dÕi, |
| M© ngänh lÕi con khôn". |
| "M© giàu con có, m© khó con không". |
| "M© già nhß chu¯i ba hß½ng, |
| Nhß xôi nªp mµt, nhß ð߶ng mía lau". |
| "B°ng cho con bú mµt h°i, |
| M© ðã hªt sæa, con vòi con la". |
| "Nuôi con buôn täo bán t¥n, |
| Chï mong con l¾n nên thân v¾i ð¶i". |
| "Nhæng khi trái n¡ng tr· tr¶i, |
| Con ðau mà m© ðÑng ng°i không yên". |
| "Tr÷n ð¶i v¤t vä tri«n miên, |
| Chåm lo bát gÕo ð°ng ti«n nuôi con". |
Vì lòng thß½ng m© dÕt dào, vì nh¾ ðªn công ½n bú m¾m, sinh thành, nuôi n¤ng, nên ng߶i con luôn luôn tß·ng ðªn m©:
| "Chi«u chi«u ra ðÑng ngõ sau, |
| Ngó v« quê m© ruµt ðau chín chi«u". |
| "Giæa ðêm ra ðÑng giæa tr¶i, |
| C¥m t¶ gi¤y bÕch ch¶ l¶i m© rån". |
| "Träi bao gian kh± không s¶n, |
| Muôn ð¶i con vçn nh¾ ½n m© hi«n". |
Яi v¾i công ½n tr¶i bi¬n cüa m©, các ng߶i con luôn luôn tìm cách báo ðáp ½n sâu nghîa n£ng và làm t¤t cä nhæng gì có th¬ làm ðßþc ð¬ ð«n ½n m©:
| "M© già · túp l«u tranh, |
| S¾m thåm t¯i viªng m¾i ðành dÕ con". |
| "Tôm càng lµt vö bö ðuôi, |
| Giã gÕo cho tr¡ng mà nuôi m© già". |
| "Ðói lòng ån ð÷t chà là, |
| Ь c½m nuôi m©, m© già yªu rång". |
| "Ðói lòng ån trái ±i non, |
| Nh¸n c½m nuôi m©, cho tròn nghîa xßa". |
| "D¤n mình gách nß¾c làm thuê, |
| Min nuôi ðßþc m© quän gì là thân". |
| "Vô chùa th¤y Ph§t mu¯n tu, |
| V« nhà th¤y m© công phu chßa ð«n". |
| "Nuôi con chÆng quän chi thân |
| Bên ß¾t m© n¢m, bên ráo con lån. |
| Biªt l¤y gì ð«n nghîa khó khån, |
| Lên non x¡n ðá, xây lång phøng th¶". |
| "Ðây bát c½m ð¥y n£ng ß¾c mong, |
| M© ôi, ðây ng÷c v¾i ðây lòng, |
| Ðây tình con n£ng trong tha thiªt, |
| ´n nghîa sanh thành, chßa trä xong". |
Ai không làm tròn b±n ph§n ng߶i con ð¯i v¾i m©, thì ðßþc nghe l¶i trách móc:
| "Ði ðâu bö m© · nhà, |
| G¯i nghiên ai sØa, chén trà ai dâng". |
Vì ng߶i con hiªu ðßþc tình thß½ng cüa m© ð¯i v¾i con, nhæng công lao m© ðã träi qua ð¬ nuôi con cho khôn l¾n, nh¤t là nhæng hy sinh lo l¡ng cüa m© chi«u chuµng con, sån sóc con, ch¸u cñc kh± vì con, nªu chÆng may ng߶i m© ðã qua ð¶i không con næa, th¶i ng߶i con ðau kh± xót thß½ng là ch×ng nào. Nhi«u bài th½ ðã nói lên n²i lòng cüa ng߶i con m¤t m© và sau ðây là mµt n²i lòng cüa mµt thiªu næ m¤t m©:
| "Nåm xßa tôi còn nhö, |
| M© tôi ðã qua ð¶i. |
| L¥n ð¥u tiên tôi hi¬u, |
| Thân ph§n kë m° côi". |
| "Quanh tôi ai cûng khóc, |
| Im l£ng tôi s¥u thôi, |
| Ь dòng nß¾c m¡t chäy, |
| Là b¾t kh± ði r°i...". |
| "е nhö tôi không tin, |
| Ng߶i thân tôi s¨ m¤t |
| Hôm ¤y tôi sæng s¶ |
| Và nghi ng¶ tr¶i ð¤t". |
| "T× nay tôi hªt th¤y |
| Trên trán m© hôn con |
| Nhæng khi con phäi ðòn |
| Ðau lòng m© la lçy". |
| "Kìa nhà ai sung sß¾ng |
| M© con v² v« nhau |
| Tìm m© con không có |
| Khi bu°n biªt tr¯n ðâu". |
| Hoàng hôn phü trên mµ, |
| Chuông chùa lÕnh r½i r½i, |
| Tôi th¤y tôi m¤t m©, |
| M¤t cä mµt b¥u tr¶i!" |
Dçu cho ng߶i con thß½ng cha không b¢ng thß½ng m©, nhßng chÆng phäi nhß v§y mà ng߶i con quên công ½n cüa ng߶i cha, vì vai trò cüa ng߶i cha r¤t là ð£c bi®t trong gia ðình:
| "Con có cha nhß nhà có nóc, |
| Con không cha nhß nòng n÷c ðÑt ðuôi". |
| "Khôn ngoan nh¶ ¤m ông cha, |
| Làm nên phäi ðoái t± tông phøng th¶, |
| ÐÕo làm con ch¾ hæng h¶, |
| Phäi ðem kính yªu mà th¶ t× nghiêm". |
| "Còn cha gót ðö nhß son, |
| Mµt mai cha m¤t, gót con ðen sì". |
Hình änh ng߶i cha tuy ðã già r°i vçn làm løng nuôi con, cûng ð¬ lÕi trong tâm trí ng߶i con mµt n²i biªt ½n vô hÕn:
| "Cha tôi tuy ðã già r°i, |
| Nhßng còn làm løng ð¬ nuôi cä nhà, |
| S¾m hôm v×a gáy tiªng gà, |
| Cha tôi ðã d§y ð¬ ra ði làm". |
Và cûng là mµt hình änh cäm ðµng, khi m© ðã m¤t r°i, ng߶i cha ðóng vai gà tr¯ng nuôi con lo cho con u¯ng sæa:
| "Nghiêng bình m· hµp nút ra, |
| Con ½i, con bú cho cha yên lòng". |
Tuy v§y, vai trò giáo døc trong gia ðình, ng߶i cha ð£t n£ng h½n, và giáo døc th߶ng hay nghiêm kh¡c và nhß v§y änh hß·ng t¯t ð©p cho ng߶i con, khi ðßþc mµt ng߶i cha nghiêm minh dÕy bäo, có tác døng h½n ng߶i m© nhi«u: "M© ðánh mµt tråm, không b¢ng cha ngåm mµt tiªng".
II. qua Truy«n Ký
Vai trò giáo døc cüa ng߶i cha lÕi càng n±i b§t h½n trong câu chuy®n cüa Nguyn Trãi ðßþc cha là phi khanh khuyên bäo; nh¶ v§y, tr· thành là mµt nhà ái qu¯c vån võ kiêm toàn, phò hµ cho Lê Lþi ðánh ðu±i quân minh và xây dñng t± qu¯c Vi®t Nam.
Phi Khanh, thân sinh cüa Nguyn Trãi, vì phò H° Quý ly ch¯ng lÕi quân Minh, nên khi H° Quý ly th¤t tr§n b¸ b¡t, phi khanh cûng b¸ b¡t theo và áp giäi ði nam kinh ð¬ tù ðày. hai con trai cüa phi khanh là Nguyn Trãi và phi Hùng cûng ði tin ðßa phi khanh lên ðªn cØa nam Quan. Bây gi¶ phi khanh ðã biªt thân mình già yªu, nß¾c m¤t nhà tan, lÕi b¸ tù ðày ch¡c s¯ng cûng không bao lâu. Th¤y hai con l¨o ð¨o theo sau t× xa, thß½ng cha ð«u khóc ðö ng¥u cä hai con m¡t. phi khanh biªt Nguyn Trãi có chí l¾n, có khä nång làm nên ðÕi sñ sau này, nên khuyên Nguyn Trãi nhß sau:
"Ta già r°i, chªt cûng không h¯i h§n næa. duy bình sinh, ta r¤t ßa thích s½n thüy núi Bái V÷ng · ch¯n c¯ hß½ng. V§y ð¬ mµt mình em con ði theo ta, h ta có chªt thì nó nh£t l¤y xß½ng ðem v« chôn · núi ¤y là ðü r°i; còn con, ta khuyên con nên tr· v«. Lâu nay xem thiên vån, ta biªt sau ðây h½n m߶i nåm, t¤t có mµt v¸ chân chúa n±i lên · phß½ng Tây, con là ng߶i có h÷c có tài, bây gi¶ nên ði theo v¸ chân chúa ð¬ rØa nhøc cho nß¾c, trä thù cho cha. Nhß thª m¾i chính là ðÕi hiªu. L÷ là phäi cÑ ði theo cha, khóc thút thít nhß ðàn bà ¤y m¾i là hiªu sao?"
Nh¶ l¶i khuyên cüa cha là phi Khanh, Nguyn Trãi tr· v«, sau tìm Lê Lþi phò giúp, ðánh ðu±i ðßþc quân Minh, dành lÕi ðµc l§p tñ do cho xÑ s·, v×a trä thù ðßþc cho cha.
Ng߶i cha ðã ðóng ðúng vai trò giáo døc cüa mình là giáo døc con cái tr· thành nhæng ng߶i công dân giúp nß¾c lþi dân. (Nguyn Trãi, Trúc Khê, tao Ðàn, trang 15).
Ngang qua các câu ca dao, các câu cách ngôn, các mçu chuy®n, chúng ta ðã th¤y lòng ng߶i Vi®t nam ð¯i v¾i cha m© nhß thª nào, lòng thß½ng cha mªn m© cüa ng߶i Vi®t nam ðã ðßþc truy«n th¯ng dân tµc Vi®t nam hun ðúc, tác thành, ån sâu vào tâm khäm cüa ng߶i Vi®t Nam. Ngoài ra, ng߶i Ph§t tØ Vi®t nam lÕi ðßþc ðÕo Ph§t dÕy thêm nhi«u v« chæ hiªu soi sáng thêm nghîa vø làm cha m©, nghîa vø làm con, nh¶ v§y chæ Hiªu lÕi càng änh hß·ng sâu ð§m vào ng߶i Ph§t tØ Vi®t Nam, vào tâm tß hành ðµng cüa ng߶i Vi®t Nam.
| "Tâm Hiªu là tâm Ph§t, |
| HÕnh Hiªu là hÕnh Ph§t". |